ارزیابی تطبیقی کشورهای اسلامی پیشرو در تولید علم: مطالعه ایران، ترکیه، مصر و پاکستان در پایگاه اطلاعات علمی ESI

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید چمران اهواز

2 کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شاهد

چکیده

هدف: این مطالعه در پی ارزیابی تطبیقی تولیدهای علمی نمایه‌شده ایران، ترکیه، مصر و پاکستان در میان سال­های 2002 تا 2012 با استفاده از شاخص­ها و آمارهای پایگاه اطلاعات علمی ESI می‌باشد.
                           
روش‌شناسی: نوع پژوهش حاضر، کاربردی بوده که با استفاده از روش­شناسی علم‌سنجی انجام‌گرفته‌است. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی (فراوانی، درصد و میانگین) و آمار استنباطی (آزمون همبستگی پیرسون و آزمون تعقیبی توکی) از طریق به­کارگیری نرم‌افزار آماری SPSS، نسخه 20 انجام‌شد. جامعه پژوهش، کشورهای اسلامی «ایران، ترکیه، مصر و پاکستان» هستند.
                           
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان‌می­دهند که از نظر سهم تولیدهای علمی و میزان استنادها، به‌ترتیب، کشورهای ترکیه، ایران، مصر و پاکستان قراردارند؛ ولی در رتبه­بندی براساس متوسط میزان استناد به یک مقاله، کشور ایران پس از ترکیه، مصر و پاکستان قرارگرفته‌است؛ در متوسط میزان استناد به یک مقاله نیز، ترکیه در یازده رشته از رشته­های 22گانه پایگاه در بالاترین جایگاه و در دو رشته در پایین­ترین جایگاه و کشور ایران در یک رشته در بالاترین جایگاه و در ده رشته در پایین­ترین جایگاه، به‌ترتیب «بهترین و ضعیف‌ترین» عملکرد را داشته­اند. حوزه­های موضوعی برخوردار از مقالات داغ هریک از کشورها نیز، ایران (9)، ترکیه (7)، پاکستان (5) و مصر (4) شناسایی­شده‌اند؛ همچنین [در] حوزه­های موضوعی پراستناد برای هریک از کشورها نیز، ترکیه (22)، ایران (20)، پاکستان (19) و مصر (16)، شناسایی شده‌اند و رابطه‌ای مثبت و معنی‌دار میان سهم مقالات علمی و میزان استنادهای این چهار کشور مشاهده‌می­شود؛ نتایج آزمون تعقیبی توکی نیز نشان‌داد که میانگین سهم مقالات و استنادهای کشور ترکیه از کشورهای پاکستان و مصر، بیشتر است و در سایر موارد، تفاوتی معنی­دار مشاهده‌نشده‌است.
                           
نتیجه‌گیری: بررسی‌ها نشان‌می­دهند که در مقایسه با کشورهای اسلامی پیشرو در تولید علم، رشد مقالات علمی ایران از لحاظ علمی، چشمگیر است؛ درصورتی‌که میزان رشد استنادها در وضعیتی مطلوب قرارندارد.
                           

کلیدواژه‌ها


جهان اسلام با 57 کشور، حدود 6/20درصد زمین‌های کره زمین را دراختیاردارد و حدود یک‌چهارم جمعیت جهان را در خود جای‌داده­است؛ این کشورها 70درصد انرژی نفت و گاز جهان را دراختیاردارند. کشورهای اسلامی ضمن عقب‌ماندگی در تولید ناخالص ملّی، از نظر توسعه علم و فناوری [نیز] در وضعیتی مناسب قرارندارند؛ لازمه اصلاح این امر، مطالعه وضعیت رشد علم و فناوری در این کشورها و سیاست­گذاری لازم در این مسیر است (نیرنیا، طباطبایی­فر و موسوی موحدی، 1385: 23). سهم تولیدهای علمی در پایگاه­های اطلاعاتی جهانی، نظیر پایگاه شاخص‌های اساسی علم[1] و شاخص سنجش میزان تأثیرگذاری یک نویسنده یا اثر علمی بر نویسندگان و آثار علمی دیگر، میزان مورد استناد قرارگرفتن آن، توسط سایر نویسندگان و آثار است (داورپناه، 1386: 86).

بررسی اولیه نشان‌می­دهد که از مجموع 57 کشور اسلامی، تولیدهای علمی 37 کشور در ESI نمایه‌شده‌اند؛ این پایگاه، مجموعه‌ای منحصربه‌فرد در میان پایگاه‌های اطلاعاتی مؤسسه اطلاعات علمی (ISI[2]) است؛ همچنین، این پایگاه، ابزاری پژوهشی است که متخصصان علم‌سنجی، پژوهشگران و ارزیابان پژوهشی را قادرمی‌سازد تا عملکردهای علمی و پژوهشی را اندازه‌گیری‌کرده، تمایل‌ها و علایق علمی را دنبال‌کنند؛ این ابزار تحلیلی که دارای دقتی بسیار بالا نیز هست، براساس حد آستانه‌های استنادی[3] تعیین‌شده در هر رشته موضوعی و مجموع رشته‌ها، پس از محاسبه سهم استنادها، حد بالای 1درصد دانشمندان و مؤسسه‌ها و حد بالای 50درصد مجله‌ها و کشورها را به این پایگاه راه‌داده‌است؛ بدین معنا که پس از محاسبه سهم استنادها در هر رشته موضوعی درصورتی‌که مؤسسه یا دانشمندی جزو 1درصد برتر مؤسسه‌ها و دانشمندان و مجله یا کشوری جزو نیمه برتر مجله‌ها و کشورها باشد، در این پایگاه نمایه‌می‌شود (مهراد و گزنی، 1386). انتخاب نویسندگان، مجله‌ها یا مؤسسه‌ها برای نمایه‌سازی در پایگاه شاخص‌های اساسی علم براساس سهم استنادهای آنها در دوره‌ای حدود ده سال صورت‌می‌گیرد. حد آستانه مبتنی‌بر ستون تمامی سال‌ها[4] در جدول میانگین نرخ استنادها[5] در بخش مرجع[6] تعیین‌می‌شود. عدم حضور نام یک دانشمند، یک مؤسسه یا یک مجله در پایگاه شاخص‌های اساسی علم به این مفهوم است که هریک از آنها، حد آستانه سهم استنادهای لازم برای حضور در پایگاه شاخص‌های اساسی علم را نداشته‌اند.

دراین‌میان، مقاله‌هایی که موفق شوند جزو 01/0درصد برتر مقاله‌های هم‌رشته خود قرارگیرند، به‌عنوان مقاله‌های داغ، معرفی و شناخته‌می‌شوند؛ مقاله‌های داغ، مقاله‌هایی هستند که طی دو سال اخیر منتشرشده‌اند و در مقایسه با سایر مقاله‌های هم‌رشته خود در یک دوره زمانی خیلی کوتاه، سهمی قابل‌توجه از استناد دریافت‌می‌کنند. یک مقاله درصورتی در فهرست مقاله‌های داغ قرارمی‌گیرد که دست‌کم حد آستانه سهم استنادهای رشته خود را در یک دوره کوتاه کسب‌کند. حد آستانه مقاله‌های داغ با توجه به سهم استنادها در رشته‌های مختلف تعیین‌شده، برابر با 01/0درصد مقاله‌های برتر است و از طریق جدول درصدها[7] در بخش مرجع تعیین‌می‌شود (مهراد و گزنی، 1386).

در پایگاه شاخص‌های اساسی علم، 22 رشته موضوعی تعریف‌شده‌اند که با جستجو در هریک می‌توان به مجموعه مقاله‌های داغ آن دسترسی‌یافت؛ این رشته‌ها عبارت‌اند از: علوم کشاورزی، زیست‌شناسی و بیوشیمی، شیمی، پزشکی بالینی، علوم رایانه، اقتصاد و بازرگانی، فنی و مهندسی، محیط زیست و بوم‌شناسی، علوم زمین، ایمن‌شناسی، علوم مواد، ریاضیات، میکروبیولوژی، زیست‌شناسی مولکولی و ژنتیک، علوم چندرشته‌ای، علوم اعصاب و رفتار، داروشناسی و سم‌شناسی، فیزیک، علوم گیاهی و جانوری، روان‌پزشکی و روان‌شناسی، علوم اجتماعی و علوم فضایی (ای. اس. آی.[8]، 2013).

بیان مسئله

سنجش و ارزیابی علم، واقعیتی است که در گذشته و حال در سطح جهان مطرح بوده و هست، استفاده از آمارها و شاخص­های مؤسسۀ اطّلاعات علمی به‌عنوان چارچوبی برای سنجش و ارزیابی تولیدها و فعالیّت­های علمی، همواره مورد استفادۀ متخصّصان علم­سنجی در کشورهای مختلف قرارداشته‌است. مطالعه توسعه علمی، همواره مورد توجه مراکز و محافل تحقیقاتی و تصمیم‌گیری کشورها قرارداشته‌است. ارزیابی علمی کشورها در یکی از پایگاه­های علمی معتبر نظیر ESI به‌عنوان یکی از شاخص­های تحقیق و توسعه شناخته‌شده‌است (عصاره و معرفت، 1384).

در سال‌های اخیر، برخی کشورهای اسلامی ازجمله ترکیه، ایران و مصر و برخی کشورهای دیگر به‌منظور حضور فعال‌تر در عرصه علمی، بسیار تلاش‌کرده‌اند که نمونه آن، افزایش میزان تولیدهای علمی بعضی از این کشورها در مجلات آی. اس. آی. و پایگاه وب آو ساینس بوده‌است (نوروزی چاکلی و همکاران، 1386)؛ بنابراین به‌منظور زمینه‌سازی برای حرکت سریع‌تر در جهت اهداف سند چشم‌انداز 20 ساله جمهوری اسلامی ایران درزمینه تولید علم (رسیدن به رتبه اول علمی منطقه) و افزایش سهم کشور در تولیدهای علمی جهان، مشارکت اثربخش در تولید علم جهانی، افزایش میزان استفاده و رؤیت‌پذیری تولیدهای علمی کشور و روزآمدسازی حوزه‌های پژوهشی، آگاهی از وضعیت تولیدکنندگان عمده علم در سطح منطقه و جهان ضرورت‌دارد.

در پژوهش حاضر، به کمک پایگاه شاخص‌های اساسی علم که داده‌های مربوط به بازه زمانی 2002 تا 2012 را تحت پوشش قرارمی‌دهد و با مراجعه به بخش‌ کشورها براساس آخرین روزآمدسازی آن در فوریه 2013، وضعیت چهار کشور قدرتمند اسلامی در تولید علم در سطح دنیا شامل «ایران، ترکیه، مصر و پاکستان» مورد سنجش قرارگرفته‌است. برپایۀ آنچه گفته‌شد، مسئله پژوهش، این است که «وضعیت تولید علم کشورهای اسلامی پیشرو یعنی ایران، ترکیه، مصر و پاکستان در پایگاه اطلاعات علمی ESI چگونه است؟».

ضرورت و اهمیت پژوهش

آگاهی از جایگاه علمی کشورها در پایگاه‌های اطلاعاتی علمی مانند ESI، در کنار شناسایی ابعاد مختلف وضعیت تولیدهای علمی نمایه­سازی‌شده ایران در آن پایگاه­ها، بخشی از مهم­ترین مسائلی است که پاسخگویی به آنها می­تواند درراستای ارزیابی بروندادهای علمی کشورها مورد استفاده قرارگیرد؛ بنابراین ضرورت انجام این پژوهش به قرار زیر است:

-  با آگاهی از میزان تولیدهای علمی و استناد به آنها و همچنین وضعیت و ترکیب تولیدهای علمی کشورهای پیشرو اسلامی در حوزه­های موضوعی، می­توان به‌تبع کشورهای اسلامی پیشرو مانند ترکیه به فعالیت‌هایی نظیر افزایش میزان سهم بروندادهای علمی و مجلات در پایگاه‌های معتبر جهانی همچون آی. اس آی. اقدام‌کرد؛ تا از این طریق بتوان با زمینه­سازی سریع‌تر در دستیابی به اسناد بالادستی توسعه علمی و فنی کشور، مانند سند چشم‌انداز 20 ساله و نقشه جامع علمی کشور گام‌برداشت.

-  آگاهی از رتبه جهانی کشورها از نظر میزان تولیدهای علمی و مقایسه رتبه کشور جمهوری اسلامی ایران با کشورهای همجوار و اسلامی همانند ترکیه و مصر (که دستیابی به آنها جزء اهداف چشم‌انداز 20 ساله کشور است)، می‌تواند دست‌اندرکاران و سیاست‌گذاران توسعه علمی کشور را از وضعیت موجود کشور جمهوری اسلامی ایران در میان کشورهای همسایه و کشورهای اسلامی آگاه‌سازد.

 -  ارائه تصویری روشن‌تر درخصوص آن بخش از بروندادهای پژوهشی جامعه علمی کشور که در سطح بین‌المللی منتشرشده‌است.

-  دستیابی به وضعیت سهم تولیدهای علمی ایران در میان کشورهای اسلامی هم‌طراز، امکان تقویت بنیان‌های سیاست‌گذاری علم، فناوری و زمینه‌های تحقیق و توسعه در کشور را فراهم‌می‌کند. چراکه کسب آگاهی از زمینه­های علمی نیازمند توسعه، موجب جلوگیری از هدررفتن سرمایه­های علمی درراستای نیل به اهداف ازپیش‌تعیین‌شده می­شود؛ درکلّ می­توان‌گفت که شناخت مؤثر و همه‌جانبه این مهم، عامل سوق‌دادن برنامه­ریزی و سیاست­گذاری­های علمی و پژوهشی برای دستیابی به توسعه اقتصادی و رفاه اجتماعی می­شود.

پیشینه پژوهش

پایگاه ESI دارای 1درصد از بهترین تولیدهای علمی نمایه‌شده در پایگاه اطلاعات علمی ISI است؛ شاید بتوان‌ادعاکرد که تولیدهای علمی نمایه‌شده در این پایگاه نماینده سایر تولیدهای علمی کشورها باشد یا درحدامکان بتوان‌انتظارداشت که این مقادیر، نزدیک به رفتار کلّی میزان تولیدها و استنادهای هریک از کشورها باشد. مرور مطالعات انجام‌شده نشان‌می­دهد که این امر، مدنظر پژوهشگران بوده، برای ارائه چشم‌انداز مقایسه‌پذیر از رشد و گسترش علوم در میان کشورها، مجله‌ها، دانشمندان و مؤسسات از داده­های این پایگاه اطلاعاتی استفاده‌شده‌است.

باسو[9] (2006) معتقد است که دریافت سهم زیاد استناد، بیانگر این است که نویسندگان هم­طراز، اثر را استفاده و نقل‌کرده‌اند. کشور آمریکا دربردارندۀ دوسوم (67درصد) نویسندگان پراستناد دنیاست؛ درحالی‌که حدود یک‌سوم (33درصد) تولیدهای علمی دنیا را دارد.

ساجبوک[10] و همکارانش (2007)، پژوهشی با عنوان «شاخص هرش[11] کشورها براساس داده­های پایگاه اطلاعات علمی ESI» انجام‌دادند؛ در این پژوهش به­رغم عدم وجود گزینه­ای مشخص در پایگاه شاخص­های اساسی علم برای تعیین شاخص­ هرش، پژوهشگران با استفاده از بخش مقاله­های پراستناد و به‌صورت غیرمستقیم، مقدار تقریبی شاخص هرش را مشخص‌کردند. یافته‌های پژوهش نشان‌داده که از میان چهل کشور مورد بررسی، آمریکا در تمامی رشته­های در رتبه اول قراردارد؛ انگلستان در هفده رشته در جایگاه دوم قراردارد؛ آلمان در سه رشته و ژاپن در یک رشته در رتبه دوم قراردارند؛ همچنین، کشور آلمان در دوازده رشته، کانادا در هار رشته، ژاپن در سه رشته و هلند در یک رشته در رتبه سوم جهان قراردارند.

ما، نی و کوئی[12] (2008)، مطالعه­ای با عنوان «رقابت پژوهش­های علمی در دانشگاه­های دنیا در حوزه علوم رایانه» براساس داده­های پایگاه اطلاعات علمی ESI میان سال­های 1996 تا 2006 انجام‌دادند. یافته‌های پژوهش نشان‌دادند که اغلب دانشگاه­های طراز اول در این حوزه به کشور آمریکا مربوط‌اند و دانشگاه­های کشورهای انگلستان، کانادا و دانمارک در رده­های بعدی قراردارند؛ دراین‌میان، دانشگاه استنفورد، ام. آی. تی. و برکلی، بهترین عملکرد را در میان دانشگاه­های مورد بررسی داشته‌اند؛ همچنین نتایج آنها نشان‌دادند که دانشگاه­های چین با وجود چاپ مقاله­های متعدد، به دلیل پایین‌بودن کیفیت مقاله‌ها، استنادی کم داشته‌اند.

مهراد و گزنی (2010) به بررسی تأثیر علمی کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی در پایگاه اطلاعات علمی ESI  پرداختند. آنها با استفاده از اطلاعات بانک جهانی، کشورها را از لحاظ اقتصادی به چهار گروه تقسیم‌بندی‌کردند که عبارت‌بودند از: کم­درآمد[13]، درآمد زیر متوسط[14]، درآمد بالای متوسط[15] و با درآمد بالا[16]؛ آنگاه به مقایسه تولیدهای علمی کشورهای اسلامی و غیراسلامی پرداختند و چهار ویژگی جمعیت، رتبه اقتصادی، میزان استنادها و تولیدهای علمی 22 رشته پایگاه اطلاعات علمی ESI کشورها را مورد تجزیه‌وتحلیل آماری قراردادند. یافته‌های پژوهش نشان‌دادند که نرخ رشد تولیدهای علمی و استنادها در کشورهای اسلامی نسبت‌به کشورهایی دیگر که در رتبه اقتصادی مشابه قراردارند، بیشتر است. آنها بیان‌کردند، رتبه اقتصادی کشورها معیاری مهم در تحلیل تأثیر علمی آنهاست.

فو[17] و همکارانش (2012) به بررسی تولیدهای علمی، استنادها، مجله­ها و مؤسسه­های کشور چین در پاپگاه اطلاعات علمی ESI میان سال­های 1999 تا 2009 پرداخته، سرعت رشد تولیدهای علمی چینی­ها را بسیار زیاد توصیف‌کرده­اند. چینی­­ها در علوم فیزیک و شیمی، بسیار فعال بوده و در علوم مواد، مهندسی و ریاضیات، بسیار عالی عمل‌کرده­اند؛ دانشمندان این کشور، بیشترین همکاری را با دانشمندان آلمان، آمریکا، ژاپن، فرانسه، کانادا، روسیه و ایتالیا داشته­اند. میزان استنادهای دریافت‌شده در رشته­های مختلف، متفاوت گزارش‌شده‌است. یافته­ها نشان‌می­دهند که همکاری­های بین­المللی، موجب رشد سهم مقالات شده‌اند.

گزنی و بینش (1386) گزارش‌کرده­اند که از مجموع 57 کشور اسلامی، فقط 37 کشور در ESI حضوردارند؛ بنابراین، بیست کشور اسلامی در نیمه برتر علمی دنیا قرارنمی­گیرند؛ ازطرفی، فقط سه کشور ایران، ترکیه و مصر در 22 رشته موضوعی، طلایه­داران علم و دارای جایگاه هستند؛ ایشان گزارش‌کرده­اند که ایران در رتبه سی­و­هفتم دنیا قراردارد و رشد ایران در برخی از رشته­ها را حدود ده برابر دوره گذشته اعلام‌کرده­اند.

نوروزی چاکلی و همکاران (1386) به ارزیابی تطبیقی تولید علم ایران، ترکیه و مصر در سال­های 2005 و 2006 در پایگاه اطلاعاتی ISI پرداخته، گزارش‌می­کنند که کشورهای ترکیه، ایران و مصر، به‌ترتیب، رتبه­های اول تا سوم کشورهای منطقه را از آن خود کرده­اند. بیشتر قالب تولیدهای علمی «مقاله» و غالب زبان مدارک «انگلیسی» بوده‌است. نتایج آنان نشان‌دادند که سهم مجلات نمایه‌شده ایران در پایگاه JCR از پنج عدد در سال 2005 به شش مورد در سال 2006 رسیده‌است. سهم مقالات ترکیه و مصر در سال 2005 به‌ترتیب، سه و یک مجله بوده‌است.

مهراد و گزنی (1386) به مطالعه وضعیت تولیدهای علم کشورهای عضو اوپک در پایگاه اطلاعات علمی ESI در 22 رشته علمی این پایگاه پرداختند. پژوهش نشان‌می­دهد که جمهوری اسلامی ایران با داشتن 31درصد تولیدها و 27درصد استنادها، قدرت برتر علمی اوپک به‌شمارمی‌رود؛ پس از ایران کشورهای ونزوئلا (با 12درصد تولیدها و 18درصد استنادها) و عربستان (با 17درصد تولیدها و 18درصد استنادها)، رتبه­های بعدی را دراختیاردارند.

نوروزی چاکلی و همکاران (1388) به بررسی تولید علم ایران در پایگاه اطلاعاتی ESI، طی سال‌های 1997 تا 2007 پرداختند. نتایج پژوهش نشان‌می­دهند که ایران با دارابودن رتبه چهلم در میان تمامی کشورها از نظر تولیدهای علمی، پس از کشور ترکیه در میان کشورهای اسلامی، رتبه دوم را به خود اختصاص‌داده‌است؛ این در حالی است که در دوره پیش از آن، رتبه­های چهل‌ویکم و چهل‌ودوم را داشته‌است؛ در این دوره، کشورهای ترکیه، ایران و مصر، به‌ترتیب، رتبه­های اول تا سوم را داشته­اند.

صالح­زاده و بیات (1388)، عملکرد ایران طی یک دهه (1998 تا 2008) تلاش در شاخه­های مختلف علوم براساس مقالات منتشرشده در پایگاه اطلاعات علمی ESI را مورد مطالعه قراردادند؛ این بررسی نشان‌داد که رشد تولیدهای علمی ایران در ضعیف­ترین شاخه 038/0درصد و در بهترین شاخه، 19/1درصد است؛ درحالی‌که در اوایل این دهه، سهم ایران در تولید علم، بسیار ناچیز و زیر خط فقر علمی بوده در سال 2008 میلادی در بیشتر شاخه­های 22گانه علوم، بیش از مقدار 1درصد (نسبت جمعیت ایران به جمعیت جهان) شده‌است؛ کشور ایران در اواخر این دهه (سال 2008) در بیشتر شاخه‌های علمی از خط فقر عبورکرده‌است.

منصوری و عصاره (1389)، طی پژوهشی به بررسی وضعیت کشورهای اسلامی پیشرو در تولید علم در پایگاه وب آو ساینس در سال­های 1994 تا 2008 پرداختند. 16 کشور از میان 57 کشور اسلامی درزمره فعال­ترین کشوهای اسلامی قرارداشتند؛ به­طور میانگین این کشورها دارای رشد صعودی در انتشار مدارک بودند که پیشتاز آنها کشور ایران است. آزمون آماری با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون نشان‌می­دهد، میان سهم مقالات و سهم استنادها، رابطه معنی­دار منفی وجوددارد؛ هرچقدر سهم مقالات کشورها افزایش‌یافته، سهم استناد به آنها کاهش‌یافته‌است. میانگین بیشترین استنادها به مقالات لبنان و تونس و کمترین استنادها به اندونزی تعلق‌گرفته‌است.

در گذشته، مطالعاتی درزمینه علم­سنجی مقایسه وضعیت تولید علم ایران با کشورهای پیشرو اسلامی، کشورهای همسایه و منطقه­ای و کشورهای عضو اپک انجام‌شده‌است. بررسی پیشینه­ها نشان‌می­دهد که در سال‌های اخیر بنا به دلایل مختلف ازجمله مشکلات مربوط به دسترسی کشور ایران به پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر مانند پایگاه ESI به‌عنوان یکی از معتبرترین آنها، امکان انجام چنین پژوهش‌هایی، میسر نبوده‌است و پژوهشی که به مقایسه تطبیقی کشورهای اسلامی پیشرو در تولید علم براساس پایگاه ESI پرداخته‌باشد، مشاهده‌نشد؛ ازطرفی، جهان علم، جهانی پویا و در حال تغییر و سیاست‌گذاری علم، نیازمند به اطلاعات روزآمد و موثق است؛ بنابراین بررسی و مقایسه وضعیت کشور ایران با کشورهایی نظیر ترکیه، مصر و پاکستان در سال­های اخیر، دارای ضرورت و اهمیت انجام پژوهش حاضر است.

هدف پژوهش

هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی تطبیقی وضعیت تولید علم کشورهای اسلامی پیشرو، یعنی ایران، ترکیه، مصر و پاکستان در پایگاه اطلاعات علمی ESI (2002 تا 2012) است.

همچنین بررسی رابطه میان سهم تولیدهای علمی و میزان استناد به آنها در کشورهای مورد مطالعه از اهداف ویژه این پژوهش است؛ برای دستیابی به این اهدف، پرسش‌های زیر مورد کاوش قرارگرفتند.

پرسش‌های پژوهش

1. سهم مقالات کشورهای ایران، مصر، ترکیه و پاکستان و رتبه آنها در میان کشورهای جهان چگونه است؟

2. سهم مقالات، استنادها و نسبت استناد به مقاله کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان و رتبه آنها در جهان چگونه است؟

3. سهم مقالات، استنادها و نسبت استناد به مقاله در حوزه­های موضوعی برای کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان چگونه است؟

4. آیا میان میزان تولیدهای علمی و میزان استنادهای به آنها در میان کشورهای مورد مطالعه در این پژوهش، رابطه‌ای معنادار وجوددارد؟

5. مقالات داغ و سهم استنادهای آنها در حوزه­های موضوعی برای هریک از کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان چگونه است؟

فرضیه پژوهش

میان کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان از نظر سهم مقالات و استنادهای دریافتی، تفاوت معنی‌داری وجوددارد.

روش­شناسی پژوهش

پژوهش حاضر، پیمایشی بوده با رویکرد علم­سنجی انجام‌گرفته‌است. برای انجام پژوهش از پایگاه اطلاعات علمی ESI، به‌عنوان یکی از محصولات مؤسسه اطلاعات علمی، استفاده‌شد. پس از ورود به صفحه جستجوی پایگاه و انتخاب فیلد نام کشور یا منطقه[18]، نام هریک از کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان در این فیلد مورد جستجو قرارگرفته، مدارک بازیابی‌شده استخراج‌شدند؛ در این بررسی، همچنین، سهم استنادهای دریافت‌شده توسط هریک از این کشورها در 22 حوزه موضوعی مطالعه‌شد؛ در قسمتی دیگر از پژوهش با انتخاب گزینه مقالات داغ[19] و نیز مقالات پراستناد[20]، وضعیت هریک از کشورها از لحاظ بهره‌مندی از مقالات تأثیرگذار، بررسی و مقایسه‌شد. جامعه پژوهش حاضر، شامل چهار کشور اسلامی پیشرو در تولید علم جهانی، یعنی «ایران، ترکیه، مصر و پاکستان» است؛ همچنین با استفاده از آزمون آماری پیرسون، رابطه همبستگی میان سهم تولیدهای علمی و میزان استنادهای انجام‌شده به آنها مورد مطالعه قرارگرفت و برای مشخص‌شدن تفاوت در میان زیرگروه­ها از لحاظ سهم مقالات و استنادها، آزمون تعقیبی توکی استفاده‌شد.

یافته‌های پژوهش

پرسش 1. سهم مقالات کشورها ایران، مصر، ترکیه و پاکستان و رتبه آنها در میان کشورهای جهان چگونه است؟

سهم مقالات تولیدشده توسط هریک از کشورها در جدول 1 نشان‌داده‌شده‌است. کشور ترکیه با بهره‌مندی از 179051 مقاله، رتبه اول را در میان کشورهای اسلامی و رتبه نوزدهم جهانی را دراختیاردارد؛ کشورهای ایران، مصر و پاکستان نیز رتبه­های دوم تا چهارم کشورهای اسلامی را دراختیاردارند. میزان تولیدهای علمی ایران در این دهه، حدود 60درصد تولیدهای علمی کشور ترکیه و بیش از دو برابر میزان تولیدهای علمی مصر است. کشور پاکستان اختلافی چشمگیر با کشورهای ترکیه و ایران داشته و حدود یک‌چهارم ایران، تولید علم داشته‌است.

جدول 1. سهم مقالات و رتبه جهانی تولید علم کشورهای پیشرو اسلامی در پایگاه اطلاعات علمی ESI

ردیف

نام کشور

سهم مقاله

رتبه جهانی

1

ترکیه

179051

19

2

ایران

106295

26

3

مصر

43497

41

4

پاکستان

26867

48

 

 

 

 

 

 

پرسش 2. سهم مقالات، استنادها و نسبت استناد به مقاله کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان و رتبه آنها در جهان چگونه است؟

سهم استنادهای انجام‌شده به مقالات هریک از کشورهای پیشرو اسلامی در جدول 2 نشان‌داده‌شده‌است. کشور ترکیه با دریافت 1017668 استناد، رتبه اول را در میان کشورهای اسلامی و رتبه بیست‌وهفتم جهانی را دراختیاردارد؛ کشورهای ایران، مصر و پاکستان نیز، رتبه­های دوم تا چهارم کشورهای اسلامی را دراختیاردارند. میزان استنادهای تولیدهای علمی ایران در این دهه، حدود 47درصد استنادهای کشور ترکیه و بیش از دو برابر میزان استنادهای تولیدهای علمی مصر است. کشور پاکستان اختلافی چشمگیر با کشورهای ترکیه و ایران داشته و حدود یک‌چهارم تولیدهای علمی ایران، استناد دریافت‌کرده‌است. نکته قابل‌تأمل، این است که اختلاف قابل‌توجه ایران از لحاظ تولید آثار علمی با کشور ترکیه، درخصوص میزان دریافت استناد به آثار علمی، عمیق­تر نیز شده‌است.

جدول 2. سهم استنادها و رتبه استنادهای کشورهای پیشرو اسلامی در پایگاه اطلاعات علمی ESI

ردیف

نام کشور

سهم مقاله

سهم استنادها

رتبه از نظر سهم استنادها

1

ترکیه

179051

1017668

27

2

ایران

106295

484482

39

3

مصر

43497

234556

43

4

پاکستان

26867

124408

51

 

 

 

 

 

 

 

سهم متوسط استناد به هر مقاله و رتبه جهانی متوسط استناد به مقالات در هریک از کشورهای پیشرو اسلامی در جدول 3 نشان‌داده‌شده‌است. کشور ترکیه با 68/5 متوسط استناد به مقاله، رتبه اول کشورهای اسلامی و رتبه صدونوزدهم جهانی را دراختیاردارد؛ کشورهای مصر (122)، پاکستان (131) و ایران (134) نیز رتبه­های دوم تا چهارم کشورهای اسلامی را دراختیاردارند.

هرچند که ایران در تولید مقاله و میزان استنادها پس از کشور ترکیه، حائز رتبه دوم بوده، رتبه متوسط استناد به مقاله این کشور در مقایسه با سه کشور دیگر در رتبه‌ای پایین­تر قرارگرفته‌است. عمل استناد، بیانگر میزان مشاهده‌پذیری و استفاده و استناد مقالات تولیدشده توسط پژوهشگران بوده، به پویایی علمی دلالت‌می­کند و بیان‌کننده بسامد استفاده است. استناد به مفهوم کاربرد یک پژوهش و میزان اثربخشی آن در سطح جامعه علمی است. هرگاه اثری در بستر تولیدهای علمی، دارای کارایی لازم باشد، این جامعه، آن را مورد استفاده قرارمی­دهد. هرچه بسامد استناد به اثری بیشتر باشد، بیانگر کارآمدتربودن آن است (مهراد و گزنی، 1387). مسئله سهمِ کمِ استناد به مقالات کشور ایران، حائز اهمیت بوده، بررسی و مطالعه با عمقی بیشتر را می­طلبد؛ به‌نظرمی­رسد که در این باره، نیاز به کاوش بیشتر براساس مطالعه میزان استنادهای رشته­های 22گانه کشورها مسئله‌ای مهم است که در پرسش بعدی به آن پرداخته‌شده‌است.

جدول 3. سهم متوسط استناد به مقاله و رتبه متوسط استناد تولیدهای علمی کشورها در پایگاه اطلاعات علمی ESI

ردیف

نام کشور

سهم مقاله

سهم استنادها

متوسط استناد به هر مقاله

رتبه متوسط استناد به هر مقاله

1

ترکیه

179051

1017668

68/5

119

2

مصر

43497

234556

39/5

122

3

پاکستان

26867

124408

63/4

131

4

ایران

106295

484482

56/4

134

 

 

 

 

 

 

پرسش 3. سهم مقالات، استنادها و نسبت استناد به مقاله در حوزه­های موضوعی برای کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان چگونه است؟

در بحث متوسط میزان استناد به هر مقاله، توجه به ویژگی­های خاص هر حوزه موضوعی نیز اهمیت‌دارد که در این قسمت به آن پرداخته‌شده‌است؛ در این قسمت، علاوه‌بر سهم مقالات و استنادها، متوسط استناد به هر مقاله برای هریک از رشته­های 22گانه پایگاه اطلاعات علمی ESI آورده‌شده‌است. همان‌گونه‌که در جدول 4 نشان‌داده‌می­شود، ایران، فقط در رشته شیمی (68/6)، رتبه برتر را در مقایسه با کشورهای مصر، پاکستان و ترکیه به خود اختصاص‌داده‌است؛ ازسوی‌دیگر در رشته­های مهندسی (08/4)، علوم مواد (27/4)، علوم گیاهی و جانوری (62/2)، داروشناسی و سم­شناسی (51/2)، بیولوژی و بیوشیمی (63/3)، علوم زمین (60/2)، علوم رایانه (37/2)، بیولوژی مولکولی و ژنتیک (49/2)، علوم فضا (96/3) و اقتصاد و تجارت (41/0)، پایین­ترین رتبه را در مقایسه با کشورهای مصر، پاکستان و ترکیه به خود اختصاص‌داده‌است. ترکیه در یازده رشته از 22 رشته این پایگاه، همانند علوم کشاورزی (22/8)، ایمنی­شناسی (49/11)، روان‌شناسی/ روان‌پزشکی (32/10)، حائز رتبه برتر بوده، در رشته­های فیزیک (10/3) و بوم­شناسی/محیط زیست (43/2)، پایین­ترین رتبه را داشته‌است. مصر در رشته­های پزشکی بالینی (48/6)، میکروبیولوژی (90/4)، علوم اعصاب و رفتار (78/8)، حائز رتبه برتر بوده، در رشته­های ریاضیات (31/3) و علوم اجتماعی (55/2)، روان‌شناسی/روان‌پزشکی (73/5) و میان­رشته­ای­ها (04/1)، پایین­ترین رتبه را داشته‌است. پاکستان در هفت رشته از 22 رشته این پایگاه، همانند بیولوژی مولکولی و ژنتیک (25/10)، علوم فضا (32/11)، اقتصاد و تجارت (53/9)، حائز رتبه برتر بوده، در شش رشته از 22 رشته این پایگاه، همانند پزشکی بالینی (75/2)، علوم کشاورزی (18/2) و علوم اعصاب و رفتار (27/1)، پایین­ترین رتبه را داشته‌است. مسئله مهم، این است که ایران، فقط در رشته شیمی، دارای بهترین رتبه بوده، در یازده رشته، کمترین رتبه را داشته‌است؛ درحالی‌که کشور ترکیه در یازده رشته از رشته­های 22گانه، دارای برترین رتبه و فقط در دو رشته، دارای پایین­ترین رتبه شده‌است.

 

جدول 4. سهم مقالات، استنادها و نسبت استناد به مقاله در گروه‌های موضوعی 22گانه کشورها

                        کشور

 

 

 

 

گروه‌های موضوعی

 

ترکیه

ایران

مصر

پاکستان

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

شیمی

60617

323452

34/5

23125

154573

68/6

8827

48583

50/5

5030

16698

32/3

پزشکی بالینی

19238

112700

86/5

18740

70704

77/3

7388

47841

48/6

4672

12830

75/2

فنی و مهندسی

16552

123193

44/7

13998

57070

08/4

5555

25287

55/4

3951

24071

09/6

فیزیک

12915

40030

10/3

8545

40782

77/4

4402

24219

50/5

2549

14820

81/5

علوم مواد

8998

59767

64/6

7569

32307

27/4

3525

18495

25/5

2176

11088

10/5

علوم گیاهی و جانوری

8520

43357

09/5

6073

15906

62/2

2301

11043

80/4

1311

5897

50/4

داروشناسی و سم‌شناسی

6433

21562

35/3

4047

10167

51/2

1842

12706

90/6

982

6973

10/7

زیست‌شناسی و بیوشیمی

6416

44346

91/6

3552

12897

63/3

1638

8512

20/5

907

3364

71/3

علوم کشاورزی

6211

51077

22/8

3015

17354

76/5

1368

6223

55/4

829

3734

50/4

علوم زمین

5394

31687

87/5

2859

7428

60/2

1246

5028

04/4

816

3375

14/4

محیط زیست/ بوم‌شناسی

3907

9508

43/2

2559

14646

72/5

992

5741

79/5

779

5086

53/6

ریاضیات

3828

25648

70/6

2151

8972

17/4

979

3242

31/3

555

3220

80/5

میکروبیولوژی

3669

13136

58/3

2150

9504

42/4

879

4308

90/4

474

1034

18/2

علوم رایانه

3625

26037

18/7

1832

4340

37/2

591

1534

60/2

472

1608

41/3

زیست‌شناسی مولکولی و ژنتیک

2887

25773

93/8

1609

3999

49/2

469

3882

28/8

436

4470

25/10

علوم اجتماعی، عمومی

2417

12085

00/5

1187

7440

27/6

464

1184

55/2

303

2097

92/6

ایمن‌شناسی

1962

22539

49/11

1184

7010

92/5

298

2290

68/7

130

505

88/3

علوم اعصاب و رفتار

1918

7790

06/4

591

3891

58/6

261

2292

78/8

122

155

27/1

علوم فضایی

1816

9937

47/5

556

2201

96/3

219

1158

29/5

120

1358

32/11

روان‌پزشکی/ روان‌شناسی

835

8617

32/10

442

2708

13/6

120

688

73/5

120

930

75/7

اقتصاد و بازرگانی

751

4906

53/6

308

126

41/0

87

252

90/2

104

991

53/9

علوم چندرشته‌ای

142

521

67/3

203

457

25/2

46

48

04/1

29

104

59/3

همۀ رشته‌ها

179051

1017668

68/5

106295

484482

56/4

43497

234556

39/5

26867

124408

63/4

پرسش 4. آیا میان میزان تولیدهای علمی و میزان استنادهای به آنها در میان کشورهای مورد مطالعه در این پژوهش، رابطه‌ای معنی‌دار وجوددارد؟

سهم مقالات و سهم استنادهای دریافت‌شده توسط آنها در جدول 4 نشان‌داده‌شده‌است. در مطالعات علم­سنجی و در بحث تولید و استفاده از منابع و مقالات علمی می­توان به مطالعه تولید علم و میزان استناد به مقالات علمی توجه‌کرد. با توجه به اهمیت استناددهی انتظارمی­رود که در کنار تولیدهای بالای نویسندگان یک کشور، میزان استناد به آثار آنان نیز افزایش‌یابد؛ برای این منظور، میزان همبستگی میان سهم تولیدهای علمی و میزان استناد در هریک از رشته­های 22گانه علوم چهار کشور مورد مطالعه، بررسی‌شد.

جدول 5. رابطه همبستگی میان سهم مقالات و میزان استناد کشورها

استنادها

 

کل

پاکستان

مصر

ترکیه

ایران

978/0

906/0

988/0

984/0

950/0

ضریب همبستگی پیرسون

مقالات

001/0

001/0

001/0

001/0

001/0

معنی­داری

88

22

22

22

22

تعداد رشته‌ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

همان‌طورکه در جدول 5 نشان‌داده‌شده‌است، میان سهم مقالات و استناد در کشور ایران (r=0/95 و0.001 P

جدول 6. تحلیل واریانس یک‌راهه در متن مانووآ بر میانگین سهم مقالات و سهم استنادها در کشورهای مورد مطالعه

متغیر

درجه آزادی

F

معنی­داری

سهم مقالات

3

17/2

009/0>

سهم استنادها

3

19/7

001/0>

 

 

 

 

 

 

همان‌طورکه در جدول 6 نشان‌داده‌شده‌است، میان کشورهای مورد مطالعه، تفاوتی معنی­دار در سهم مقالات (F=2/17  و 0.001 P

 

همان‌طورکه در جدول 7 نشان‌داده‌شده‌است، در میانگین سهم مقالات و استنادها میان کشور ترکیه و کشورهای پاکستان و مصر، تفاوتی معنادار وجوددارد. میانگین سهم مقالات و استنادهای ترکیه از مصر و پاکستان، بیشتر است؛ در سایر موارد میانگین سهم مقالات، کشورها با وجود [داشتن] اختلاف در مقدار میانگین، دارای تفاوتی چشمگیر و معنی‌دار نبودند.

جدول 7. تفاوت در سهم مقالات و استنادها

متغیر

گروه‌ها

میانگین‌ها

معنی‌داری

متغیر

گروه‌ها

میانگین‌ها

معنی­داری

سهم مقاله­ها

ایران

4831

43/0

سهم استنادها

ایران

22021

18/0

ترکیه

8138

ترکیه

46257

ایران

4831

35/0

ایران

22021

52/0

پاکستان

1221

پاکستان

5654

ایران

4831

56/0

ایران

22021

77/0

مصر

1977

مصر

10661

ترکیه

8138

01/0

ترکیه

46257

006/0

پاکستان

1221

پاکستان

5654

مصر

1977

98/0

مصر

10661

97/0

پاکستان

1221

پاکستان

5654

مصر

1977

03/0

مصر

10661

02/0

ترکیه

8138

ترکیه

46257

 

 

 

 

 

پرسش 5. مقالات داغ و سهم استنادهای آنها در حوزه­های موضوعی برای هریک از کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان چگونه است؟

حوزه­های موضوعی دارای مقالات داغ کشورهای ایران (9)، ترکیه (7)، پاکستان (5) و مصر (4) در جدول 8 نشان‌داده‌شده‌اند؛ در این رده­بندی ترکیه با داشتن 41 مقاله، رتبه اول کشورهای اسلامی پیشرو در علم را دراختیاردارد؛ کشورهای ایران (24)، پاکستان (13) و مصر (8) در رتبه­های دوم تا چهارم قرارگرفته­اند؛ همچنین در رده­بندی سهم استنادها به‌ترتیب، کشور ترکیه (1358)، پاکستان (698)، ایران (451) و مصر (309) قراردارند؛ اما در معیار نسبت استناد به مقاله، پاکستان (38/53)، بالاتر از سه کشور دیگر است و مصر (63/38)، ترکیه (33/32) و ایران (79/18) در رتبه دوم تا چهارم قراردارند.

 

 

 

 

پرسش 6. سهم مقالات پراستناد، سهم استناد و متوسط استنادها به مقالات پراستناد کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان چگونه است؟

حوزه­های موضوعی پراستناد برای هریک از کشورهای ترکیه (22)، ایران (20)، پاکستان (19) و مصر (16) در جدول 9 نشان‌داده‌شده‌اند؛ در این رده­بندی، ترکیه با داشتن 1059 مقاله، رتبه اول کشورهای اسلامی پیشرو در علم را دراختیاردارد؛ کشورهای ایران (643)، پاکستان (246) و مصر (164) در رتبه­های دوم تا چهارم قرارگرفته­اند؛ همچنین در رده­بندی سهم استنادها به‌ترتیب، کشور ترکیه (78394)، ایران (31084)، پاکستان (19073) و مصر (10812) قراردارند؛ اما در معیار نسبت استناد به مقاله، ترکیه (03/74)، بالاتر از سه کشور دیگر قراردارد و پاکستان (53/77)، مصر (93/65) و ایران (34/48) در رتبه دوم تا چهارم قراردارند.

 

جدول 8. سهم مقالات داغ، سهم و متوسط استنادها در گروه‌های موضوعی براساس کشورها

                            کشور

 

 

 

 

 

 

 

  گروه‌های موضوعی

ایران

ترکیه

مصر

پاکستان

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

فیزیک

5

287

40/57

14

775

36/55

5

287

40/57

5

287

40/57

فنی و مهندسی

5

34

80/6

9

197

89/21

-

-

-

1

16

00/16

شیمی

4

23

75/5

-

-

-

1

17

00/17

-

-

-

ریاضیات

4

20

00/5

7

117

71/16

1

3

00/3

-

-

-

علوم کشاورزی

2

29

50/14

-

-

-

-

-

-

1

15

00/15

پزشکی بالینی

1

28

00/28

5

186

20/37

-

-

-

5

361

20/72

علوم رایانه

1

18

00/18

3

25

33/8

1

2

00/2

-

-

-

علوم اجتماعی، عمومی

1

7

00/7

-

-

-

-

-

-

-

-

-

زیست‌شناسی و بیوشیمی

1

5

00/5

-

-

-

-

-

-

-

-

-

علوم مواد

-

-

-

2

8

00/4

-

-

-

-

-

-

علوم گیاهی و جانوری

-

-

-

1

50

00/50

-

-

-

1

15

00/15

جمع

24

451

79/18

41

1358

33/32

8

309

63/38

13

694

38/53

                           

 

 

 

 

 

 

 

فرضیه پژوهش

فرضیه پژوهش، این است که میان کشورهای ایران، ترکیه، مصر و پاکستان از نظر سهم مقالات و استنادهای دریافتی، تفاوت وجوددارد. هدف از طرح فرضیه حاضر، این است که مشخص شود «آیا میان کشورهای مورد مطالعه از نظر سهم مقالات و استنادهای دریافتی، تفاوت وجوددارد؟»؛ برای بررسی این تفاوت از آزمون آماری تحلیل واریانس یک‌راهه استفاده‌شد. یافته‌های پژوهش نشان‌دادند که میان کشورهای مورد مطالعه، تفاوتی معنی­دار در سهم مقالات (F=2/17  و 0.001 P

جدول 9. سهم مقالات پراستناد و متوسط استناد آنها در گروه‌های موضوعی براساس کشورها

                            کشور

 

 

 

 

 

 

 

  گروه‌های موضوعی

ترکیه

ایران

پاکستان

مصر

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

سهم مقاله

سهم استناد

متوسط استناد به هر مقاله

فنی و مهندسی

271

16216

84/59

278

9705

91/34

45

2560

89/56

41

1756

83/42

علوم اجتماعی، عمومی

271

7546

85/27

11

424

55/38

10

197

70/19

2

51

50/25

پزشکی بالینی

115

19933

33/173

24

2411

46/100

41

6779

34/165

27

2284

59/84

فیزیک

107

7720

15/72

64

4974

72/77

39

2256

85/57

41

2443

59/59

علوم کشاورزی

52

4022

35/77

21

701

38/33

17

551

41/32

4

288

00/72

شیمی

45

7288

96/161

67

5375

22/80

4

589

25/147

12

1145

42/95

ریاضیات

41

1086

49/26

87

2223

55/25

47

1152

51/24

15

554

93/36

علوم رایانه

40

1556

90/38

20

445

25/22

5

83

60/16

5

271

20/54

علوم گیاهی و جانوری

25

1151

04/46

8

591

88/73

12

1595

92/132

2

134

00/67

علوم مواد

21

1587

57/75

17

895

65/52

3

232

33/77

3

355

33/118

زیست‌شناسی و بیوشیمی

14

2088

14/149

10

751

10/75

5

645

00/129

2

305

50/152

محیط زیست/ بوم‌شناسی

11

906

36/82

9

395

89/43

6

558

00/93

3

104

67/34

علوم زمین

10

1215

50/121

8

742

75/92

1

220

00/220

2

435

50/217

داروشناسی و سم‌شناسی

8

959

88/119

11

1101

09/100

3

59

67/19

1

138

00/138

زیست‌شناسی مولکولی و ژنتیک

7

1396

43/199

2

138

00/69

2

248

00/124

3

464

67/154

اقتصاد و بازرگانی

5

226

20/45

1

12

00/12

-

-

-

-

-

-

میکروبیولوژی

4

281

25/70

2

114

00/57

2

246

00/123

-

-

-

علوم اعصاب و رفتار

4

1541

25/385

1

6

00/6

1

314

00/314

-

-

-

ایمن‌شناسی

3

1026

00/342

1

66

00/66

2

615

50/307

-

-

-

روان‌پزشکی/ روان‌شناسی

3

279

00/93

-

-

-

1

174

00/174

1

85

00/85

علوم چندرشته‌ای

1

191

00/191

-

-

-

-

-

-

-

-

-

علوم فضایی

1

181

00/181

1

15

00/15

-

-

-

-

-

-

جمع

1059

78394

03/74

643

31084

34/48

246

19073

53/77

164

10812

93/65

                           

بحث و نتیجه­گیری

براساس یافته­های پژوهش حاضر، کشورهای ترکیه، ایران، مصر و پاکستان، به‌ترتیب، رتبه­های اول تا چهارم کشورهای اسلامی را در تولید علم در پایگاه اطلاعات علمی ESI دراختیارداشتند. کشور ترکیه با داشتن 179051 مقاله، رتبه اول را در میان کشورهای اسلامی و رتبه نوزدهم جهانی را دراختیاردارد؛ کشورهای ایران (26)، مصر (41) و پاکستان (48) نیز، رتبه­های دوم تا چهارم کشورهای اسلامی را دراختیاردارند. میزان تولیدهای علمی ایران در این دهه حدود 60درصد تولیدهای علمی کشور ترکیه و بیش از دو برابر میزان تولیدهای مصر است؛ یافته­های پژوهش­های پیشین نیز تأییدمی­کنند که کشورهای ترکیه، ایران و مصر از نظر تولیدهای علمی در سطح جهانی، در صدر کشورهای اسلامی قراردارند (نوروزی چاکلی و دیگران، 1386؛ گزنی و بینش، 1386)؛ بااین‌وجود، بایدتوجه‌داشت که از نظر سهم تولید مقالات علمی، کشور پاکستان در حال کاهش فاصله و نزدیک‌شدن به کشورهای اسلامی برتر است.

از لحاظ دارابودن سهم استنادها نیز، کشور ترکیه با دریافت 1017668 استناد، رتبه اول را در میان کشورهای اسلامی و رتبه بیست‌وهفتم جهانی را دراختیاردارد؛ کشورهای ایران (39)، مصر (41) و پاکستان (53) نیز، رتبه­های دوم تا چهارم کشورهای اسلامی را دراختیاردارند. میزان استنادهای تولیدهای علمی ایران در این دهه، حدود 47درصد استنادهای کشور ترکیه و بیش از دو برابر میزان استنادهای تولیدهای علمی مصر است. در بحث متوسط میزان استناد به هر مقاله، ایران فقط در رشته شیمی، دارای بهترین رتبه بوده و در یازده رشته، کمترین رتبه را داشته‌است. کشور ترکیه در یازده رشته از رشته­های 22گانه، دارای برترین رتبه و فقط در دو رشته، دارای پایین­ترین رتبه شده‌است. مصر در سه رشته، رتبه برتر و در چهار رشته، پایین­ترین رتبه را داشته و پاکستان نیز در هفت رشته، رتبه برتر و در شش رشته، پایین­ترین رتبه را در میان چهار کشور دراختیارداشته‌است.

بایدتوجه‌داشت، تأثیرگذاری در شبکه علم جهانی که در بسیاری از اسناد بالادستی ازجمله در سند چشم‌انداز 20 ساله کشور جمهوری اسلامی ایران نیز مورد توجه و تأکید قرارگرفته‌است، فقط متأثر از سهم تولیدهای علمی نیست؛ سهم استنادها نیز، یکی از شاخص­های سنجش میزان تأثیر مقالات در شبکه علمی ملّی و بین­المللی کشورها، مؤسسات علمی، دانشمندان و مجلات است. بایدتوجه‌داشت که جمهوری اسلامی ایران باید در این زمینه، برنامه‌ریزی­های کارشناسی و تخصصی به‌عمل‌آورد.

بررسی نشان‌داد که میان سهم مقالات و سهم استنادهای کشورها، رابطه‌ای مثبت و معنادار وجوددارد؛ همچنین برای مشخص‌شدن تفاوت در میان زیرگروه­ها از لحاظ سهم مقالات و سهم استناد، آزمون تعقیبی توکی استفاده‌شد. بررسی نشان‌می­دهد که میانگین سهم مقالات و استنادهای ترکیه از کشورهای مصر و پاکستان بیشتر بوده‌است؛ این یافته برخلاف یافته­ پژوهش منصوری و عصاره (1389) است؛ بررسی آنان نشان‌داد که با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون، میان سهم مقالات و سهم استنادها، رابطه معنی­دار منفی وجوددارد؛ هرچقدر سهم مقالات کشورها افزایش‌یافته سهم استناد به آنها کاهش پیداکرده‌است. خندان (1391؛ نقل در صادقی، جمشیدی و کلانتری، 1391) دلایل این امر را چنین می‌داند: اول اینکه سهم مقالات درخور ارجاع و معتبر نسبت‌به کلّ سهم مقاله­های منتشرشده، کمتر است؛ یعنی انتشار کارهای کم‌ارزش علمی و در برخی موارد، بی‌ارزش؛ دوم اینکه سهم استنادهای داخلی مقاله‌ها به‌طور نامعقول بالا به‌نظرمی­رسد و این نسبت در کشورهای پیشرفته، کمتر از یک‌سوم کل است؛ وی این درصد را برای ایران 42درصد در سال 1387 گزارش‌کرده‌است؛ مقایسه نتایج این دو پژوهش نشان‌می­دهد که کشورهای پیشرو نظیر ترکیه، ایران، مصر و پاکستان از قاعده­ای شبیه آنچه کلّ کشورهای اسلامی پیروی‌می­کنند تبعیت‌نمی‌کنند. بایداذعان‌کرد که کشورهای پیشرو اسلامی، علاوه‌بر داشتن سهم مقالات زیاد، مقالاتشان، کیفیتی بالاتر نیز دارند.

ایران در بیست مورد از رشته­های 22گانه، دارای تولیدهای پراستناد و در نه مورد از رشته­ها دارای تولیدهای داغ است؛ از این حیث، ایران در میان کشورهای اسلامی پیشرو در تولید علم در وضعیت متوسط به بالا قرارگرفته‌است. از لحاظ حوزه­های موضوعی دارای مقالات داغ، ترکیه با بهره‌مندی از 41 مقاله، رتبه اول کشورهای اسلامی پیشرو در علم را دراختیاردارد. کشورهای ایران (24)، پاکستان (13) و مصر (8) در رتبه­های دوم تا چهارم قرارگرفته­اند؛ باوجوداین در معیار نسبت استناد به مقالات داغ، پاکستان (38/53) بالاتر از سه کشور دیگر قراردارد و مصر (63/38)، ترکیه (33/32) و ایران (79/18) در رتبه دوم تا چهارم قراردارند. از لحاظ حوزه­های موضوعی دارای مقالات پراستناد، ترکیه با داشتن 1059 مقاله، رتبه اول کشورهای اسلامی پیشرو در علم را دراختیاردارد؛ کشورهای ایران (643)، پاکستان (246)، و مصر (164) در رتبه رتبه­های دوم تا چهارم قرارگرفته­اند؛ باوجوداین در معیار نسبت استناد به مقاله ترکیه (03/74)، بالاتر از سه کشور دیگر قراردارد و پاکستان (53/77)، مصر (93/65) و ایران (34/48) در رتبه دوم تا چهارم قراردارند.

گزنی و بینش (1386) گزارش‌کرده­اند که از مجموع 57 کشور اسلامی، فقط سه کشور ایران، ترکیه و مصر در 22 رشته موضوعی طلایه­داران علم، دارای جایگاه هستند؛ ایشان گزارش‌کرده­اند که ایران در رتبه سی‌و‌هفتم دنیا قراردارد. نوروزی چاکلی و همکاران (1388) گزارش‌کرده­اند که تولید علم ایران در سال‌های 1997 تا 2007، حائز رتبه چهلم در میان تمامی کشورها، پس از کشور ترکیه بوده و در میان کشورهای اسلامی، رتبه دوم را به خود اختصاص‌داده‌است؛ در مقایسه با مطالعه ایشان، نتایج پژوهش حاضر نشان‌می­دهد که کشور ایران با چندین پله صعود در رتبه بیست‌وششم دنیا قرارگرفته‌است؛ همچنین نتایج گویای این نکته‌اند که کشورهای ترکیه، ایران، مصر و پاکستان، همچنان از برترین کشورهای اسلامی در تولید علم هستند.



[1] . Essential Science Indicator (ESI)

[2] . Institution for Scientific Information

[3] . Citation Thresholds

[4] . All Years

[5] . Average Citation Rates Table

[6] . Baseline Menu

[7] . Percentile Table

[8] . ESI: http://esi.isiknowledge.com/home.cgi

[9] . Basu

[10] . Csajbok and et al.

[11] . H-Index

[12] . Ma, Ni & Qui

[13] . Low-income

[14] . Lower  middle-income

[15] . Upper  middle-income

[16] . High-income

[17] . Fu et al.

[18] . Country/Territory

[19] . Hot Papers

[20] . Highly Cited Papers

صادقی، فؤاد، جمشیدی، مریم و کلانتری، عمار. (1391). چالش نظریه پردازی و علم افزایی در تولیدات علمی ایران. فلسفه علم، 2(2)، 51-73.

صالح­زاده، صادق و بیات، مهدی. (1388). جهش علمی ایران در طی یک دهه (1998-2008). رهیافت، 44(12)، 30-36.

 

عصاره، فریده و معرفت، رحمان. (1384). مشارکت پژوهش­گران ایرانی در تولید علم جهانی در مدلاین (حوزه علوم پایه و بین رشته پزشکی). رهیافت، 35، 39-44.

گزنی، علی؛ بینش، م‍ژگان (1386). بررسی جایگاه علمی جمهوری اسلامی ایران در بین کشورهای اسلامی. رهیافت، 41(3و4)، 41-50.

منصوری، علی و عصاره، فریده. (1389). کشورهای پیشرو علمی جهان اسلام در پایگاه وب آو ساینس. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 81(1)، 147-170.

مهراد، جعفر؛ گزنی، علی (1386). قدرت علمی اوپک. رهیافت، 40(2)، 56-64.

نوروزی چاکلی، عبدالرضا و همکاران. (1386). ارزیابی تطبیقی تولید علم ایران، ترکیه و مصر در سالهای 2005 و 2006. رهیافت، 40(2)، 65-75.

نوروزی چاکلی، عبدالرضا و همکاران. (1388). پانزده سال تولید علم ایران در پایگاه موسسه اطلاعات علمی (ISI) 1993 -2007. فصلنامه کتاب، 77(1)، 175-200.

نیرنیا، اکرم، طباطبائی­فر، احمد و موسوی موحدی، اکبر. (1385). وضعیت پژوهش علمی ایران در مقایسه با سایر کشورهای جهان اسلام. رهیافت، 38، 22-30.

Basu, A. (2006). Using ISI’s ‘Highly Cited Researchers’ to obtain a country level indicator of citation excellence. Scientometrics, 65(3), 841–862.

Csajbok, E., Berhidi, A., Vasas, L., & Schubert, A. (2007). Hirsch-index for countries based on Essential Science Indicators data. Scientometrics, 73(1), 91-117.

ESI  (2013).  Essential  Science  Indicators  (ESI).  Retrieved  from  http://esi.isiknowledge.com/home.cgi

Fu, H. Z., Chuang, K. Y., Wang, M. H., & Ho, Y. S. (2012). Characteristics of research in China assessed with Essential Science Indicators. Scientometrics, 88(2), 841–862.

Ma, R., Ni, C. & Qui, J. (2008). Scientific research competitiveness of world universities in computer science. Scientometrics, 76(2), 245-260.

Mehrad, J. & Gazni, A. (2010). Scientific impact of Islamic Nations. International Journal of Information Science and Management, 8(2), 39- 56.