تمایزی بر تنوع و تاثیر تحقیقات میان‌رشته‌ای در سطوح بین‌رشته‌ای، چندرشته‌ای، درون‌رشته‌ای و رشته‌های متقاطع با نگاهی بر همکاری های بین بخشی و درون بخشی در حوزه های علوم پایه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیارگروه علم اطلاعات ودانش شناسی دانشگاه شیراز

2 کارشناسی ارشدعلم اطلاعات ودانش شناسی دانشگاه شیراز

چکیده

هدف: این پژوهش با هدف تمیز تنوع و سنجش تأثیر تحقیقات میان‌رشته‌ای در سطوح مختلف و همین طور تحلیل همکاری‌های بین‌بخشی و درون‌بخشی انجام شده است.
روش‌شناسی: این پژوهش به لحاظ هدف از نوع تحقیقات بنیادی و از نظر شیوه گردآوری و تحلیل داده‌ها از نوع توصیفی با رویکرد تحلیل انتشارات و استنادات است. جامعه پژوهش مقالات سه حوزه علوم پایه در پایگاه اسکوپوس و همین‌طور نویسندگان این مقالات بوده است. نمونه‌گیری، خوشه‌ای و هدفمند و کلیه مقالات این سه حوزه در سال 2012 و همین‌طور دیدگاه‌های نویسندگان مقالات مورد بررسی قرار گرفته است.
یافته‌ها: طبق یافته‌ها، رشته فیزیک در سطح چندرشته‌ای و بین‌رشته‌ای و رشته شیمی در سطح درون‌رشته‌ای و رشته‌های متقاطع وضعیت مطلوب‌تری دارند. از نظر استناد، تفاوت معنی‌داری بین تحقیقات میان‌رشته‌ای در سطوح مختلف وجود ندارد. در مقالات گروه شیمی، بیشترین درصد همکاری‌های درون‌بخشی و در مقالات فیزیک، بیشترین درصد همکاری‌های بین‌بخشی دیده می‌شود.
نتیجه‌گیری: هرچند هر سه حوزه علوم پایه گرایش به تحقیقات میان‌رشته‌ای دارند، الگوی تحقیقات میان‌رشته‌ای و میزان آن در سه حوزه علوم پایه کاملاً متفاوت است که به‌طور قطع از ماهیت رشته‌ها نشئت می‌گیرد. گرایش قوی به تحقیقات میان‌رشته‌ای، خصوصاً در تحقیقات خاص، بیانگر نیاز دانشگاه به ایجاد فیلدهای میان‌رشته‌ای است.

کلیدواژه‌ها


در طول 40 سال گذشته به‌ویژه از زمان انتشار کتاب اصلی گیبونز و همکاران[1] در سال 1998 در مورد راه جدید تولید دانش، رویکرد میان‌رشته‌ای[2] و مفاهیم مشابه آن (فرا‌رشته‌ای[3]، رشته‌های ‌متقاطع[4]، چند‌رشته‌ای[5] و درون‌رشته‌ای[6]) به‌عنوان یک رویکرد مثبت و قابل توجه در نظر گرفته شده‌ است (لاریور و گینگراس[7]، 2010). در سال‌های اخیر، مراکز تحقیقات میان‌رشته‌ای و پروژه‌های تحقیقاتی چند‌رشته‌ای در سیاست علم نیز مورد توجه قرار گرفته است (چن و دیگران[8]، 2014) و مفاهیم درون‌رشته‌ای، چندرشته‌ای، رشته متقاطع، میان‌رشته‌ای، فرارشته‌ای به گونه‌های مختلف توسط نویسندگان مختلف استفاده شده است.

تحقیقات میان‌رشته‌ای در رسیدگی به چالش‌های بزرگ علمی که نیازمند رویکردهای یکپارچه از رشته‌های مختلف است مناسب و ضروری است (موریلو، بوردونز و گومز[9]، 2003). این تحقیقات، دانش‌های غیرمتجانس و ناهمگن را برای تولید دانش جدید ترکیب می‌کند که به‌نوبه خود می‌تواند در چندین رشته منتشر شود (لیو، رافولز و راشو[10]، 2012). یکپارچه‌سازی دانش در میان دو یا چند رشته، عنصر اساسی در تعاریف تحقیقات ‌میان‌رشته‌ای است که به‌طور گسترده پذیرفته شده است (پورتر و دیگران[11]، 2006).

بسیاری از اکتشافات مهم علمی از طریق همکاری‌های میان‌رشته‌ای به وجود آمده‌اند (کامینز و کیسلر[12]، 2014). کشف DNA و شناسایی ساختار دو مارپیچ آن، که فقط از طریق همکاری‌های تحقیقاتی در میان زیست‌شناسان، فیزیک‌دانان و شیمی‌دانان ممکن بود، همچنین پروژه ژنوم انسان که دانشمندان زیادی از رشته‌های مختلفی مانند فیزیک، شیمی، ژنتیک، زیست، ریاضی و علوم کامپیوتر را درگیر کرده بود را به‌عنوان نمونه می‌توان ذکر کرد (برچر[13]، 2008). این تحقیقات در مقیاس بزرگ به‌طور فوق‌العاده‌ای با موفقیت انجام شدند، اما امروزه تحقیقات میان‌رشته‌ای در مقیاس‌های کوچک برای گذر از مشکلاتی که ذاتاٌ میان‌رشته‌ای هستند شایع‌تر می‌باشند. درنتیجه تحقیقات میان‌رشته‌ای به‌عنوان یک شیوه کارآمد در حال به رسمیت شناختن‌شدن است که بسیاری از اندیشمندان عقیده دارند که باید به‌صورت جهانی مورد توجه قرار گیرند و به‌طور شایسته‌ای برای انجام آن بودجه‌گذاری شود (چن و دیگران[14]، 2014).

در همین راستا مباحث میان‌رشته‌ای و مطالعات مربوط به آن در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی مرتبط رایج و متداول شده و همواره مورد توجه موضوعات گوناگون در پژوهش‌های علمی قرار گرفته است و این باور وجود دارد که بعضی از موضوعات تحقیق به قدری پیچیده‌ است که نمی‌توان آنها را از طریق ابزارها، روش‌ها، فنون و مفاهیم یک حوزه مشخص مورد بررسی قرار داد و همکاری‌های میان‌رشته‌ای منجر به افزایش کیفیت پژوهش در توسعه علوم، فناوری و نوآوری می‌شود.

مجموعه این مباحث باعث شده است تا محققان رشته‌های مختلف موضوعی به‌طور مشترک در پروژه‌های تحقیقاتی تحت عنوان مطالعات میان‌رشته‌ای همکاری کنند. در این زمینه رشته‌ای بیشترین شایستگی علمی دارد که به‌طور گسترده‌ با سایر رشته‌های علوم در ارتباط بوده و ارتباط خود را با سایر رشته‌های علمی به طرز روشنی مشخص کرده باشد. در تأیید این مطلب، بسیاری از محققان شواهد تجربی مهمی را بر اهمیت تحقیقات میان‌رشته‌ای در تولید علم و تأثیر علمی آنها از طریق مقایسه کمی فراهم آوردند، تاجایی‌که چن، آرسنالت و لاریور[15] (2015) بیان می‌کنند که تحقیقات میان‌رشته‌ای اغلب به‌عنوان بهترین روش برای حل مسائل پیچیده در علم نوین مورد توجه است.

 شاخص‌های داخلی و خارجی بسیاری نیز این اندیشه را که حرکت از تحقیقات مبتنی بر یک رشته خاص به سوی تولیدات میان‌رشته‌ای آغاز شده است نشان می‌دهند. تغییر روابط در بین رشته‌ها و ظهور رشته‌های فرعی و تخصصی از اواسط قرن نوزدهم میلادی همراه با افزایش در استنادهای تحقیقات میان‌رشته‌ای و تأثیر علمی آنها (لاریویر و گینگراس[16]، 2014)؛ ظهور مراکز تحقیقاتی میان‌رشته‌ای (سیدلاک و هیبرت[17]، 2014؛ تولید برنامه‌های آموزشی میان‌رشته‌ای دانشگاهی (آبوللا و همکاران[18]، 2007) و تشکیل تعداد زیادی تیم‌های تحقیقاتی میان‌رشته‌ای؛ تأسیس مجلات و انجمن‌های میان‌رشته‌ای که پژوهش‌های میان‌رشته‌ای را به‌عنوان بخشی از مأموریت خود تلقی می‌کنند (جاکوبس و هندرسون[19]، 2012)؛ به رسمیت شناختن اهمیت تحقیقات میان‌رشته‌ای در دولت و سیاست‌‌گذاری علم (کوپر[20]، 2013)؛ و ارتقای تحقیقات میان‌رشته‌ای توسط سازمان‌های مسئول تأمین منابع مالی پژوهش (چن، آرسنالت، لاریور، 2015) از مهم‌ترین این شاخص‌ها می‌باشند.

بنابراین این حقیقت وجود دارد که انجام تحقیقات میان‌رشته‌ای در حال افزایش است و حرکت از پژوهش‌های مبتنی بر یک رشته خاص به سوی تولیدات میان‌رشته‌ای آغاز شده و همچنان ادامه دارد. گسترش این نوع تحقیقات، لزوم بررسی، ارزیابی و تبیین الگوهای پیوستگی رشته‌ها را تا سطح زیادی روشن و مبرهن می‌سازد تا بتوان از بعد سیاست‌گذاری علم به‌طور بهینه برنامه‌ریزی مؤثری را در این خصوص تدوین و اجرا کرد.

از سوی دیگر تحقیقات میان‌رشته‌ای برحسب نوع و میزان پیوستگی‌شان با علوم مختلف در سطوح مختلفی تعریف می‌شوند که در هر سطح، جنبه‌هایی از علوم مختلف دخیل بوده و علم یکپارچه را جهت حل مسائل به وجود آورده‌اند. هرچند به لحاظ نظری این نوع تفکیک علوم در سطح مبانی میان‌رشته‌ای‌ها انجام شده است؛ اما غالب تحقیقات انجام‌شده به بررسی درجه میان‌رشته‌ای علوم پرداخته‌اند و تحقیقات معدودی به پیمایش سطوح تحقیقات میان‌رشته‌ای در علوم مختلف پرداخته‌اند. از سوی دیگر تحقیقات پیشین مبین آن هستند که هرچند احتمال آن می‌رود که تحقیقات میان‌رشته‌ای اثرگذاری بالاتری داشته باشند، منتهی این مسئله هنوز به قطعیت نرسیده و نتایج تحقیقات پیشین در این خصوص متفاوت بوده است؛ به‌گونه‌ای که برخی تحقیقات نشان داده‌اند که میان‌رشته‌ای‌ها به لحاظ استناد تأثیر بالاتری دارند، حال آنکه برخی تحقیقات رابطه عکس را نشان داده‌اند و برخی دیگر هیچ رابطه‌ای را تأیید نکرده‌اند. در همین راستا و با توجه به اینکه نوع شکل‌گیری تحقیقات میان‌رشته‌ای می‌تواند نقشه راه سیاست‌گذاران علمی و آموزشی در خصوص اختصاص منابع مالی و گرنت‌های پژوهشی میان‌رشته‌ای مختص حوزه‌های دارای علائق مشترک، راه‌اندازی مجلات و مراکز تحقیقات بین‌رشته‌ای و همین‌طور تدوین سرفصل‌های بین‌رشته‌ای در دانشگاه‌ها باشد، در این پژوهش این سؤال کلی مطرح می‌شود که تحقیقات بین‌بخشی و درون‌بخشی در حوزه‌های مختلف علوم پایه بیشتر در چه سطوحی انجام شده است و آیا رابطه معنی‌داری بین سطوح میان‌رشته‌ای و میزان تأثیر استنادی تحقیقات وجود دارد؟

سؤال‌های پژوهش

۱.  سطوح میان‌رشته‌ای مقالات (چندرشته‌ای، درون‌رشته‌ای، رشته‌های‌متقاطع، بین‌رشته‌ای) در سه حوزه علوم پایه (ریاضی، فیزیک و نجوم، شیمی) چگونه است؟

۲.  آیا رابطه معنی‌داری بین سطوح میان‌رشته‌ای مقالات با میزان تأثیر استنادی آنها وجود دارد؟

۳.  همکاری‌های بین‌بخشی و درون‌بخشی در سه حوزه علوم پایه (ریاضی، فیزیک و نجوم، شیمی) چگونه بوده است؟

چارچوب نظری

امروزه با گسترش تحقیقات میان‌رشته‌ای، ابعاد و سطوح مختلفی برای این تحقیقات تعریف می‌شود. رویکردها و سطوح تحقیقات میان‌رشته‌ای، بیانگر نسبت و نحوه پیوند و تعامل میان دانش، مفاهیم، تجارب و ابزارهای مختلف از رشته‌های گوناگون درخصوص موضوع یا مسئله مورد نظر است که نوع همکاری، مشارکت و شیوه‌های مواجهه با موضوعات و مسائل پیچیده را به کنشگران فعالیت‌های میان‌رشته‌ای نشان می‌دهند. امروزه اشکال مختلفی برای نشان‌دادن سطوح همکاری میان رشته‌ها به کار برده شده است که اگرچه پاره‌ای از رویکردها و سطوح میان‌رشته‌ای مأنوس‌تر و پرکاربردترند و در ادبیات مربوط به این حوزه از تجربه‌های مفید و ویژگی‌های بارزتری برخوردارند اما در ساختارهای سازمانی آموزش و نهادهای تولید علم و عرضه دانش، کاربرد تعدادی از آنها کمتر عمومیت یافته است (درزی، قراملکی، پهلوان، 1392). شکل یک تفکیک پنج گونه‌ از مطالعات میان‌رشته‌ای را نشان می‌دهد که در ادامه تشریح می‌شوند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فرارشته‌ای

میان‌رشته‌ای

رشته‌های متقابل

چندرشته‌ای

درون‌رشته‌ای

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1. تفکیک انواع میان‌رشته‌ای (منبع: مر2014، نقل از ریفسم جنسنز[21])

تحقیقات درون‌رشته‌ای

درون‌رشته‌ای به تلاش‌ها و فعالیت‌های تلفیقی ویژه برای به‌کارگیری هم‌زمان دانش، مفاهیم و روش‌های موجود در یک رشته‌ دانشگاهی یا حوزه‌ علمی برای شناخت و حل مسئله و موضوعی مشخص در آن رشته یا حوزه علمی مشخص اطلاق می‌شود (خورسندی طاسکوه، 1388). بدین معنی که درون‌رشته‌ای در محدوده یک رشته علمی یا دانشگاهی یا بین کسانی که در یک رشته فعالیت می‌کنند رخ می‌دهد. به‌عنوان مثال در درون رشته زمین‌شناسی رشته‌های سنگ‌شناسی، زمین‌شناسی محیط‌زیست، تکتونیک، هیدروئولوژی، برای حل مسئله یا موضوعی خاص به وجود می‌آید (مر،2014). به‌کارگیری روش‌های علم‌سنجی از قبیل هم‌استنادی و زوج کتابشناختی در بازیابی اطلاعات می‌تواند به‌عنوان نمونه‌ای از تحقیقات درون‌رشته‌ای مطرح گردد.

تحقیقات چندرشته‌ای

در تحقیقات چند‌رشته‌ای هریک از متخصصان و کنشگران رشته‌های مختلف، در بررسی و مطالعه یک مسئله یا موضوع مشترک، از نظر گاه معرفتی و روشی (رشته‌ای) خاص خود کار می‌کنند. همان‌گونه که آوسبرگ[22] (2016) می‌گوید، چندرشته‌ای یک رویکرد تلفیقی/غیرتلفیقی میان رشته‌هاست که هر رشته در آن نقش و موقعیت مستقلی دارد و همواره هویت‌های معرفتی و روش رشته‌ای خود را حفظ می‌کند اما فعالیت‌ها و نتایج کار به مسئله و موضوعی معطوف است که رشته‌های دیگر در حال بررسی و مطالعه هستند؛ بنابراین فعالیت‌های چندرشته‌ای می‌توانند به‌طور مستقل یا در کنار هم و تلفیقی صورت پذیرند. به‌عبارت‌دیگر در دانش چندرشته‌ای بیش از یک حرفه یا متخصص وجود دارد و با هم همکاری می‌کنند (مر، 2014). با توجه به اینکه در این رویکرد هر رشته استقلال خود را به‌طور کامل حفظ می‌نماید، کاربرد علم سنجش و آمار در تحلیل‌های روان‌شناختی نمونه‌ای از تحقیقات چندرشته‌ای هستند که هر رشته ضمن حفظ موقعیت خود به‌صورت تلفیقی برای حل مسائلی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

رشته‌های ‌متقاطع

نیول و گرین[23] (1982)، رشته‌های ‌متقاطع را تحقیقاتی می‌دانند که در آن یک رشته یا حوزه علمی، نقش محوری، مبنایی و زمینه‌ای دارد و رشته یا حوزه علمی دیگر نقش ابزاری و روشی. در مطالعات و تحقیقات مرتبط میان‌رشته‌ای، موضوعات یک حوزه دانش با ابزار، دیدگاه‌ها و رویکردهای روش‌شناختی حوزه دانش و رشته دیگری مورد مطالعه و تحقیق قرار می‌گیرد. به‌عبارت‌دیگر، نگرش نسبت به موضوعات و مسائل یک رشته خاص، با ابزارها و دوربین‌های یک رشته دیگر، پژوهش بین‌رشته‌ای تلقی می‌شود. در این فرایند، محققان و پژوهشگران یک رشته و حوزه علمی خاص تلاش می‌کنند موضوع و مسائل یک حوزه از دانش و رشته با زاویه دید آنها بررسی و مطالعه شود. بیرون از مفاهیم، ابزارها و مؤلفه‌های روش‌شناختی درونی همان رشته و حوزه و با استفاده از رویکردهای روش‌شناسی رشته و تخصص خود. با توجه به اینکه برخی رشته‌ها مثل ریاضی و فیزیک کاربردی می‌توانند تکنیک‌هایی را جهت حل مسائل حوزه‌های مهندسی ارائه نمایند، اجتماع این حوزه‌ها می‌توانند نوعی رشته متقاطع را رقم بزنند.

تحقیقات فرارشته‌ای

فرارشته‌ای عبارت است از همگرایی چشم‌اندازها و نظرگاه‌های علمی، فلسفی و معرفتی به‌منظور دستیابی به شناخت "حقیقت"، "معرفت" و "طبیعت". فرارشته‌ای بر پرسش‌ها و پدیده‌هایی بنیادین متمرکز است که ماهیت فلسفی–معرفتی دارند. پرسش و تأمل درباره ماهیت انسان، ماهیت نظام‌های دانش، ماهیت علم، ماهیت نظام‌های فکری، جهان‌بینی‌ها و ماهیت حقیقت و واقعیت، از موضوعات اصلی فرارشته‌ای هستند؛ بنابراین "فرارشته‌ای نه تنها مرزها و اقلیم‌های دانش و روش‌های رشته‌ها و تخصص‌های دانشگاهی و آکادمیک را می‌پیماید بلکه دانش‌ها‌، تجربه‌ها و روش‌های آن سوی مرزهای رشته‌ها و تخصص‌های مرسوم آکادمیک را جستجو می‌کند" (نگر[24]، 2017). گسترش سیستم‌های اطلاعاتی بهینه برای حوزه‌های زیست‌پزشکی نوعی از تحقیقات فرارشته‌ای تلقی می‌شود.

تکثررشته‌ای[25]

تکثررشته‌ای عبارت است از گفت‌و‌گو، تعامل و همکاری میان نظریه‌ها، تخصص‌ها، ابزارها، شیوه‌ها و تجارب متعدد از حوزه‌های مختلف علمی به‌منظور شناسایی، بررسی و حل موضوع و مسئله‌ای که اجتماع وسیعی را دربرمی‌گیرد. فعالیت‌های تکثررشته‌ای عمدتاً تحقیقاتی و مطالعاتی هستند و بر مسائل یا موضوعاتی متمرکزند که جنبه "اجتماعی" دارند (خورسندی طاسکوه، 1388). مطالعات زنان موضوعی اجتماعی است که از تلفیق حوزه‌هایی همچون مذهب، ادبیات، جامعه‌شناسی، فلسفه و تاریخ شکل می‌گیرد و می‌تواند نوعی تکثررشته‌ای تلقی شود.

تحقیقات بین‌رشته‌ای

پدیدۀ بین‌رشته‌ای، اشاره به حوزه‌های نوین در دانش دارد که بیش از یک زمینه محض دانشی را مورد مطالعه قرار می‌دهد. روش برخورد بین‌رشته‌ای فرصت عبور از مرزهای سنتی رشته‌های گوناگون دانش را در راه رسیدن به نتیجه مطلوب در یک رشته فراهم می‌سازد. بین‌رشته‌ای به مثابه گونه‌ای خاص، به تعامل آگاهانه و روشمند حرفه‌ای میان کنشگران و متخصصان رشته‌ها در حوزه‌های مختلف علمی اطلاق می‌شود. در بین‌رشته‌ای، متخصصان رشته‌ها و حوزه‌های مختلف دانش، هدفمندانه به مرزهای معرفتی و روشی یکدیگر ورود پیدا می‌کنند تا با توجه به نیازها و ضرورت‌های جدید، به گسترش اقلیم‌های معرفتی جدید، ایجاد ساختارهای آکادمیک نوین و شیوه‌ها و ابزارهایی برای فهم یا شناخت مسائل دست یابند. به قول خورسندی طاسکوه (1388) به نقل از رولاند[26] (1387)، در همکاری بین‌رشته‌ای، افراد فعالیت‌های خود را با یکدیگر هماهنگ و از طریق همان دیوارهایی که آنها را از یکدیگر جدا می‌سازند، به تعامل با یکدیگر می‌پردازند. زبان‌شناسی رایانه‌ای از نمونه تحقیقات بین‌رشته‌ای محسوب می‌شود. کاربرد فیزیک در صداگذاری موسیقی نیز نوعی تحقیق بین‌رشته‌ای تلقی می‌شود.

مزایای تحقیقات میان‌رشته‌ای

تحقیقات میان‌رشته‌ای در حل مسائل و مشکلات موفق‌تر هستند. بیشتر مسائل خاص از طریق روش‌ها و فرایندهای یک رشته خاص قابل حل نیستند؛ ولی تحقیقات میان‌رشته‌ای از طریق ترکیب‌کردن روش‌های رشته‌های متنوع امکان حل این‌گونه مسائل را به وجود می‌آورند. به بیان استیرلینگ[27] (1998)، حل مسائل پیچیده از طریق تنوع شناختی که به مصون‌سازی در برابر اشتباهات و نادانسته‌ها کمک می‌کنند بهتر است. این منطق برای تحقیقات میان‌رشته‌ای در برنامه‌های علمی که به مسائل اجتماعی بزرگ یا چالش‌ها مانند بیماری‌های همه‌گیر، حفاظت از تنوع زیستی، نوآوری و غیره می‌پردازند، قوی و قانع‌کننده می‌باشد (لوند دیکلاریشن[28]، 2009). مطالعات تجربی به برقراری ارتباط بین حل مسائل اجتماعی و تحقیقات میان‌رشته‌ای کمک می‌کند به بیان ون رینسوور و هسلز[29] (2011)، تمایل بیشتری برای همکاری‌های میان‌رشته‌ای بین محققانی که اولاً تجربه‌های خارج از محیط دانشگاه دارند و در ثانی، روی راهبردهای رشته‌ها کار می‌کنند وجود دارد.

تحقیقات میان‌رشته‌ای نه تنها به دلیل ارائه روش‌های جدید، تحقیقاتی مفید هستند بلکه، چشم‌انداز جدیدی از علوم را در عرصه‌های اجتماعی، اقتصادی و صنعتی مورد نیاز برقرار می‌سازند. از زاویه شناخت تکاملی و اکولوژیکی نظام علم، مطالعات میان‌رشته‌ای با استفاده از بازترکیب مؤلفه‌های ضروری، سازوکار مهمی برای شکوفایی این نظام به حساب می‌آیند. همچنین، تحقیقات میان‌رشته‌ای فقط از طریق ترکیب رشته‌های مختلف به وجود نمی‌آیند، بلکه از طریق نقد یا مخالفت با محدودیت‌های فکرِی، اخلاقی و سیاسی رشته‌ها یا موقعیت تحقیقات دانشگاهی نیز صورت می‌پذیرند (یگروس، رافولز و دست[30]، 2015).

چالش‌های تحقیقات میان‌رشته‌ای

با وجود مزایای تحقیقات میان‌رشته‌ای، می‌توان اذعان کرد انجام این نوع تحقیقات مستلزم به‌کارگیری تلاش‌های مهمی است که در اینجا به‌عنوان هزینه‌های هماهنگی و سازمانی[31] از آن یاد شده است.

هزینه‌های هماهنگی از مشکلات یکپارچه‌سازی ناشی می‌شوند، این هزینه‌ها میان تیم مدیریت و یا تیم‌های تحقیقاتی مشترک هستند. اگرچه تحقیقات میان‌رشته‌ای الزاماً نیازمند تیم‌های تحقیقاتی نیست، اما غالباٌ این‌گونه است، هزینه‌های هماهنگی شامل تلاش برای غلبه بر فقدان زبان، مفاهیم و هنجارهای مشترک در بین تیم‌های تحقیقاتی گوناگون است. از طرف دیگر بحث پیرامون ایجاد هماهنگی در مدیریت فرهنگ‌های سازمانی متفاوت مؤسسات همکار و همچنین بحث پیرامون قواعد و روش‌های مبادلۀ دانشجویان تحصیلات تکمیلی ضروری می‌باشد. همچنین، برای مدیریت پژوهش‌های توزیع‌شده به زمان و راهبری هماهنگ احتیاج مبرم است. هزینه‌های مسافرت در مناطق جغرافیایی مورد نیاز از جمله هزینه‌های هماهنگی مورد مطرح می‌باشد (رافولز[32]، 2007).

موانع سازمانی در برابر مطالعات میان‌رشته‌ای به این علت رخ می‌دهد که نهادینه‌سازی علم برحسب رشته‌های موضوعی ضروری می‌باشد. طبق تعریف، کارکردهای رشته‌های موضوعی نظم‌بخشیدن به طرفداران و هواداران این رشته‌ها و کانالیزه‌کردن روش‌های پژوهشی است. تورنر[33] (2000)، هزینه‌های سازمانی را به ساختار بازار کار نسبت می‌دهد که در آن گروه‌های آموزشی با تربیت دانشجویان در سطوح مختلف از جمله تحصیلات تکمیلی نیازهای بازار کار را تأمین می‌کنند. ابوت[34] (2000)، با توجه به بحث اخیر معتقد است مزیت مهم رشته‌های دانشگاهی تولید دانشی است که به حل مسائل کمک کند. بروس و دیگران[35] (2004)، نیز هزینه‌های سازمانی زیر را از مصاحبه‌هایی که پیرامون همکاری‌های میان‌رشته‌ای صورت گرفته به شرح زیر گزارش کرده‌اند: ساختارهای ضعیف برای پژوهشگران میان‌رشته‌ای دانشگاهی، دشواری انتشار نتایج تحقیقات در مجلات برتر و تبعیض داوران در مطالعه پیشنهادهای تحقیق.

روش‌های سنجش درجه میان‌رشته‌ای

درجه میان‌رشته‌ای در پژوهش‌های متعددی به روش‌های مختلفی سنجیده شده است. بیشتر پژوهش‌ها مانند لاریویر وگینگراس (2010)، آدامس، جکسون و مارشال[36] (2007) و موریلو، بوردونز و گامز (2003) برای سنجش درجه میان‌رشته‌ای روش پورتر و چوبین[37] (1985) را دنبال کردند، آنها برای سنجش درجه میان‌رشته‌ای، درصد استنادهایی که از مقاله‌های خارج از حوزه موضوعی دریافت کردند را معیار سنجش قرار دادند؛ از طرف دیگر رینیا و دیگران[38] (2001) و رینیا، ون لیون و ون ران[39] (2002) درصد مقاله‌هایی که یک پژوهشگر خارج حیطه موضوعی و تخصص خود منتشر می‌کند را به‌عنوان یک شاخص برای سنجش درجه میان‌رشته‌ای به کار بردند. همچنین شاخص‌های تنوع استرلینگ )چن و دیگران[40]، 2015) و شاخص تنوع سیمسپسون (چن و دیگران،2014) از دیگر شاخص‌ها برای سنجش درجه میان‌رشته‌ای هستند  که اعتباریابی شده‌اند.

پیشینه پژوهش

تحقیقات در حوزه میان‌رشته‌ای‌ها به چند سطح مربوط می‌شوند. برخی از تحقیقات به‌طور نظری ماهیت و سطوح تحقیقات میان‌رشته‌ای را بررسی کرده‌اند، برخی به تفاوت‌های بین‌رشته‌ای پرداخته‌اند و برخی دیگر نیز میزان گرایش حوزه‌های مختلف را به تحقیقات میان‌رشته‌ای مورد بررسی قرار داده‌اند. اندازه‌گیری سطح تأثیر تحقیقات میان‌رشته‌ای نسبت به سایر تحقیقات هم از جمله موضوعاتی بوده که در این خصوص تا حدودی مدّنظر پژوهشگران قرار گرفته است.

پیشینه پژوهش در داخل

داورپناه (1384) در پژوهشی با عنوان " روابط میان‌رشته‌ای در علوم انسانی: تحلیلی استنادی" چگونگی روابط میان‌رشته‌ای سیزده رشته علوم انسانی شامل: اقتصاد، بازرگانی، تاریخ، جغرافیا، حسابداری، حقوق، روانشناسی، علوم اجتماعی، علوم تربیتی، علوم سیاسی، فلسفه، کتابداری و اطلاع‌رسانی و مدیریت را بررسی کرده است تا میزان اتکای هر رشته به متون خود و متون سایر رشته‌ها مشخص شود. نتایج نشان‌دهنده آن است که رشته‌های مورد بررسی بین ۱۵ تا ۵۰ درصد متکی به متون سایر رشته‌های علوم انسانی یا غیر علوم انسانی هستند. به‌علاوه در شکل‌گیری محتوای هر یک از رشته‌های علوم انسانی رشته‌های مختلفی دخیل هستند.

برادر و همکاران (1388) در مطالعه‌ای با عنوان "بررسی روابط میان‌رشته‌ای مقالات علم و فناوری نانوی ایران، نمایه‌شده در ISI، تا پایان سال 2007 میلادی: مطالعه استنادی"، در پی کشف روابط میان‌رشته‌ای و روند رشد و تکامل حوزۀ نوظهور علم و فناوری نانو در ایران را دارد. بدین منظور، 5767 استناد از تمامی مقالات تألیفی محققان ایرانی موجود در سایت مؤسسه اطلاعات علمی[41] تا پایان سال 2007 میلادی با استفاده از روش تحلیل استنادی، مورد بررسی قرار گرفته است. میزان و الگوی روابط میان‌رشته‌ای علم و فناوری نانو در طول دورۀ مورد بررسی یکسان نبوده است و حداکثر تعداد 13 حوزه موضوعی و 25 رشته علمی مختلف در آن دخالت دارند. اولین و پررنگ‌ترین حوزۀ موضوعی مورد استناد در مقالات علم و فناوری نانو حوزۀ موضوعی مهندسی تولید و ترابری است.

ستوده و دیدگاه (1388) در پژوهشی با عنوان"بررسی تعاملات میان‌رشته‌ای حوزه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی با سایر رشته‌ها با استفاده از تحلیل استنادی نشریات این حوزه" با استفاده از تحلیل استنادی نشان دادند که حوزه کتابداری توسط 36 حوزه موضوعی مورد استناد قرار گرفته و به همان 36 حوزه هم استناد داده است. در این میان رشته مدیریت، بیشترین میزان استنادات و ارجاعات را در نشریات کتابداری به خود اختصاص داده است.

صدیقی (1391) در پژوهشی با عنوان " تحلیل روابط و الگوهای میان‌رشته‌ای در منتخبی از حوزه‌های الویت‌دار علم و فناوری"، به بررسی روابط و الگوهای میان‌رشته‌ای در منتخبی از حوزه‌های علمی شامل نانوتکنولوژی، بیوفیزیک، فیزیک هسته‌ای، جامعه‌شناسی و ارتباطات بر اساس تولیدات علمی محققان ایرانی در پایگاه اطلاعاتی «وب ‌‌آو ساینس[42]» پرداخت. نتایج بررسی نشان دادند که در تمامی حوزه‌های مورد مطالعه، همبستگی مثبتی بین دو متغیر هم‌تألیفی و رویکرد میان‌رشته‌ای وجود دارد. بین میزان استناد به مقالات و رویکرد میان‌رشته‌ای آنها در حوزه‌های مورد بررسی، رابطه معناداری مشاهده نشد. با ترسیم نقشه روابط میان‌رشته‌ای در حوزه نانوتکنولوژی مشخص شد، این روش ابزار منحصربه‌فردی در کشف الگوهای ساختاری حوزه‌های پژوهشی محسوب می‌شود و می‌تواند اطلاعات مفیدی درباره پیوستگی و وابستگی متقابل میان حوزه‌ها را نشان دهد.

یوسفی، طاهریان و عصاره (1391) در پژوهشی با عنوان "بررسی روند برقراری روابط بین‌رشته‌ای و دریافت استناد از سایر حوزه‌ها توسط مقالات حوزه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران در پایگاه وب آو ساینس"، به بررسی روند استناددهی مقالات حوزه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران به سایر حوزه‌ها (به‌عنوان نشانه‌ای برای برقراری ارتباط بین‌رشته‌ای) و چگونگی ارتباط آن با دریافت استناد از سوی آن حوزه‌ها پرداختند. روش این پژوهش از نوع توصیفی-تاریخی است و با استفاده از شیوه کتاب‌سنجی و روش تحلیل استنادی به بررسی مقالات حوزه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران در پایگاه وب آو ساینس پرداختند. یافته‌ها نشان دادند که به لحاظ میزان ارجاع و استنادهای برون‌رشته‌ای، مقالات حوزه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران بیشتر به‌عنوان یک حوزه ارجاع‌دهنده به سایر حوزه‌ها مطرح بوده‌اند تا یک حوزه استنادگیرنده از آنها.

درزی، قراملکی و پهلوان (1392) در پژوهشی با عنوان "گونه‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای در قرآن کریم" سه گونه اصلی (چندرشته‌ای، میان‌رشته‌ای و فرارشته‌ای) برای مطالعات میان‌رشته‌ای برشمردند؛ آنها بر این اساس برای مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن کریم نیز سه گونه اصلی چندرشته‌ای قرآنی، میان‌رشته‌ای قرآنی و فرارشته‌ای قرآنی رو نیز برشمردند.

شعبانی ورکی و بابادی (1393)، در پژوهشی با عنوان "تکثررشته‌ای: علیه فهم رایج از همکاری رشته‌ها" ضمن نقد و بررسی گونه‌های مختلف تحقیقات بین‌رشته‌ای، تکثررشته‌ای را علیه فهم رایج از همکاری رشته‌ها معرفی می‌نماید. بر این اساس گونه‌های بین‌رشته‌ای، فرارشته‌ای، چندرشته‌ای و میان‌رشته‌ای را می‌توان ذیل تکثررشته‌ای دسته‌بندی کرد.

استیل و استیر[43] (2000)، در مطالعه‌ای با عنوان "تأثیر تحقیقات میان‌رشته‌ای بر علوم محیطی" برای سنجش رابطه بین درجه میان‌رشته‌ای‌بودن مقالات و نرخ استناد آنها، 750 مقاله منتشرشده در مجله علوم جنگل در یک دوره 10 ساله (1985-1994) مورد بررسی قرار دادند. سه نوع از میان‌رشته‌ای‌ها با استفاده از شاخص تنوع بریلوین[44] (نویسندگی[45]، پیشینه‌های استنادشده[46]، اهمیت موضوع[47]) مشخص شد. آنها از طریق تجزیه و تحلیل استنادی رابطه مثبت بین درجه میان‌رشته‌ای مقالات و میزان استناد‌ آنها یافتند. به‌طوری که روش‌های تحقیقات میان‌رشته‌ای یک تأثیر علمی مهم و مثبتی در مقالات جنگل‌داری دارد.

پیشینه پژوهش در خارج

رینیا و دیگران (2001)، در مطالعه‌ای با عنوان"تأخیر استنادی بر مبادله دانش بین‌رشته‌ای" برنامه تحقیقاتی 200 گروه فیزیک دانشگاهی که شامل 15000 برنامه و انتشارات از سال‌های 1985-1994 می‌باشد را ارزیابی کردند. آنها از داده‌های کتاب‌سنجی و شاخص‌های پیشرفته ون لییوون و دیگران در سال 1996 استفاده کردند و این بیان را که تحقیقات میان‌رشته‌ای هم در ارزیابی کمی و هم از لحاظ کیفیت کم‌ارزش‌تر هستند را به دو دلیل رد کرده‌اند: 1. قضاوت به‌طور دقیق به درجه میان‌رشته‌ای مرتبط نیست و 2. فقط شاخص‌های کتاب‌سنجی ابتدایی به‌طور منفی با درجه میان‌رشته‌ای ارتباط دارند اما شاخص‌های پیشرفته‌تر با درجه میان‌رشته‌ای مرتبط نیستند به جز یک همبستگی کوچک در برنامه‌های بزرگ.

تانگ[48] (2004) در پژوهشی با عنوان "تحول ویژگی‌های بین‌رشته‌ای علم اطلاعات و دانش‌شناسی" به ارزیابی ارتباط میان‌رشته‌ای متقاطع در حوزه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی و سایر حوزه‌ها پرداخته است که نتایج نشان دادند، تعداد استنادهای رشته‌های دیگر به کتابداری بیشتر از تعداد استنادهای رشتۀ کتابداری به سایر علوم بوده که این خود گواهی بر ماهیت و طبیعت بین‌رشته‌ای حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی است. چانگ و هانگ[49] (2012) در مطالعه‌ای با عنوان "تغییرات بین‌رشته‌ای در کتابداری و اطلاع‌رسانی" از سه روش: استناد مستقیم، زوج کتاب‌شناختی و تحلیل هم‌تألیفی استفاده کرده‌اند. یافته‌های این پژوهش نشان دادند که منابع استنادات مستقیم در مقالات حوزه کتابداری بین 30 رشته توزیع شده، درحالی‌که وابستگی هم‌تألیفان این مقالات در 25 رشته توزیع شده است.

وانگ و دیگران[50] (2014) در پژوهشی با عنوان "مقالات مؤثر بین‌رشته‌ای مبتنی بر تنوع استنادی" به تعیین و کشف مقاله‌های میان‌رشته‌ای بر اساس روابط استنادی بین مقاله‌ها پرداختند. در این پژوهش سه گروه مقاله مشخص شد، مقاله‌های میان‌رشته‌ای که در این طراحی مقاله‌هایی بودند که نه تنها به حوزه‌های مختلف استناد می‌کردند بلکه توسط مقاله‌های رشته‌های مختلف مورد استناد قرار می‌گرفتند. مقاله‌های تأثیرگذار، مقاله‌هایی بودند که اگرچه فقط توسط یک حوزه خاص مورد استناد قرار می‌گرفتند ولی به مقاله‌های حوزه‌های مختلف استناد می‌دهند. مقاله‌های تک‌حوزه مقاله‌هایی هستند که فقط توسط مقاله‌های یک رشته‌ مورد استناد قرار می‌گیرند و به مقاله‌های همان رشته هم استناد می‌دهند.

چن و دیگران (2014) در مطالعه‌ای با عنوان "الگوهای بین‌رشته‌ای مقالات پراستناد" یک درصد از پراستنادترین مقاله‌ها در کل رشته‌ها[51]، همچنین یک درصد از پراستنادترین‌ مقاله‌های هر رشته‌[52] به تفکیک، از پایگاه تامسون رویترز[53] وب آو ساینس را انتخاب کردند و مجموع منابع استفاده‌شده در این دو گروه از مقالات به تفکیک مشخص شد. همچنین تحقیقات میان‌رشته‌ای و آنهایی که بین گرایش‌های مختلف یک رشته[54] انجام می‌شود مشخص شدند و از شاخص تنوع سیمپسون به‌عنوان شاخص میان‌رشته‌ای استفاده شد. نتایج نشان دادند که 1) تحقیقاتی که بین گرایش‌‌های یک رشته انجام می‌شوند بیشتر از تحقیقات درون‌رشته‌ای بر پیشرفت علم تأثیر دارند؛ 2) تحقیقات میان‌رشته‌ای در علوم طبیعی، مهندسی، علوم اجتماعی و علوم انسانی نقش مهم‌تری ایفا می‌کند و 3) تحقیقات در سطح میان‌رشته‌ای نقش مهم‌تری در علم دارند تا در سطح رشته‌ای. چن و دیگران (2015) در پژوهشی با عنوان "کشف ارزیابی میان‌رشته‌ای از یک رشته: نمونه موردی بیوشیمی و بیولوژی مولکولی" در پایگاه وب آو ساینس تمام انتشارات صرف نظر از نوع مدرک در رشته بیوشیمی و بیولوژی مولکولی در طول یک دوره صدساله را بررسی کردند. نتایج این پژوهش، اهمیت تحقیقات میان‌رشته‌ای به‌خصوص در سطح تخصص‌ها و گرایش‌ها را نشان کاریمی‌دهند.

چانگ[55] (2018) در پژوهشی با عنوان "بررسی شاخصه‌های بین‌رشته‌ای کتابداری و اطلاع‌رسانی از نگاه نویسندگان بین‌رشته‌ای این رشته" مقالات این نویسندگان را که در مجلات غیررشته منتشر شده بود در محدوده سال‌های 2014-2005 مورد بررسی قرار داد. یافته‌ها نشان دادند که این پژوهشگران در تنوعی از مجلات رشته‌های دیگر مقاله منتشر کرده‌اند که بیشترین آن مربوط به پزشکی و موسیقی بوده است. بخش زیادی از کتابداران نویسندۀ مقالات بین‌رشته‌ای، کتابداران دانشگاهی بوده‌اند. بیشترین همکاران این نویسندگان از داخل رشته و برخی خارج از رشته بوده و بیش از نیمی از مقالات با حوزه کاری نویسندگان غیرمرتبط بوده‌اند.

آبرامو، د آنجلو و زانگ[56] (2018) در مطالعه‌ای با عنوان "مقایسه دو رهیافت اندازه‌گیری تحقیقات بین‌رشته‌ای: تنوع نویسندگان در برابر تنوع ارجاعات" به این نتایج دست یافتند که این دو شیوه هم‌راستا هستند هرچند در رشته‌های مختلف تفاوت‌هایی در این خصوص مشاهده می‌شوند. کار، لوکس و بلوشی[57] (2018) در تحقیقی با عنوان "اکتساب یک نگرش به تحقیقات بین‌رشته‌ای و برنامه‌های آمورشی: چارچوبی برای ارزیابی" به ارائه یک چارچوب ارزیابی عوامل تأثیرگذار بر همکاری‌های تیمی بین‌رشته‌ای پرداختند. سه عامل یادگیری اجتماعی، سرمایه اجتماعی و سرمایه انسانی و دانشی مورد بررسی قرار گرفت. محققان درنهایت به این نتیجه دست یافتند که توجه به دو عامل اول، مهم‌ترین ضرورت مدیریت تحقیقات بین‌رشته‌ای می‌باشد.

جمع‌بندی از مرور پیشینه

مرور پیشینه‌ها نشان می‌دهد که روابط میان‌رشته‌ای طی دهه‌های گذشته از ابعاد مختلف و در حوزه‌های مختلف علمی رشد زیادی داشته و به شیوه‌های مختلف توسط محققان مورد بررسی قرار گرفته است. برخی از تحقیقات به بررسی میزان بین‌رشته‌ای‌بودن حوزه‌های علمی مختلف در سطح مدرک و مجله پرداخته‌اند، درحالی‌که دیگران به همکاری بین‌رشته‌ای در سطح نویسنده توجه کرده‌اند و در این خصوص یافته‌های متنوعی در رشته‌های مختلف ارائه شده است. بخش دیگری از تحقیقات به توسعه شاخص‌های سنجش بین‌رشته‌ای و میزان هم‌راستایی آنها پرداخته‌اند و سایر پژوهشگران جنبه اثرگذاری تحقیقات بین‌رشته‌ای را در مقایسه با تحقیقات دیگر مدنظر قرار داده و در خصوص میزان اثرگذاری تحقیقات میان‌رشته‌ای یافته‌های متفاوت ارائه کرده‌اند. آنچه مسلم است این است که درخصوص سطوح مختلف تحقیقات میان‌رشته‌ای در یک حوزه و در سطح خرد و همچنین تأثیر آن بر استناد کمتر مورد توجه قرار گرفته است و غالبأ به درجه میان‌رشته‌ای توجه شده است. لذا این پژوهش به این هدف پرداخته است.

روش‌شناسی پژوهش

این پژوهش به لحاظ هدف از نوع تحقیقات بنیادی و از نظر شیوه گردآوری و تحلیل داده‌ها از نوع توصیفی با رویکرد تحلیل انتشارات و استنادات است. جامعه پژوهش کل مقالات نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس در سه رشته شیمی، فیزیک، ریاضی مربوط به پژوهشگران دانشگاه شیراز می‌باشد. نمونه‌گیری خوشه‌ای و هدفمند و بر مبنای سال انجام شد و کلیه مقالات سال 2012 به‌منظور لحاظ‌کردن حداقل بازه 5 ساله استنادی، در سه حوزه شیمی، فیزیک و ریاضی مورد بررسی قرار گرفت (415 مقاله). 196 مقاله مربوط به رشته شیمی، 162 مقاله مربوط به فیزیک و 87 مقاله مربوط به رشته ریاضی بود. متغیرهای پژوهش شامل میزان تأثیر (استناد) و تنوع (پراکندگی سطوح میان‌رشته‌ای) بوده است که برای هر یک از مقالات اندازه‌گیری شده است. متغیر استناد به‌طور مستقیم از پایگاه اسکوپوس استخراج شد. متغیرهای سطوح میان‌رشته‌ای در 4 سطح بین‌رشته‌ای، درون‌رشته‌ای، رشته‌های متقاطع و چندرشته‌ای در نظر گرفته شد. از میان سطوح مختلف میان‌رشته‌ای، سطح فرارشته‌ای تحقیقات به دلیل اینکه بر پرسش‌ها و پدیده‌هایی بنیادینی متمرکزند که ماهیت فلسفی و معرفتی دارند (نجر[58]، 2017) و سطح تکثررشته‌ای، به دلیل اینکه تحقیقاتی هستند که بر مسائل و موضوعاتی متمرکزند که جنبه اجتماعی دارند در این پژوهش انتخاب نشدند. نوع سطح میان‌رشته‌ای مقالات، توسط نویسندگان مقالات تعیین شد. بدین صورت که پرسشنامه‌ای برای هر یک از نویسندگان ارسال شد و اطلاعات مقالات هر نویسنده به‌علاوه توضیحات سطوح تحقیقات میان‌رشته‌ای در آن قید شد و از نویسندگان خواسته شد که تعیین کنند که مقاله آنها در کدام سطح میان‌رشته‌ای قرار می‌گیرد. برای تعیین همکاری‌های بین‌بخشی و درون‌بخشی نیز مقالات به روش دستی مورد بررسی قرار گرفتند و درصد و فراوانی همکاری‌های بین‌بخشی و درون‌بخشی بخش‌هایی که با هم همکاری داشتند مشخص شد. لازم به ذکر است که منظور از بخش در این تحقیق گروه‌های آموزشی می‌باشند. مثلاً انتشارات حاصل همکاری اعضای زیرمجموعه بخش فیزیک، درون‌بخشی و انتشارات حاصل همکاری فیزیک و مهندسی مکانیک بین‌بخشی منظور شده است.

درخصوص شیوه جستجوی اطلاعات از پایگاه اسکوپوس به این شرح بوده است که در مرحله اول در قسمت search Affiliation کلیدواژه‌ دانشگاه شیراز به‌صورت shiraz university و همین‌طور university of shiraz مورد جستجو قرار گرفت که هر دو از جستجو نتایج تقریباً مشابهی داشتند و از نتایج جستجو shiraz university  انتخاب شد. در مرحله بعد با استفاده از فهرست‌بندی موضوعی خود پایگاه برای انتخاب حوزه موضوعی، ابتدا حوزه موضوعی chemistry انتخاب، سپس نتایج جستجو به سال 2012 و نوع مدرک article محدود شد و تعداد 196 رکورد در نتایج جستجو مشخص شد؛ با بازگشت به نتایج جستجو و انتخاب حوزه موضوعی Mathematics و تکرار تحلیل 91 رکورد در این حوزه بازیابی شد. در مرحله آخر این مسیر برای حوزه فیزیک و نجوم تکرار شد و 198 مقاله بازیابی گردید. بعد از پالایش داده‌ها و حذف موارد ناخواسته و غیرمرتبط، مقالات حوزه فیزیک به 162 و ریاضی به 87 مقاله کاهش یافتند.

دلیل استفاده از ابزار اسکوپوس در این پژوهش این بوده است که پایگاه استنادی اسکوپوس یکی از نمایه‌های استنادی معتبر و شناخته‌‌شده است که اطلاعات کتاب‌شناختی حدود 25 میلیون سند از حدود 5 هزار ناشر علمی را از سراسر جهان در خود جای داده است و ابزاری مناسب برای تحلیل‌های علم‌سنجی است. لازم به ذکر است که در تحقیقات علم‌سنجی به دلیل اینکه الگوهای متفاوتی در حوزه‌های مختلف علمی مشاهده می‌شود، برای انجام مطالعات لازم است که متغیر حوزه علمی کنترل شود و حوزه‌هایی جهت بررسی انتخاب شوند که مشابهت بیشتری دارند. لذا در این پژوهش حوزه‌های علوم پایه محور بررسی قرار گرفت.

یافته‌های پژوهش

پاسخ به سؤال اول پژوهش. سطوح میان‌رشته‌ای مقالات (چندرشته‌ای، درون‌رشته‌ای، رشته‌های‌ متقاطع و بین‌رشته‌ای) در سه حوزه علوم پایه (ریاضی، فیزیک و نجوم، شیمی) چگونه است؟

با توجه به اینکه متغیرهای این بخش در مقیاس اسمی اندازه‌گیری می‌شوند و ارقام مربوط به آنها نیز به‌صورت فراوانی است؛ بنابراین به‌منظور تحلیل داده‌های این بخش، از جدول توافقی فی[59] و آزمونی خی 2 پیرسون استفاده شد. نتایج مربوط به تحلیل‌ آماری این سؤال در جدول 1 آمده است.

جدول1. نتایج آزمون خی 2 برای بررسی سطح میان‌رشته‌ای سه حوزه شیمی، فیزیک و نجوم و ریاضی

                  حوزه‌ها

 

 

 

 

 

سطوح

شیمی

فیزیک و نجوم

ریاضی

درجه آزادی

معناداری

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

چندرشته‌‌ای

18

3.33

31

4.57

5

3.9

6

05.50

0001.0

درون‌رشته‌ای

113

2.58

39

1.20

42

6.21

رشته‌های متقاطع

35

8.43

34

5.42

11

8.13

بین‌رشته‌ای

33

5.27

58

3.48

29

2.24

                     

 

آنچنان که در جدول 1 می‌توان دید، نتایج آزمون خی 2 پیرسون حاکی از وجود تفاوت معنادار (0001.0>P ،05.50 =2χ)، در زمینه سطوح میان‌رشته‌ای حوزه‌های مورد بررسی است. بررسی درصدهای مندرج در جدول توافقی فوق حاکی از آن است که مقالات چندرشته‌ای در رشته فیزیک و نجوم (با 4.57 درصد) بسیار بیشتر از مقالات چندرشته‌ای در حوزه ریاضی (با 3.9 درصد) است و مقالات چندرشته‌ای در رشته شیمی نیز نزدیک به یک‌سوم (3.33 درصد) مقالات مورد بررسی پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهد. در بررسی مقالات درون‌رشته‌ای نیز مشخص شد که مقالات درون‌رشته‌ای رشته شیمی (با 2.58 درصد) بسیار بیشتر از مقالات درون رشته‌ای دو گروه فیزیک و نجوم (1.20 درصد) و ریاضی (6.21 درصد) است. در سطح رشته‌های متقاطع، در گروه ریاضی به‌طور قابل توجهی مقالات متقاطع کمتر (8.13 درصد) از دو رشته شیمی (8.43) و فیزیک و نجوم (5.42) بود. نهایتاً در سطح بین‌رشته‌ای نیز، گروه فیزیک و نجوم (با 3.48 درصد)، بیشترین تعداد مقالات را داشت. مقالات بین‌رشته‌ای دو گروه شیمی و ریاضی نیز به‌ترتیب 5.27 و 2.24 درصد مقالات این سطح را تشکیل می‌داد. در نمودار 1 مقایسه سطوح میان‌رشته‌ای در سه حوزه علمی شیمی، فیزیک و ریاضی به نمایش درآمده است.

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار ۱. مقایسه حوزه‌های علمی شیمی، فیزیک و ریاضی از نظر سطوح بین رشته‌ای

پاسخ به سؤال دوم پژوهش. آیا رابطه معنا‌داری بین سطوح میان‌رشته‌ای مقالات با میزان تأثیر استنادی آنها وجود دارد؟

به‌منظور بررسی این مسئله نیز از روش تحلیل واریانس یک‌راهه استفاده شد. در جدول 2 شاخص‌های توصیفی نظیر تعداد، میانگین، انحراف معیار و حداقل و حداکثر نمرات متغیر استناددهی مقالات برای سطوح میان‌رشته‌ای مختلف ارائه شده است.

در جدول 3 نتایج حاصل از اجرای تحلیل واریانس یک‌راهه برای پاسخگویی به سؤال پنجم  پژوهش آمده است.

جدول 2. شاخص‌های توصیفی متغیر استناددهی برحسب سطوح میان‌رشته‌ای

 

 

 

 

 

                              شاخص‌ها

گروه‌ها

 

 

 

 

 

تعداد

میانگین

انحراف معیار

کمترین

بیشترین

چندرشته‌‌ای

54

19.9

65.8

0

43

درون‌رشته‌ای

194

34.8

27.8

0

50

رشته‌های متقاطع

80

08.10

63.13

0

93

بین‌رشته‌ای

120

54.8

18.12

0

73

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 3. نتایج بررسی تفاوت سطوح میان‌رشته‌ای مقالات از نظر میزان استناددهی

منبع واریانس

مجموع مجذورات

درجه آزادی

میانگین مجذورات

مقدار F

سطح معناداری

بین‌گروهی

07.187

3

356.62

56.0

64.0

درون‌گروهی

04.49515

444

52.111

کل

10.49702

447

 

 

 

 

همان‌طوری که در جدول 3 ملاحظه می‌شود، نتایج آزمون تحلیل واریانس نشان دادند که چهار سطح میان‌رشته‌ای مقالات، اعم از سطح چندرشته‌ای، سطح درون‌رشته‌ای، سطح رشته‌های متقاطع و سطح بین‌رشته‌ای از نظر میزان استناددهی مقالات تفاوت معناداری (64.0, P= 56.0 =(444 و3)F) با یکدیگر ندارند.

پاسخ به سؤال سوم پژوهش. همکاری‌های بین‌بخشی و درون‌بخشی در سه حوزه علوم پایه (ریاضی، فیزیک و نجوم، شیمی) چگونه بوده است؟

در این بخش آماره‌های توصیفی مشتمل بر فراوانی و درصد همکاری‌های بین‌بخشی مقالات نویسندگان هر رشته محاسبه شده است. نتایج این تحلیل در جدول 4 آورده شده است.

جدول 4. درصد همکاری‌های بین‌بخشی و درون‌بخشی در سه حوزه (ریاضی، فیزیک، شیمی)

درصد

فراوانی

رشته‌ها

 

 

1.26

117

شیمی- شیمی

1

همکاری‌های درون‌بخشی

39 درصد

3.7

33

فیزیک- فیزیک

2

6.5

25

ریاضی- ریاضی

3

1.3

14

شیمی، علم غذا و تکنولوژی

4

همکاری‌های بین‌بخشی

61 درصد

 

9.2

13

شیمی، نانوتکنولوژی

5

1.3

14

شیمی، فرآورده‌های پزشکی و طبیعی

6

9.0

4

شیمی، زیست‌شناسی

7

3.1

6

فیزیک، شیمی

8

8.1

8

مهندسی محیطی و شهری، فیزیک

9

5.3

16

علم مواد، شیمی

10

3.5

24

علم الکترونیک و کامپیوتر، فیزیک

11

6.5

25

علم الکترونیک و کامپیوتر، مهندسی مکانیک

12

8.7

35

مهندسی مکانیک و فیزیک

13

3.3

15

مهندسی شیمی، نفت و گاز

14

6.3

16

شیمی، مهندسی شیمی

15

5.10

47

مهندسی شیمی، نفت

16

8.1

8

ریاضی، آمار

17

7.4

21

فیزیک و اخترشناسی

18

8.1

8

آمار-آمار

19

100

449

مجموع

 

 

همان‌گونه که از جدول 4 می‌توان دریافت کرد و پیش‌تر هم تأیید شد، در مقالات بخش شیمی، بیشترین فراوانی یا درصد همکاری‌های درون‌بخشی دیده می‌شود (1.26). درحالی‌که همکاری‌های درون‌بخشی رشته‌های فیزیک و ریاضی به‌ترتیب برابر با 3.7 و 6.5 درصد می‌باشد. از طرفی مجموع همکاری بین‌بخشی در رشته فیزیک برابر با 9.20 درصد بود که بالاتر از سایر رشته‌ها قرار دارد. مجموع همکاری‌های بین‌بخشی در رشته شیمی برابر با 4.18 درصد بود. در رشته ریاضی نیز همکاری میان‌بخشی پایین‌تر از سایر رشته‌ها و برابر با 8.1 درصد بود. در میان سایر رشته‌هایی که مورد نظر پژوهش حاضر نبودند نیز بیشترین همکاری درون‌بخشی (با 5.10 درصد) و بین‌بخشی (با 9.6 درصد) مربوط به رشته مهندسی شیمی بود (نمودار 2). در نمودار 2 ارتباطات و همکاری‌های بین‌بخشی در سطح بخش‌ها و دانشکده‌ها به تصویر کشیده شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 2. همکاری‌های بین‌بخشی حوزه‌های علوم پایه

 

بحث و نتیجه‌گیری

این پژوهش با هدف بررسی و مقایسه وضعیت تحقیقات میان‌رشته‌ای در حوزه‌های علوم پایه و در چهار سطح چندرشته‌ای، بین‌رشته‌ای، درون‌رشته‌ای و رشته‌های متقاطع انجام گردید. یافته‌های بخش اول پژوهش بیانگر آن بود که در سطح تحقیقات چندرشته‌ای، رشته فیزیک (با 4.57 درصد) در صدر حوزه‌های مورد بررسی و تحقیقات رشته شیمی (با 3.33 درصد) و ریاضی (با 3.9 درصد) در رتبه‌های بعد قرار دارند. همان‌گونه که آگسبرگ (2005) می‌گوید، چندرشته‌ای یک رویکرد تلفیقی/غیرتلفیقی میان رشته‌هاست که هر رشته در آن نقش و موقعیت مستقلی دارد و همواره هویت‌های معرفتی و روش رشته‌ای خود را حفظ می‌کند اما فعالیت‌ها و نتایج کار به مسئله و موضوعی معطوف است که رشته‌های دیگر در حال بررسی و مطالعه هستند؛ بنابراین فعالیت‌های چندرشته‌ای می‌توانند به‌طور مستقل یا در کنار هم و تلفیقی صورت پذیرند. با توجه به اینکه نزدیک به 58 درصد از تحقیقات چندرشته‌ای در حوزه علوم پایه به رشته فیزیک و نجوم اختصاص دارد به نظر می‌رسد که ماهیت این رشته به‌گونه‌ای است که می‌تواند ضمن حفظ هویت رشته‌ای خود با سایر رشته‌ها یکپارچه شده و به حل مسائل کلان‌تر بپردازد. از سوی دیگر درخصوص تحقیقات بین‌رشته‌ای هم یافته‌ها نشان دادند که گروه فیزیک (با 3.48 درصد)، بیشترین تعداد مقالات را داشت. مقالات بین‌رشته‌ای دو گروه شیمی و ریاضی نیز به‌ترتیب 5.27 و 2.24 درصد مقالات این سطح را تشکیل می‌داد. یک حوزۀ بین‌رشته‌ای، تلفیقی از دانش، روش و تجارب دو یا چند حوزه علمی و تخصصی برای شناخت و حل یک مسئله پیچیده یا معضل اجتماعی چندوجهی است. در بین‌رشته‌ای، متخصصان رشته‌ها و حوزه‌های مختلف دانش، هدفمندانه به مرزهای معرفتی و روشی یکدیگر ورود پیدا می‌کنند تا با توجه به نیازها و ضرورت‌های جدید، به گسترش اقلیم‌های معرفتی جدید، ایجاد ساختارهای آکادمیک نوین و شیوه‌ها و ابزارهایی برای فهم یا شناخت مسائل دست یابند که این سطح از تحقیقات با ساختارها و مبانی حوزه فیزیک و نجوم منطبق بوده و پتانسیل ارتباط با رشته‌های مختلف و یا ایجاد ابزار برای شناخت یا حل مسائل رشته‌های دیگر را فراهم آورده است.

در بررسی تحقیقات درون‌رشته‌ای مشخص شد که مقالات درون‌رشته‌ای رشته شیمی (با 2.58 درصد) بسیار بیشتر از مقالات درون‌رشته‌ای دو گروه ریاضی (6.21 درصد) و فیزیک (1.20 درصد) است. درون‌رشته‌ای به تلاش‌ها و فعالیت‌های تلفیقی ویژه برای به‌کارگیری هم‌زمان دانش، مفاهیم و روش‌های موجود در یک رشته دانشگاهی یا حوزه علمی برای شناخت و حل مسئله و موضوعی مشخص در آن رشته یا حوزه علمی مشخص اطلاق می‌شود. لذا این‌گونه به نظر می‌رسد که تخصص‌های فرعی درون رشته ای شیمی این پتانسیل را دارند که با ترکیب و تلفیق درونی و در چارچوب رشته اصلی به حل مسائل مشخص در آن حوزه بپردازند و این نوع تحقیقات مهم‌ترین سطح از تحقیقات میان‌رشته‌ای این حوزه را تشکیل می‌دهد.

بر مبنای یافته‌ها، در سطح رشته‌های متقاطع، دو رشته شیمی (8.43 درصد) و فیزیک (5. 42 درصد) با تفاوت نسبتاً کم به‌ترتیب در رتبه‌های اول و دوم قرار دارند ولی در گروه ریاضی به‌طور قابل توجهی مقالات رشته‌های متقاطع کمتر (8.13 درصد) از دو رشته دیگر بود. رشته‌های‌ متقاطع تحقیقاتی هستند که در آن یک رشته یا حوزه علمی، نقش محوری، مبنایی و زمینه‌ای دارد و رشته یا حوزه علمی دیگر نقش ابزاری و روشی. در مطالعات و تحقیقات درون‌رشته‌ای، موضوعات یک حوزه دانش با ابزار، دیدگاه‌ها و رویکردهای روش‌شناختی حوزه دانش و رشته دیگری مورد مطالعه و تحقیق قرار می‌گیرد. یافته‌ها بیانگر آن است که سطح ارتباط دو رشته شیمی و فیزیک در چارچوب رشته‌های متقاطع، با این رویکرد شکل می‌گیرد. به‌طوری که رشته شیمی یا فیزیک نقش محوری و مبنایی داشته و سایر رشته‌ها به‌عنوان نقش ابزاری و روشی و یا بالعکس ،رشته‌های دیگر نقش محوری و مبنایی و دو رشته فیزیک و شیمی به‌عنوان نقش ابزاری و روشی در این تحقیقات میان‌رشته‌ای نقش ایفا می‌کنند.

البته این مسئله را نباید از نظر دور داشت که در این پژوهش درجه میان‌رشته‌ای در سطح کلان بررسی شده است. به همین دلیل رشته شیمی که ماهیت درون‌رشته‌ای قوی‌تری دارد از نظر درجه میان‌رشته‌ای به این سطح رسیده است، حال آنکه این احتمال وجود دارد که در تحقیقات دیگر در سطح خرد این رشته درجه بالاتری را نیز کسب کند.

یافته‌های بخش بعدی پژوهش بیانگر آن بود که میزان اثرگذاری استنادی چهار سطح از تحقیقات میان‌رشته‌ای علوم پایه تفاوت معنا‌داری ندارند. به‌بیان‌دیگر رابطه معنا‌داری بین نوع میان‌رشته‌ای‌بودن و یا سطح میان‌رشته‌ای با میزان اثرگذاری و دریافت استناد وجود ندارد. درخصوص وجود یا عدم وجود این رابطه تحقیقات قبل هم به نتایج متفاوتی دست یافته بوده‌اند. بعضی از این پژوهش‌ها مانند لویت و تلوال[60] (2009)، استیل و استیر (2000) و چن و دیگران (2015) رابطه مثبتی بین تعداد استنادها و درجه‌ میان‌رشته‌ای‌بودن آنها یافتند. چند پژوهش دیگر مانند رینیا و دیگران (2001) و آدامز، جکسون و مارشال (2007) رابطه منفی بین تعداد استنادها و درجه میان‌رشته‌ای‌بودن آنها نشان دادند بعضی دیگر مانند لاریویر و گینگراس (2010) به نتایج ترکیبی رسیدند؛ درواقع در یک سطح ظریف آنها برای بعضی از رشته‌ها نشان دادند که سطح بالای میان‌رشته‌ای با نرخ استنادهای پایین مرتبط می‌باشد درحالی‌که در بعضی دیگر از رشته‌ها سطح متوسط میان‌رشته‌ای با درصد استنادهای بالا ارتباط دارد.

یافته‌ها بیانگر آن بود که هرچند هر سه حوزه علوم پایه گرایش به تحقیقات میان‌رشته‌ای دارند، منتهی الگوی تحقیقات میان‌رشته‌ای و سطوح آن در سه حوزه علوم پایه کاملاً متفاوت است که به‌طور قطع از ماهیت و پتانسیل رشته‌ها نشئت می‌گیرد. از سوی دیگر این‌گونه به نظر می‌رسد که ورای رشته‌ها و گرایش‌های رسمی موجود در دانشگاه، همکاری‌های بین‌رشته‌ای پژوهشگران از رشته‌های مختلف فیلدها و گرایش‌های نامرئی را در دانشگاه رقم زده است که نیاز به راهبری، توجه ویژه و برنامه‌ریزی خاص دارند.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

۱.  با توجه به یافته‌های پژوهش مبنی بر رشد قابل توجه همکاری‌های بین‌رشته‌ای در تحقیقات حوزه‌های علوم پایه با علوم دیگر در سطوح مختلف میان‌رشته‌ای، خصوصاً در رشته‌های فیزیک و شیمی، لازم است برحسب درجه پیوستگی این حوزه‌ها با سایر علوم، وزارتخانه متبوع نسبت به بازگشایی گروه‌های آموزشی، فیلدهای بین‌رشته‌ای و اختصاص بودجه لازم اهتمام ورزد.

۲.  با توجه به اینکه امروزه برای حل مسائل پیچیده نیازمند کل‌نگری و پیوستگی علوم مختلف هستیم، به‌منظور پیشبرد این امر لازم است مسئولان سیاست‌گذاری‌های کلان علمی در کشور، امتیازات متفاوتی را برای این‌گونه تحقیقات از جمله بودجه و گرنت‌های خاص قائل باشند و در ارزیابی‌های پژوهشگران از جمله آیین‌نامه‌های ارتقاء و همین‌طور انتخاب پژوهشگر برگزیده این‌گونه تحقیقات را مورد توجه ویژه قرار دهند.

۳.  به‌منظور ترویج تحقیقات میان‌رشته‌ای پیشنهاد می‌شود که دانشگاه‌ها تسهیلات خاصی برای پایان‌نامه‌های دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی که با رویکرد بین‌رشته‌ای انجام می‌شوند قائل شوند. این مسئله درخصوص رشته‌هایی مثل فیزیک که از پتانسیل بسیار بالایی برای همکاری با دیگر رشته‌ها برخوردار است لازم است که برجسته‌تر باشد.



[1] . Gibbons et al.

[2] . interdisciplinary

[3] . transdiciplinary

[4] . crossdisciplinary

[5] . multidisciplinary

[6] . intradisciplinary

[7] . Larivière & Gingras

[8] . Chen et al

[9] . Morillo, Bordons, & Gómez

[10] . Liu, Rafols & Rousseau

[11] . Porter et al

[12] . Cummings & Kiesler

[13] . Bretscher

[14] . Chen et al

[15] . Chen, Arsenault & Larivière

[16] . Larivière, V., & Gingras

[17] . Siedlok & Hibbert

[18] . Abeolela et al

[19] . Jacobs & Henderson

[20] . Cooper

[21] . Refsum Jensenius,, A

[22] . Agusberg

[23] . Newell & Green

[24] . Neger

[25] . pluridisciplinary

[26] . Rowland

[27] . Stirling

[28] . Lund Declaration

[29] . Van Rijnsoever & Hessels

[30] . Yegros, Rafols, & D’Este

[31] . Coordinations &Institutional costs

[32] . Rafols

[33] . Turner

[34] . Abbott

[35] . Bruce et al

[36] . Adams, Jackson & Marshall

[37] . Porter, A. L., & Chubin

[38] . Rinia et al

[39] . Rinia, van Leeuwen & van Raan

[40] . Chen et al

[41] . ISI

[42] . Web of Science

[43] . Steele, T. W., & Stier

[44] . Brillouins diversity index

[45] . authorship

[46] . cited literature

[47] . subject matter

[48] . Tang

[49] . Chang & Huang

[50] . Wang et al

[51] . highly cited papers over all disciplines

[52] . highly cited papers by discipline

[53] . Thomson Reuters

[54] . Interspecialty 

[55] . Chang

[56] . Abramo, Dangelo & Zhang

[57] . Carr, Loucks & Bloschi

[58] . Neger

[59] . Phi coefficent

[60] . Levitt & Thelwall

برادر، رویا، تاجداران، منصور، سیدموسوی، سید مجید و عابدی، هدی (1388). بررسی روابط میان‌رشته‌ای مقالات علم و فناوری نانوی ایران، نمایه‌شده در ISI، تا پایان سال 2007 میلادی: مطالعه استنادی، پنجمین همایش دانشجویی فناوری نانو، دانشگاه علوم پزشکی تهران، دانشکده فناوری‌های نوین پزشکی، تهران. بازیابی‌شده از:.https://www.civilica.com/Paper-NANOSC05-NANOSCO5_061.html

خورسندی طاسکوه، علی (1388). تنوع گونه‌شناختی در آموزش و پژوهش میان‌رشته‌ای. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی. 4 (1): 57-83.  

داورپناه، محمدرضا. (1384). روابط میان‌رشته‌ای در علوم انسانی: تحلیلی استنادی. دوفصلنامه مطالعات تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی. 18: 17-36.

درزی، قاسم، فرامرز قراملکی، احد، و پهلوان، منصور. (1392). گونه‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای در قرآن کریم. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 5(4): 73-102.

رولاند، اس (1387). میان‌رشتگی. مترجم: مجید کرمی، در مجموعه مقالات مبانی نظری و روش‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای، ترجمه سید محسن علوی‌پور و همکاران، تهران: پژوهشکده مطالعات اجتماعی و فرهنگی.

ستوده، هاجر و دیدگاه، فرشته. (1388). بررسی تعاملات میان‌رشته‌ای حوزه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی با سایر رشته‌ها با استفاده از تحلیل استنادی این حوزه. مجموعه مقالات سومین همایش سراسری دانشجویی کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: نشر کتابدار.

شعبانی ورکی، بختیار، بابادی، امین. (1393). تکثررشته‌ای؛ علیه فهم رایج از همکاری رشته‌ها. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی،7 (1)، 1-25. 

صدیقی، مهری. (1391). تحلیل روابط و الگوهای میان‌رشته‌ای در منتخبی از حوزه‌های الویت‌دار علم و فناوری. فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران. 29 (1): 165-190.

یوسفی، زهرا، طاهریان، آمنه و عصاره، فریده (1391). بررسی روند برقراری روابط بین‌رشته‌ای و دریافت استناد از سایر حوزه‌ها توسط مقالات حوزه علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران در پایگاه وب آو ساینس طی سال‌های 1990-2011. مجله مطالعات کتابداری و علم اطلاعات دانشگاه شهید چمران اهواز. 11: 37-56.

Abbott, A. (2001). Chaos of disciplines. The University of Chicago Press. Chicago.USA.

Aboelela, S. W., Larson, E., Bakken, S., Carrasquillo, O., Formicola, A., Glie   S. A., ... and  Gebbie, K.M. (2007). Defining interdisciplinary research: Conclusions from a critical review of the  literature. Health services research, 42(11), 329-346.  

Abramo, G, Dangelo, C A, Zhang, L. (2018). A comparison of two approaches measuring   interdisciplinary research output: The disciplinary diversity of authors vs the disciplinary diversity of reference list. Journal of informatics. 12 (4), 1182-1193.

Adams, J., Jackson, L., & Marshall, S. (2007). Bibliometric analysis of   interdisciplinary research. Report to Higher Education Funding Council for England. Retrieved from http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100202100434/http://hefce.ac.uk/pubs/rdreports/2007/rd19_07.  

Augsburg, T. (2016). Becoming interdisciplinary: An introduction to interdisciplinary studies. Kendall/Hunt Pub.USA

Bretscher, A. (2008). Why an interdisciplinary biological research institute now? Cornell Chronicle. Retrieved from http://www.news.cornell.edu/stories/2008/12/why-interdisciplinary-research-institutes-now .

Bruce, A., Lyall, C., Tait, J., Williams, R.(2004). Interdisciplinary integration in Europe: the case of the Fifth Framework programme. Futures, 36(4), 457-470.

Carr, G, Loucks, D P, and Bloschi, G. (2018). Gaining insight into interdisciplinary research and    education programs: A framework for evaluation. Research Policy, 47, 35-48.

Chang, Y. W., and Huang, M. H. (2012). A study of the evolution of interdisciplinarity in library and information science: Using three bibliometric methods. Journal of the Association for Information Science and Technology, 63(1), 22-33.

Chang, Y W. (2018), Exploring the interdisciplinary characteristics of library and information science from perspective of interdisciplinary LIS authors. Library and information science research. 40 (2), 125-134.

Chen, S., Arsenault, C., and Larivière, V. (2015). Are top-cited papers more interdisciplinary?. Journal of Informetrics, 9(4), 1034-1046.

Chen, S., Arsenault, C., Gingras, Y., and Larivière, V. (2015). Exploring the interdisciplinary evolution of a discipline: the case of Biochemistry and Molecular Biology. Scientometrics, 102(2), 1307-1323.

Chen, S., Gingras, Y., Arsenault, C., and Larivière, V. (2014). Interdisciplinarity patterns of highly‐cited papers: A cross‐disciplinary analysis. Proceedings of the American Society for Information Science and Technology, 51(1), 1-4.

Cooper, G. (2013). A disciplinary matter: critical sociology, academic governance and interdisciplinarity. Sociology, 47(1), 74-89.

Cummings, J. N., and Kiesler, S. (2014). Organization theory and the changing nature of science. Journal of Organization Design, 3(3), 1-16.

Gibbons, M., Limoges, C., Nowotny, H., Schwartzman, S., Scott, P., and Trow, M. (1998). The new production of knowledge: The dynamics of science and research in contemporary societies. Sagepub. California, USA.

Jacobs, J. A. and Henderson, R.(2012). Interdisciplinarity in Recently Founded Academic Journals. American Sociological Association Meetings in Denver, Colorado, August. Available on https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1036&context=psc_working_ papers.

Larivière, V., and Gingras, Y. (2014). Measuring interdisciplinarity. In Cronin, B. and Sugimoto, C. R. (Eds.), Beyond bibliometrics: Harnessing multidimensional indicators of scholarly impact, MA: MIT Press, Camridge, pp. 197–200).

Larivière, V., and Gingras, Y. (2010). On the relationship between interdisciplinarity and scientific impact. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 61(1), 126-131.

Levitt, J. M., and Thelwall, M. (2009). The most highly cited Library and Information Science articles: Interdisciplinarity, first authors and citation patterns. Scientometrics, 78(1), 45-67.

Liu, Y., Rafols, I., and Rousseau, R. (2012). A framework for knowledge integration and diffusion. Journal of Documentation, 68(1), 31-44.

Lund declaration. (2009). Europe must focus on the grand challenges of our time. Swedish Presidency Research Conference in Lund. New Times New Solutions, Lund, 7-9 July.

Mor, F. (2014) . The necessity of transition from disciplinary science to integrated science. Presentation. Shiraz University, Shiraz, Iran.

Morillo, F., Bordons, M., and Gómez, I. (2003). Interdisciplinarity in science: A tentative typology of disciplines and research areas. Journal of the American Society for Information Science and technology, 54(13), 1237-1249.

Nègre, A. (2017). A transdisciplinary approach to science and astrology. Retrieved from  http://veden-akademie.de/index.php?article_id=73&clang=1. May 2017

Newell, W. H., and Green, W. J. (1982). Defining and teaching interdisciplinary studies. Improving college and university teaching, 30(1), 23-30.

Porter, A. L., and Chubin, D. E. (1985). An indicator of cross-disciplinary research. Scientometrics, 8(3-4), 161-176.

Porter, A. L., Roessner, J. D., Cohen, A. S., and Perreault, M. (2006). Interdisciplinary research: meaning, metrics and nurture. Research evaluation, 15(3), 187-195.

Rafols, I. (2007). Strategies for knowledge acquisition in bionanotechnology: Why are interdisciplinary practices less widespread than expected?. Innovation, 20(4), 395-412.

Refsum Jensenius,  , A. Disciplinarities: intra, cross, multi, inter, trans. Available on: http://www.arj.no/2012/03/12/disciplinarities-2, 2017

Rinia, E. D., Van Leeuwen, T., Bruins, E., Van Vuren, H., and Van Raan, A. (2001). Citation delay in interdisciplinary knowledge exchange. Scientometrics, 51(1), 293-309.

Rinia, E., van Leeuwen, T., and van Raan, A. (2002). Impact measures of interdisciplinary research in physics. Scientometrics, 53(2), 241-248.

Siedlok, F., and Hibbert, P. (2014). The organization of interdisciplinary research: modes, drivers and barriers. International Journal of Management Reviews, 16(2), 194-210.

Steele, T. W., and  Stier, J. C. (2000). The impact of interdisciplinary research in the environmental sciences: A forestry case study. Journal of the American Society for Information Science, 51(5), 476–484.

Stirling, A., (1998). On the economics and analysis of diversity, SPRU Electronic Working Papers, Accessed on : http://www.sussex.ac.uk/Units/spru/publications/imprint/sewps/sewp28/ sewp28.pdf.2011.

Tang, R. (2004). Evolution of the interdisciplinary characteristics of information and library science. Proceedings of the American Society for information Science and Technology, 41(1), 54-63.

Turner, S., 2000. What are disciplines? And how is interdisciplinarity different? In: Weingart, P., Stehr, N., (Eds.), Practising interdisciplinarity Universit,y of Toronto Press, Toronto, pp. 46-65.

Van Rijnsoever, F.J., Hessels, L.K.(2011). Factors associated with disciplinary and interdisciplinary research collaboration. Research Policy, 40(3), 463-472.

Wang, K., Sha, C., Wang, X., and Zhou, A. (2014). Based on Citation Diversity to Explore Influential Papers for Interdisciplinarity. In Web Technologies and Applications. Springer International Publishing. Netherland,pp. 343-354

Yegros, A., Rafols, I., and D’Este, P. (2015). Does interdisciplinary research lead to higher citation impact? The different effect of proximal and distal interdisciplinarity. PlOS one, 10(8), e0135095.