وضعیت کمی تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد طی سال‌های 1363- 1393

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌ شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد

3 استادیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

هدف: هدف بررسی وضعیت کمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد به‌منظور تعیین نقش این دانشگاه در تولید علم اسلامی بود.
روش‌شناسی: این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، پژوهش حاضر در حوزه علم‌سنجی قرار می‌گیرد که با رویکرد توصیفی- تحلیلی انجام شد. در ترسیم نقشه علمی نیز از هم‌رخدادی واژگانی استفاده شد. جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در چهار حوزه تحصیلی یادشده و در دوره مذکور بود. در این پژوهش نمونه‌گیری انجام نشد و کل پایان‌نامه‌ها و رساله‌های با رویکرد اسلامی چهار دانشکده جامعه هدف در دانشگاه بررسی شد.
یافته‌ها: در بازه زمانی پژوهش 1201 عنوان پایان‌نامه و رساله با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد به ثبت رسیده بود که از این تعداد، رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی با 341 عنوان بیشترین و رشته زبان و ادبیات انگلیسی و زبان و ادبیات فرانسه هر یک با 5 عنوان کمترین فراوانی را داشتند. در میان حوزه‌های تحصیلی، دانشکده الهیات بیشترین و دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی نیز کمترین سهم را در تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایی اسلامی داشتند. 1072 عنوان از پایان‌نامه‌ها مربوط به کارشناسی ارشد و 129 عنوان نیز مربوط به دکتری بود. موضوع قرآن، حقوق جزا (فقه) و تفاسیر به‌عنوان موضوع‌های برتر شناخته شدند. همچنین متوسط رشد سالانه تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی برابر با 35.‌‌‌‌‌‌44 درصد بود که با توجه به میزان رشد سالانه 83.‌‌‌‌‌‌32 درصدی کل پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی در طی سال‌های مورد پژوهش، از رشد زیادی برخوردار بود. از 210 عنوان مقاله علمی مستخرج از آنها، 133 عنوان سهم مقطع کارشناسی ارشد و 77 عنوان مربوط به مقطع دکتری بود. نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های اسلامی شناسایی‌شده با استفاده از نرم‌افزار Vosviewer ترسیم و تحلیل شد. نتایج نشان دادند که این نقشه بر اساس تحلیل هم‌واژگانی از 7 خوشه موضوعی تشکیل شده بود. نوع شبکه هم‌واژگانی نیز پیوسته بود. بر اساس خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی نیز 23 خوشه موضوعی شناسایی شد که قرآن به‌عنوان رانت شناسایی و 22 خوشه دیگر در بطن آن قرار داشتند.
نتیجه‌گیری: هرچند روند تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در این دانشگاه طی سال‌های مورد بررسی سیر صعودی داشته و از رشد زیادی برخوردار بوده است، امّا بااین‌وجود، این روند در حوزه‌های تحصیلی مختلف این حوزه یکنواخت نبوده است. بنابراین مسئولان امر پژوهش در این دانشگاه برای بهبود این وضعیت بایستی برنامه‌ریزی و شرایطی فراهم نمایند تا دانشجویان و پژوهشگران انگیزه لازم جهت انجام پژوهش‌هایی با رویکرد اسلامی را کسب و در جهت بهبود و افزایش تولید علم دینی در این دانشگاه اقدام نمایند.

کلیدواژه‌ها


تولید علم در هر کشوری نشان‌دهنده‌ میزان توسعه‌یافتگی آن کشور است و توسعه پایدار را برای جامعه به ارمغان می‌آورد. با توجه به تغییرات روزافزون جهانی، جامعه‌ای می‌تواند در عرصه رقابت‌های جهانی حضور پررنگ و پیروزمندانه‌ای داشته باشد که توان تولید علم و نوآوری را داشته باشد. در این میان، پژوهش نقش اساسی را ایفا می‌کند. نقش پژوهش در توسعه‌یافتگی کشورها انکارناپذیر و تولید علم تنها از طریق پژوهش امکان‌پذیر است، و این امر از وظایف اصلی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی است. برای تعیین پیشرفت علمی به‌دست‌آمده در حوزه‌های موضوعی مختلف، در دانشگاه‌ها، همواره باید آنها را مورد سنجش و ارزیابی قرار داد. امروزه یکی از معتبرترین روش‌های ارزیابی تولیدات علمی، استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی است. ازسویی‌دیگر، سنجش و پایش تولیدات علمی یک یا چند حوزه علمی بدون استفاده از شاخص‌های کمی، تقریباً غیرممکن شده است. به همین دلیل پژوهشگران به‌منظور سنجش و ارزیابی متون علمی به روش‌های کمی روی آورده‌اند (نوروزی چاکلی، 1390، ص94). شاخص‌های علم‌سنجی، برای ارزیابی وضعیت یک رشته یا موضوع مشخص نیز به کار می‌رود (لولیس، سانچز-مارکز، دی آرودا ریس و بندیتو[1]، 2009).

پژوهش‌های مربوط به هر حوزه‌ای باید پوشش مناسبی نسبت به مسائل مختلف آن حوزه داشته باشد. نادیده‌گرفتن یا فراموشی برخی موضوعات و توجه صرف به موضوعات خاص ممکن است منجر به از دست‌‌رفتن سرمایه پژوهشی یک کشور شود (خان دیزجی، 1390).

با توجه به اهمیت پایان‌نامه‌ها و با توجه به انرژی، زمان و هزینه‌ای که صرف تهیه آنها می‌شود، شناسایی و آگاهی از گرایش‌ها و محتوای موضوعی این نوع از تولیدات علمی ضروری به نظر می‌رسد.

یکی از گرایش‌های موضوعی، حوزه اسلام و زمینه‌های موضوعی مرتبط با آن است که همواره حائز اهمیت بوده است. درواقع پژوهش‌هایی با محوریت اسلامی در اوضاع کنونی کشور و جهان با توجه به این نکته که جایگاه هر کشوری به‌وسیله فعالیت‌های علمی- پژوهشی تعیین می‌گردد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است (کریمی، 1389). حوزه علوم انسانی، نقشی اساسی در احیای هویت و فرهنگ دینی- ملی و توسعه علوم و فناوری بر عهده دارد. اما با وجود اهمیت علوم انسانی، این حوزه در دانشگاه‌های کشور ما آن‌گونه که لازم است مورد توجه قرار نگرفته است. دانشگاه فردوسی مشهد نیز به‌عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه شرق کشور نقش مهمی در تولید علم در کشور ایفا می‌کند. این دانشگاه در سال 1392 شمسی و 2013 میلادی، بر اساس نتایج نظام رتبه‌بندی ملی پایگاه استناد علوم جهان اسلام، جایگاه سوم را در میان دانشگاه‌های جامع کشور داشته است. همچنین بر اساس نتایج نظام رتبه‌بندی بین‌المللی سایماگو، در میان دانشگاه جهان اسلام رتبه 27 و در میان دانشگاه‌های جهان رتبه 897 را کسب نموده است. در پژوهش‌های انجام‌شده رشد تولیدات علمی این دانشگاه از سیر صعودی برخوردار بوده است (فتاحی، دانش و سهیلی، 1390). اما بااین‌وجود، در میان حوزه‌های تحصیلی و گروه‌های آموزشی این دانشگاه میزان تولیدات علمی حوزه علوم انسانی کمترین سهم را در تولیدات علمی این دانشگاه داشته است (نوکاریزی و زینلی چهکند، 1391). پژوهش حاضر می‌تواند مسئولان و دست‌اندرکاران امر پژوهش در دانشگاه فردوسی مشهد و نیز مسئولان پژوهشکده مطالعات اسلامی در علوم انسانی در این دانشگاه را نسبت به سهم تحصیلات تکمیلی حوزه علوم انسانی این دانشگاه، در احیا و ترویج و اشاعه فرهنگ اسلامی آگاه کند تا در جهت رفع معضلات موجود و تدوین برنامه‌ها و تخصیص بودجه، در جهت تشویق دانشجویان و پژوهشگران به انجام پژوهش‌هایی با رویکرد اسلامی، و در شاخه‌های خاص کم‌کارشده بکوشند. افزون بر این نتایج پژوهش حاضر می‌تواند دانشجویان، اساتید، پژوهشگران حوزه علوم اسلامی و گروه‌های مختلف آموزشی را با خلأهای موجود و بخش‌هایی که نیاز به پژوهش‌های گسترده‌تری دارد در این حوزه آشنا کند.‌ بر این اساس، مسئله پیش‌رو در این پژوهش مشخص‌نبودن سهم بخش تحصیلات تکمیلی حوزه علوم انسانی این دانشگاه در زمینه تولید علم در حوزه موضوعی اسلام و نیز وضعیت رشد این حوزه و موضوعات کار شده بود. ازاین‌رو این سؤال‌ مطرح است که وضعیت پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی، و شاخه مرجح در این حوزه و مقاله‌های منتشرشده از این تولیدات در دانشگاه فردوسی مشهد چگونه است و چه میزان رشد را می‌توان برای آنها متصور بود؟

سؤال‌های پژوهش

1.  تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های علوم انسانی با رویکرد اسلامی در چهار دانشکده ادبیات و علوم انسانی، الهیات، علوم اداری و اقتصاد و علوم تربیتی و روانشناسی در بازه زمانی سال‌های 1363 تا 1393 در دانشگاه فردوسی مشهد به چه میزان است؟

2.  موضوعات اسلامی عمده بررسی‌شده در پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در چهار دانشکده ادبیات و علوم انسانی، الهیات، علوم اداری و اقتصاد و علوم تربیتی و روانشناسی کدام‌اند؟

3.  میزان رشد تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد چقدر است؟

4.  تا چه حد میزان رشد تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در چهار دانشکده ادبیات و علوم انسانی، الهیات، علوم اداری و اقتصاد و علوم تربیتی و روانشناسی با فرمول رشد تولیدات علمی مطابقت دارد؟

5.  وضعیت کمی مقاله‌های مستخرج از پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در چهار دانشکده ادبیات و علوم انسانی، الهیات، علوم اداری و اقتصاد و علوم تربیتی و روانشناسی چگونه است؟

6.  ترسیم نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در چهار دانشکده ادبیات و علوم انسانی، الهیات، علوم اداری و اقتصاد و علوم تربیتی و روانشناسی چگونه است؟

پیشینه پژوهش

علم‌سنجی و سنجش و ارزیابی تولیدات علمی حوزه‌ای پویا و به‌سرعت در حال رشد است. اما در اینجا به بررسی برخی پژوهش‌های مرتبط با این حوزه موضوعی و علم‌سنجی پرداخته می‌شود. در پژوهشی پایان‌نامه‌های مقطع کارشناسی ارشد حوزه‌ علوم انسانی دانشگاه بین‌المللی اسلامی مالزی در بین سال‌های 1991 تا 1999 توسط عبدولایه[2] (2004) مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که نرخ رشد پایان‌نامه‌ها از نظر تعداد و نیز تأکید بر موضوعات مذهبی و فلسفی، و استفاده از روش‌های مصاحبه‌ای و پرسش‌نامه‌ای در طی سال‌های 1996 تا 1999 روند رو به رشدی داشته است. همچنین میزان رشد پایان‌نامه‌ها به 266.‌‌‌‌‌‌7 درصد و تعداد استادان راهنما از 35 نفر به 94 نفر طی سال‌های 1996 تا 1999 افزایش یافته بود. در پژوهشی دیگر، ویلسون و مارکوسووا[3] در سال ۲۰۰۴ به بررسی مقاله‌های علمی منتشرشده در روسیه در طی سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰ از طریق نمایه استنادی علوم، پرداختند. نتایج نشان دادند که تولیدات علمی روسیه از سال ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰ رشد صعودی داشته است اما از سال ۱۹۹۱ کاهش ۲۰ تا ۲۴ درصدی در زمینه انتشارات علمی داشته است ولی از سال ۱۹۹۴ به بعد رشد تولیدات علمی رو به افزایش بوده است. به‌گونه‌ای که نرخ رشد ۶ درصد در دهه‌ ۱۹۸۰ به ۳۱ درصد در سال ۲۰۰۰ افزایش یافته است.

در پژوهشی شاخص‌های کیفی پایان‌نامه‌های برتر دینی کشور در مقطع دکترا و سطح چهار حوزوی در طی سال‌های 1380 تا 1387 توسط گودرزی و صحفی (1389) مورد بررسی قرار گرفت. روش پژوهش، فراتحلیلی و جامعه هدف شامل تمامی رساله‌های دکترا و سطح چهار حوزه می‌شد که در موضوع دین اسلام طی سال‌های مورد پژوهش در مراکز مختلف علمی و پژوهشی کشور دفاع شده و رتبه الف و نمره 19 و بیشتر را کسب کرده ‌بودند. درمجموع 185 عنوان رساله شناسایی شد. یافته‌های بخش توصیفی پژوهش نشان دادند که بیشترین رساله‌های برتر دینی مورد بررسی با 33 درصد در رشته علوم قرآن و حدیث دفاع شده بود. رشته فقه و حقوق اسلامی با 8.‌‌‌‌‌‌17 درصد و رشته فلسفه و کلام اسلامی با 7.‌‌‌‌‌‌16 درصد در رتبه‌های بعدی قرار داشتند. بر حسب جنسیت نیز 19 درصد کل رساله‌ها مربوط به زنان و 81 درصد مربوط به مردان بود. در پژوهشی دیگر، فتاحی، دانش و سهیلی (۱۳۹۰)، وضعیت جهانی تولیدات علمی دانشگاه فردوسی مشهد را در طی دو دهه (۱۹۹۰- ۲۰۱۰) در وبگاه علوم، با هدف ترسیم نقشه علم این دانشگاه را با استفاده از روش علم‌سنجی مورد بررسی قرار دادند. یافته‌ها نشان داد که درمجموع سهم پژوهشگران این دانشگاه در وبگاه علوم در دورۀ زمانی مورد بررسی، ۲۳۱۸ مدرک بوده است و نرخ رشد متوسط سالیانه برابر 2.‌‌‌‌‌‌34 درصد این دانشگاه نشان‌دهنده روند صعودی رشد انتشارات در آن می‌باشد.

تیرگر، یمین فیروز، نیکخواه و موسوی (1391) در پژوهشی به بررسی میزان استفاده از قرآن و یا دیگر منابع فقهی در پایان‌نامه‌های دانشجویان پزشکی و دندانپزشکی پرداختند. درمجموع 511 پایان‌نامه مورد بررسی قرار گرفت که 20776 منبع علمی در آنها مورد استفاده قرار گرفته بود. بررسی داده‌ها نشان داد که تنها 19 منبع مرتبط با مضامین مذهبی در جامعه هدف استفاده و کاربرد منابع مذهبی در پایان‌نامه‌های پزشکی و دندانپزشکی بسیار محدود گزارش شد. در پژوهشی دیگر، پژوهش‌های قرآنی در عرصه بین‌المللی در آی ‌اس ‌آی توسط خاصه، احمدی‌نژاد و حجازی (۱۳۹۱) بررسی و تحلیل شد. نتایج حاصل از پژوهش نشان داد در فاصله زمانی تعیین‌شده، ۲۹۲ مدرک در زمینه پژوهش‌های قرآنی در پایگاه یادشده وجود داشت. در میان دانشگاه‌ها، دانشگاه میشیگان در حوزه پژوهش‌های قرآنی نسبت به سایر دانشگاه‌های جهان در رتبه اول قرار داشت و کشور ایران نیز تنها ۱۵ مقاله در این زمینه در آن پایگاه به چاپ رسانده بود.

در زمینه تحلیل کمی تولیدات علمی نیز، در پژوهشی نوکاریزی و زینلی چهکند (۱۳۹۱) به بررسی کمی تولیدات علمی اعضای هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ پرداختند. این پژوهش از نظر روش، علم‌سنجی و جامعه آماری آن شامل تمامی تولیدات علمی نمایه‌شده در پایگاه استنادی وب آو ساینس بود. نتایج نشان دادند که در بازه‌ زمانی مورد مطالعه ۱۸۹۸ اثر در قالب‌های مختلف تولید شده است که مقاله علمی با ۱۷۵۶ مورد بیشترین و مقاله مروری با ۱۶ مورد کمترین سهم را به خود اختصاص داده‌‌اند. رشد تولیدات علمی نیز درمجموع دارای روند صعودی بوده است. یافته‌ها همچنین بیانگر آن بود که مردان بیشتر از زنان در تولیدات علمی سهم داشتند. حوزه علوم پایه و گروه شیمی بیشترین میزان تولید و حوزه ادبیات علوم انسانی کمترین سهم را در تولیدات علمی داشته است.

در پژوهشی سالمی و کوشا (1392) به مقایسه تحلیل هم‌استنادی و تحلیل هم‌واژگانی در ترسیم نقشه کتابشناختی دانشگاه تهران پرداختند. در این پژوهش از دو روش تحلیل هم‌استنادی و تحلیل هم‌واژگانی برای ترسیم نقشه علمی دانشگاه تهران استفاده شد. برای تحلیل هم استنادی از نرم‌افزار Citespace و برای تحلیل هم‌واژگانی از نرم‌افزار Vosviewer استفاده شد. تعداد خوشه‌های تشکیل‌شده بر اساس تحلیل هم‌استنادی 14 خوشه و خوشه‌های هم‌واژگانی 6 خوشه بودند. یافته‌های نقشه هم‌واژگانی نشان داد که خوشه‌های شناسایی‌شده از هم مجزا نبوده و با هم ارتباط مستقیم یا غیرمستقیم داشتند.

صدیقی (1393) در پژوهشی، بررسی کاربرد روش تحلیل هم‌رخدادی واژگان در ترسیم ساختار حوزه‌های علمی (مطالعه موردی: حوزه اطلاع‌سنجی)، با استفاده از روش‌های مختلف علم‌سنجی، تحلیل هم‌واژگانی و تحلیل شبکه پرداخت. به‌منظور ترسیم نقشه موضوعی در این پژوهش از نرم‌افزار Vosviewer استفاده شد. نتایج نشان دادند که مفاهیم در سطح نقشه از پراکندگی نسبتاٌ خوبی برخوردار بودند و به حوزه‌های موضوعی متنوع و مختلفی پرداخته شده بود. نقشه هم‌رخدادی واژگانی در حوزه اطلاع‌سنجی یازده خوشه موضوعی را مشخص کرد. از شاخص‌های مرکزیت نزدیکی، درجه‌ای و بینیت برای تحلیل شبکه هم‌رخدادی واژگان استفاده شد. در شبکه ترسیم‌شده تعداد گره‌ها 130 گره و تعداد رابط‌ها 599 یال بود. شبکه ترسیم‌شده نیز از نوع پیوسته بود.

پایان‌نامه‌های انجام‌شده در حوزه برنامه‌ریزی راهبردی در ترکیه طی سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۴ موضوعی پژوهشی بود که توسط اَکتان[4] (۲۰۱۴) انجام شد. در این پژوهش ۱۵۰ پایان‌نامه مقطع کارشناسی ارشد و دکتری بررسی شد. در این میان ۱۳۵ پایان‌نامه متعلق به مقطع کارشناسی ارشد و ۱۵ پایان‌نامه سهم مقطع دکتری بود. در پژوهشی دیگر وضعیت رشد و توسعه کمّی تولیدات علمی انرژی هسته‌ای در سطح جهانی در پایگاه اطلاعاتی «وب‌ آو ساینس» طی سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۳، توسط ونکاتسان و سانیوسکودی[5] (۲۰۱۴) مورد بررسی قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان دادند که درمجموع، ۲۰۱۶ مقاله در زمینه‌های مختلف این حوزه منتشر شده بود. کشور امریکا با ۲۵ درصد انتشارات در رتبه اول قرار داشت و درمجموع، تولید متون پژوهشی در حوزه انرژی هسته در سطح جهان، افزایش تدریجی داشت.

در پژوهشی دیگر، آراجو و الیورا[6] (۲۰۱۵) به بررسی پژوهش‌های علمی، با هدف مشخص‌کردن اساسی‌ترین موضوعات مربوط به فناوری در حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی در برزیل پرداختند. کار به روش علم‌سنجی انجام شد. یافته‌های پژوهش نشان دادند که مجلات با انتشار بیشترین مدارک در زمینه اطلاع‌رسانی در رتبه اول قرار داشتند و ۸۲ درصد از نویسندگان تقریباً ۲ مقاله در زمینه فناوری به چاپ رسانده بودند.

پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه علم‌سنجی بسیار گسترده است و روز‌به‌روز بر تعداد آن افزوده می‌شود و این امر ناشی از افزایش تولید علم است. بر اساس پیشینه‌های بررسی‌شده، در بیشتر مطالعات علم‌سنجی بررسی تولیدات علمی به‌صورت کلی و بیشتر در قالب مقاله علمی پرداخته شده و کمتر پایان‌نامه‌ها به‌عنوان نوعی از تولیدات علمی به‌صورت مجزا بررسی شده است. البته در این مورد هم آثاری مشاهده شد که در حوزه موضوعی مورد مطالعه این پژوهش نبود. در این میان نیز تولیدات علمی حوزه علوم انسانی نیز به‌صورت جامع بررسی نشده است و نیز با توجه به اهمیت موضوع اسلام، مشخص نیست که چه کارهایی در این زمینه از سوی پژوهشگران حوزه علوم انسانی کشور ما انجام شده است.

روش‌‌‌‌‌ شناسی پژوهش

این پژوهش در حوزه پروژه‌های علم‌سنجی قرار می‌گیرد و به روش توصیفی- تحلیلی انجام شد. با استفاده از علم‌سنجی می‌توان میزان پژوهش‌های هر کشور، نهاد، فرد و یا هر رشته علمی را از نظر کمّی مشخص کرد (بذرافشان و مصطفوی، 1390). داده‌ها با استفاده از سیاهه وارسی گردآوری شد. جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در چهار حوزه تحصیلی ادبیات و علوم انسانی، الهیات، علوم اداری و اقتصاد و علوم تربیتی و روانشناسی در دانشگاه فردوسی مشهد طی سال‌های 1363 تا 1393 بود. در این دوره زمانی 1201 عنوان پایان‌نامه و رساله با رویکرد اسلامی توسط دانشجویان بخش تحصیلات تکمیلی، در جامعه هدف نگاشته شده بود.

به‌منظور سنجش روایی سیاهه وارسی از روش روایی صوری و محتوایی استفاده شد. بدین منظور سیاهه وارسی در اختیار چند تن از متخصصان و صاحب‌نظران و اساتید گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی قرار گرفت و از نظرات ایشان برای اصلاح سیاهه وارسی تنظیم‌شده استفاده شد. به‌منظور تعیین پایایی سیاهه وارسی، ده درصد از کار تعیین موضوع پایان‌نامه‌ها افزون بر پژوهشگر توسط یک نفر از متخصصان حوزه علوم اسلامی انجام شد. از آزمون تی جفتی استفاده شد و همبستگی بین داده‌ها بیش از 95 درصد بود. لذا بر این مبنا پایایی ابزار تأیید شود. نتایج با استفاده از آمار توصیفی تحلیل شد.به‌منظور توصیف و تحلیل داده‌ها از نرم‌افزارهای اکسل و آماری «اس ‌پی ‌اس ‌اس[7]» استفاده شد. نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها نیز با استفاده از نرم‌افزار Vosviewer ترسیم شد.

یافته‌های پژوهش

سؤال 1. تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های علوم انسانی با رویکرد اسلامی در چهار حوزه ادبیات و علوم انسانی، علوم اداری و اقتصاد، علوم تربیتی و روانشناسی و الهیات در بازه زمانی سال‌های 1363 تا 1393 در دانشگاه فردوسی مشهد به چه میزان است؟

میزان تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در چهار دانشکده ادبیات و علوم انسانی، علوم اداری و اقتصاد، علوم تربیتی و روانشناسی و الهیات در بازه زمانی سال‌های 1363 تا 1393 در دانشگاه فردوسی مشهد، 1201 عنوان بود (جدول 1).

همان‌گونه که در جدول 1 مشاهده می‌شود تعداد کل رشته‌های حوزه علوم انسانی در دانشگاه فردوسی مشهد در دوره یادشده 25 رشته بوده است که از این تعداد 22 رشته دارای تولید پایان‌نامه و رساله با رویکرد اسلامی بودند. رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی با دارابودن بیشترین تعداد پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها (341 عنوان)، 4.‌‌‌‌‌‌28 درصد از کل پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها را به خود اختصاص داد و رشته‌های زبان و ادبیات انگلیسی و زبان و ادبیات فرانسه هر یک با 5 عنوان (4.‌‌‌‌‌‌0 درصد)، کمترین سهم را در تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی داشتند. در ادامه وضعیت تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها برحسب دانشکده (جدول 2) و نیز مقطع تحصیلی مشخص شد.

جدول 1.توزیع فراوانی تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد

ردیف

رشته

فراوانی

درصد

1

ادیان و عرفان تطبیقی

32

7.‌‌‌‌‌‌2

2

اقتصاد

17

4.‌‌‌‌‌‌1

3

تاریخ

68

7.‌‌‌‌‌‌5

4

تاریخ و تمدن اسلامی

29

4.‌‌‌‌‌‌2

5

جغرافیا

6

5.‌‌‌‌‌‌0

6

حسابداری

-

-

7

حقوق

16

3.‌‌‌‌‌‌1

8

روانشناسی

31

6.‌‌‌‌‌‌2

9

زبان‌شناسی

11

9.‌‌‌‌‌‌0

10

زبان و ادبیات انگلیسی

5

4.‌‌‌‌‌‌0

11

زبان و ادبیات روسی

-

-

12

زبان و ادبیات عرب

90

5.‌‌‌‌‌‌7

13

زبان و ادبیات فارسی

68

7.‌‌‌‌‌‌5

14

زبان و ادبیات فرانسه

5

4.‌‌‌‌‌‌0

15

علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی

-

-

16

علوم اجتماعی

18

5.‌‌‌‌‌‌1

17

علوم تربیتی

22

8.‌‌‌‌‌‌1

18

علوم سیاسی

34

8.‌‌‌‌‌‌2

19

علوم قرآن و حدیث

139

6.‌‌‌‌‌‌11

20

فقه و مبانی حقوق اسلامی

341

4.‌‌‌‌‌‌28

21

فلسفه و حکمت اسلامی

99

2.‌‌‌‌‌‌8

22

فلسفه و کلام اسلامی

114

5.‌‌‌‌‌‌9

23

مدیریت

7

6.‌‌‌‌‌‌0

24

مشاوره

7

6.‌‌‌‌‌‌0

25

معارف اسلامی

42

5.‌‌‌‌‌‌3

                   مجموع

1201

100

  جدول 2. توزیع فراوانی تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی بر حسب دانشکده

ردیف

دانشکده

فراوانی

درصد

1

ادبیات و علوم انسانی

271

6.‌‌‌‌‌‌22

2

الهیات

796

1.‌‌‌‌‌‌66

3

علوم اداری و اقتصاد

74

2.‌‌‌‌‌‌6

4

علوم تربیتی و روانشناسی

60

5

                مجموع

1201

100

دانشکده الهیات با 796 عنوان (1.‌‌‌‌‌‌66 درصد)، بالاترین فراوانی و دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی نیز با 60 عنوان (5 درصد)، کمترین فراوانی را به خود اختصاص دادند. درضمن از کل 1201 پایان‌نامه و رساله، 3.‌‌‌‌‌‌89 درصد در مقطع کارشناسی ارشد و بقیه در مقطع دکتری تولید شده بود. درضمن حدود 89 درصد مقالات در مقطع کارشناسی ارشد و بقیه در مقطع دکتری تولید شده بود.

سؤال 2. موضوعات اسلامی عمده بررسی‌شده در پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در جامعه هدف کدام‌اند؟

در کل،261 موضوع اسلامی در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های جامعه هدف طی سال‌های مورد بررسی شناسایی شد. 86 موضوع مختلف به‌صورت مشترک، با فراوانی 1 مورد (1.‌‌‌‌‌‌0 درصد) در پایین‌ترین سطح قرار داشتند و 11 موضوع با فراوانی نسبتاً زیاد در آن بین مشاهده شد که سیاهه آن در جدول 3 آمده است.

جدول 3. سیاهه موضوعات با فراوانی زیاد در میان کل موضوعات مطرح‌شده در پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها

ردیف

موضوع

فراوانی

درصد

درصد فراوانی تجمعی

1

قرآن

43

5.‌‌‌‌‌‌3

5.‌‌‌‌‌‌3

2

حقوق جزا (فقه)

32

7.‌‌‌‌‌‌2

2.‌‌‌‌‌‌6

3

تفاسیر

31

6.‌‌‌‌‌‌2

8.‌‌‌‌‌‌8

4

قرآن- مسائل ادبی

21

7.‌‌‌‌‌‌1

5.‌‌‌‌‌‌10

5

مفسران

21

7.‌‌‌‌‌‌1

2.‌‌‌‌‌‌12

6

دین

21

7.‌‌‌‌‌‌1

9.‌‌‌‌‌‌13

7

معاد

20

7.‌‌‌‌‌‌1

6.‌‌‌‌‌‌15

8

فقه- قواعد

19

6.‌‌‌‌‌‌1

2.‌‌‌‌‌‌17

9

احادیث

18

5.‌‌‌‌‌‌1

7.‌‌‌‌‌‌18

10

خدا- صفات

18

5.‌‌‌‌‌‌1

2.‌‌‌‌‌‌20

11

قرآن- ترجمه

18

5.‌‌‌‌‌‌1

7.‌‌‌‌‌‌21

 

 

 

 

 

 

 

همان‌گونه که در جدول مشاهده می‌شود، موضوع‌های قرآن با 43 مورد (5.‌‌‌‌‌‌3 درصد) بالاترین فراوانی، و احادیث، خدا- صفات و قرآن- ترجمه با 18 مورد (5.‌‌‌‌‌‌1 درصد) پایین‌ترین فراوانی در میان موضوع‌های متواتر را به خود اختصاص دادند. درمجموع 7.‌‌‌‌‌‌21 درصد کل کارهای انجام‌شده در این حوزه متعلق به این موضوع‌ها بود. 8.‌‌‌‌‌‌8 درصد کارها در سه موضوع قرآن، حقوق جزا (فقه) و تفاسیر انجام شده بود.

سؤال 3. میزان رشد تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد چقدر است؟

به‌منظور محاسبه میزان رشد، ابتدا فراوانی تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در هر سال تقسیم بر فراوانی تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های سال قبل آن و سپس ضربدر 100 شد. سپس مجموع میزان رشد سال‌های مورد بررسی تقسیم بر تعداد کل سال‌های مورد بررسی در پژوهش شد. نتایج نشان دادندکه در طول 31 سال به‌طور میانگین، این رشد معادل 35.‌‌‌‌‌‌44 در هر سال بود. روند تولید در دوره مورد بررسی در نمودار 1 به تصویر کشیده شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1. روند تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد

 

 

 

 

 

 

 

همان‌گونه که مشاهده می‌شود، میزان رشد تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی دارای یک سیر صعودی یا نزولی منظم نبوده بلکه با نوعی افزایش و کاهش نامنظم روبه‌رو بوده است. اما درمجموع سال‌های 1393، 1392 و 1390 نقطه اوج تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی بوده است. در سال‌های 1380 و 1367 کمترین میزان تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در طی دوره مورد پژوهش مشاهده شد.

سؤال 4. تا چه حد میزان رشد تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در جامعه هدف با فرمول رشد تولیدات علمی مطابقت دارد؟

میزان رشد سالانه تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد در طی سال‌های مورد بررسی، برابر با میزان رشد 35.‌‌‌‌‌‌44 درصدی بود که این میزانِ رشد نسبت ‌به میزان رشد سالانه 83.‌‌‌‌‌‌32 درصدی کل پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی در آن دانشگاه در مدت مشابه بیشتر بود. درضمن این رشد همگام و همسو با پیشرفت علمی کشور در سال‌های اخیر بوده است (فتاحی و دیگران، 1390).

سؤال 5. وضعیت کمی مقاله‌های مستخرج از پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در جامعه هدف چگونه است؟

بر اساس نتایج به‌دست‌آمده از مجموع 1201 عنوان پایان‌نامه و رساله‌ شناسایی‌شده در جامعه هدف در بازه زمانی مورد پژوهش (1363- 1393)، 210 عنوان (5.‌‌‌‌‌‌17 درصد) مقاله علمی تولیدشده بود. توزیع این مقالات در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری در جدول 4 ترسیم شده است.

 

جدول 4. توزیع فراوانی مقاله مستخرج از پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی بر حسب
مقطع تحصیلی

ردیف

مقطع تحصیلی

مقاله

کل پایان‌نامه‌ها یا رساله‌ها

فراوانی

درصد

تعداد

درصد

1

کارشناسی ارشد

133

1.‌‌‌‌‌‌11

1072

89%

2

دکترا

77

4.‌‌‌‌‌‌6

129

11%

مجموع

210

5.‌‌‌‌‌‌17

1201

100

 

 

 

 

 

 

 

همان‌گونه که مشاهده می‌شود، تعداد 133 عنوان مقاله (1.‌‌‌‌‌‌11 درصد) مربوط به مقطع کارشناسی ارشد و بقیه (4.‌‌‌‌‌‌6 درصد) سهم مقطع دکترا بود. به‌بیانی‌دیگر، حدوداً از هر 8 پایان‌نامه کارشناسی ارشد در این حوزه فقط یکی و در مقطع دکتری، از هر 7.‌‌‌‌‌‌1 رساله یک مقاله تولید شده است. در تولید مقاله‌های علمی مستخرج از پایان‌نامه‌های مقطع کارشناسی ارشد، رشته‌های فلسفه و حکمت اسلامی و علوم قرآن و حدیث هر یک با 21 عنوان مقاله (7.‌‌‌‌‌‌1 درصد) بیشترین سهم و رشته زبان و ادبیات انگلیسی با 1 عنوان مقاله (1.‌‌‌‌‌‌0 درصد)، کمترین سهم را به خود اختصاص دادند. در مقطع دکترا، رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی با 39 عنوان مقاله علمی (2.‌‌‌‌‌‌3 درصد)، در بالاترین سطح و رشته زبان‌شناسی با 1 عنوان مقاله علمی (1.‌‌‌‌‌‌0 درصد)، در پایین‌ترین سطح تولید مقاله قرار داشتند.

سؤال 6. ترسیم نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در جامعه هدف چگونه است؟ 

هدف از ترسیم نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی، شناسایی و یافتن دیدی کلی از خوشه‌های مفاهیم این حوزه است و می‌تواند در شناسایی زمینه‌های اصلی و چگونگی روابط بین آنها، به‌طور ذهنی مؤثر باشد. به‌منظور ترسیم نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در جامعه هدف، از نرم‌افزار VOSviewer استفاده شد، و نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های جامعه هدف بر اساس هم‌رخدادی واژگانی، سنجه مرکزیت نزدیکی، رتبه‌ای و بینابینی و نیز خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی ترسیم شد.

به‌منظور تعیین هم‌رخدادی واژگانی، تحلیل رخداد واژه‌های موجود در عنوان پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها و کلیدواژه‌های آنها انجام شد. نتایج حاصل از تحلیل هم‌‌واژگانی مدارک نشان دادند که این موضوعات در 7 خوشه شامل قرآن، روایات، دین، فلسفه اسلامی، فقه، اسلام، اهل سنت قرار گرفتند (نقشه 1).

نقشه 1 و 2، نمای چگالی و برچسبی از خوشه‌ها و نقاط داغ موضوعی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی در جامعه را به نمایش می‌گذارد. نقشه نمای چگالی نقاط داغ این حوزه را به نمایش می‌گذارد. نقاط داغ با رنگ قرمز مشخص شده است که هرچه از مرکز ثقل دور می‌شویم رنگ‌ها تغییر می‌کنند و این نشان‌دهنده‌ آن است که از موضوعات داغ حوزه دور می‌شویم، به‌عبارتی خوشه‌های منسجم به غیرمنسجم تغییر می‌کنند.

‌در نمای برچسبی نیز هر یک از رنگ‌ها نشان‌دهنده‌ خوشه‌ای مجزا هستند و اندازه دایره‌ها نیز بیانگر مفاهیم با وزن بالاست و سرخوشه قرار گرفته‌اند. در نمای چگالی و برچسبی 8 ناحیه پرفعالیت یا ناحیه داغ دیده می‌شود. درواقع موضوعات داغ و یا اندازه دایره‌ها به معنی موضوعات هسته شناسایی‌شده در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های جامعه هدف است؛ به‌گونه‌ای که موضوعات قرارگرفته در ناحیه قرمز و یا توصیفگرهایی با دایره‌های بزرگ‌تر بیشترین سهم را در تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های جامعه هدف با رویکرد اسلامی داشته‌اند. همان‌گونه که در نقشه‌ها ملاحظه می‌شود، بیشترین تمرکز پایان‌نامه‌ها و رساله‌های مورد مطالعه به‌ترتیب بر روی موضوعات قرآن، روایات، دین، فلسفه اسلامی، فقه، اسلام، اهل سنت است. این بدان جهت است که این موضوعات دارای دایره بزرگ‌تری نسبت به بقیه موضوعات هستند. درواقع اندازه دایره‌ها نشان‌دهنده فراوانی توصیفگرهاست. همچنین کوچکی دایره‌ها نشان از فقر و کمی تولید پایان‌‌نامه‌ها و رساله‌ها در این حوزه‌ها دارد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نقشه 1. خوشه‌بندی موضوعی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد بر اساس نمای چگالی

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نقشه 2. خوشه‌بندی موضوعی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد
بر اساس نمای برچسبی

نتایج تحلیل شبکه هم‌واژگانی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های مورد بررسی نشان دادند که درمجموع 6808 کلیدواژه در آنها وجود داشته است که از این تعداد 3065 کلیدواژه آن واحد بود. واژه‌های با رخداد بیش از 20 بار در جدول 5 ارائه شد.

همان‌گونه که مشاهده می‌شود، از این واژه‌ها، قرآن با 197 فراوانی در مقام نخست، و امامت با فقط 20 فراوانی در رده 18 قرار گرفت.

جدول 5. واژه‌های عمده به‌کاررفته در عنوان و کلیدواژه‌های پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد

ردیف

کلیدواژه

فراوانی

ردیف

کلیدواژه

فراوانی

1

قرآن

197

10

تشیع

33

2

اسلام

62

11

عرفان

31

3

فقه

58

12

اهل سنت

28

4

روایات

44

13

ترجمه، صدرالدین شیرازی محمدبن ابراهیم

26

5

دین، فلسفه اسلامی

43

14

احکام فقهی، تصحیح

24

6

ایران

42

15

اجتهاد، احادیث

23

7

فقه امامیه

39

16

تحقیق، نهج‌البلاغه

22

8

فقه اسلامی

38

17

احکام، حدیث، عقل، فقه شیعه، فلسفه، قصاص

21

9

تفسیر قرآن

34

18

امامت

20

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نقشه 3. نمای کلی از شبکه هم‌رخدادی واژگان اصلی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم اسلامی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد

به‌منظور تشکیل ماتریس هم‌رخدادی واژگان بر اساس قاعده یک‌سوم برادفود، یک‌سوم اول واژگان انتخاب شدند که شامل واژه‌هایی با فراوانی 8، و 8 به بالا می‌شد و در کل تعداد آنها برابر با 132 واژه بود (نقشه 3).

نقشه 3. شبکه هم‌رخدادی واژگان اصلی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های بررسی‌شده را نشان می‌دهد. این شبکه هم‌رخدادی از 132 گره و 2780 یال تشکیل شده است و با توجه به اینکه تعداد رابط‌ها از گره‌ها بیشتر است؛ بنابراین شبکه از نوع پیوسته است. هرکدام از دایره‌ها (گره) در این نقشه نشانگر توصیفگر خاص خود است که به‌عنوان برچسب مشخص شد و خطوط نشان‌دهنده رابطه آنها با یکدیگر است. تعداد زیاد خطوط بیانگر آن است که توصیفگرها ارتباط بسیار پیچیده و درهم‌تنیده‌ای با هم دارند و کل توصیفگرهای یک گره بزرگ با هم ارتباط‌های زیادی را تشکیل داده‌اند. نتایج محاسبه تراکم (چگالی) شبکه نشان دادند که این شبکه نسبتاٌ متراکم است و تراکم شبکه تقریباٌ برابر با 3.‌‌‌‌‌‌‌‌0 بود؛ یعنی 3 درصد از ارتباط‌های ممکن، بین شبکه برقرار شده بود. پراکندگی توصیفگرها در شبکه نیز بیانگر آن است که پژوهشگران به موضوعات متنوع و مختلفی در این حوزه پرداخته‌اند.

برای ترسیم نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های مورد بررسی، بر اساس سنجه مرکزیت نزدیکی، توصیفگرهای با مرکزیت نزدیکی بالا شناسایی و نقشه هم‌رخدادی آنها ترسیم شد (نقشه 4).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نقشه 4. نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی بر اساس سنجه مرکزیت نزدیکی

 

 

 

 

 

 

 

همان‌گونه که در نقشه 4 مشخص است، دایره‌ها که هرکدام نشانگر یک توصیفگر است، با اندازه‌های متفاوت و نیز رنگ‌های مختلفی دیده می‌شوند. قطر دایره‌ها در این نقشه نشان‌دهنده مرکزیت نزدیکی است. هرچه اندازه دایره‌ها کوچک‌تر باشد، به معنای مرکزیت نزدیکی بیشتر است و هر چه دایره‌ها بزرگ‌تر و از مرکز نقشه دورتر باشند، یعنی مرکزیت نزدیکی آنها کمتر است. گره‌ها نیز با رنگ‌های مختلفی نمایش داده شده‌اند که رنگ‌های یکسان، به معنای مرکزیت نزدیکی یکسان است.

با توجه به تحلیل‌های انجام‌شده در نرم‌افزار و نیز آنچه در نقشه 4 مشخص شده است، توصیفگر «قرآن» با مرکزیت نزدیکی 78 در رتبه اول و توصیفگر «اسلام» با مرکزیت 67 در رتبه دوم و توصیفگر «دین» با مرکزیت 62 در رتبه سوم قرار دارند.

در نقشه 5. نمای کلی از شبکه هم‌رخدادی توصیفگرها بر اساس سنجه مرکزیت بینابینی ترسیم شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نقشه 5. نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی بر اساس سنجه مرکزیت بینابینی

 

 

 

 

همان‌طور که در نقشه 5 مشخص شده است، توصیفگر «قرآن»، با مرکزیت بینابینی 1664 در رتبه اول و توصیفگر «اسلام» با مرکزیت 693 در رتبه دوم و توصیفگر «دین» با مرکزیت 637 در رتبه سوم قرار دارند. این اصطلاح‌های موضوعی، موضوع‌های هسته در شبکه هستند و نقش محوری در تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی دارند. همچنین در پیوند بین اصطلاح‌ها و تراکم شبکه نقش بااهمیتی دارند. به‌بیانی‌دیگر، وجود یا نبود این اصطلاح‌های موضوعی، ارتباط‌های بین موضوع‌ها را باعث می‌شود.

بر اساس نقشه 6، توصیفگر «قرآن» با مرکزیت رتبه 337 در جایگاه اول و توصیفگر «فقه» با مرکزیت رتبه 135 در جایگاه دوم و توصیفگر «روایات» با مرکزیت رتبه 121 در جایگاه سوم قرار دارند. همچنین توصیفگرهای «اسلام» با مرکزیت رتبه 117، «دین» با مرکزیت رتبه 101، «فلسفه اسلامی» با مرکزیت رتبه 96 در رتبه‌های بعدی قرار دارند. در این نقشه، مفاهیم دارای بالاترین میزان مرکزیت رتبه در مرکز شبکه قرار دارند و با مفاهیم زیادی در ارتباط هستند، و سایر مفاهیم دارای مرکزیت رتبه، درجه‌ پایین‌تری نسبت‌به این مفاهیم هستند. اندازه دایره‌ها در شبکه نشان‌دهنده میزان درجه مرکزیت آنها می‌باشد، و اندازه لبه‌ها، میزان ارتباط میان مفاهیم در شبکه را نشان می‌دهد. همچنین نزدیکی و دوری توصیفگرها در این نقشه‌ها، بیانگر آن است که در پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها به چه میزان در مورد ارتباط آن دو توصیفگر پرداخته شده است و به چه میزان اثرات آنها را بر یکدیگر مورد سنجش قرار داده‌اند. شاخص کل تمرکز شبکه مورد بررسی در این سنجه برابر 51.‌‌‌‌‌‌‌‌10 است، یعنی بیش از 11 درصد از ارتباط‌های ممکن در این شبکه ایجاد شده است. اطلاعات مربوط به 10 توصیفگر برتر بر اساس شاخص مرکزیت رتبه در جدول 6 ارائه شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نقشه 6. نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی بر اساس سنجه مرکزیت رتبه

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 6. توصیفگرهای برتر شبکه موضوعی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی بر اساس سنجه مرکزیت رتبه

ردیف

توصیفگر

مرکزیت رتبه

مرکزیت رتبه نرمال شده

1

قرآن

337

693.‌‌‌‌‌‌‌‌11

2

فقه

135

684.‌‌‌‌‌‌‌‌4

3

روایات

121

198.‌‌‌‌‌‌‌‌4

4

اسلام

117

06.‌‌‌‌‌‌‌‌4

5

دین

101

505.‌‌‌‌‌‌‌‌3

6

فلسفه اسلامی

96

331.‌‌‌‌‌‌‌‌3

7

فقه امامیه

89

088.‌‌‌‌‌‌‌‌3

8

تشیع

84

915.‌‌‌‌‌‌‌‌2

9

فقه اسلامی

83

88.‌‌‌‌‌‌‌‌2

10

اهل سنت

78

706.‌‌‌‌‌‌‌‌2

شاخص تمرکز شبکه

51.‌‌‌‌‌‌‌‌10

میانگین

3.‌‌‌‌‌‌‌‌1       742.‌‌‌‌‌‌‌‌38

انحراف استاندارد

2.‌‌‌‌‌‌‌‌1      186.‌‌‌‌‌‌‌‌35

واریانس

085.‌‌‌‌‌‌‌‌1238

 

 

 

 

 

 

در ادامه نمودار سلسله‌مراتبی مفاهیم اصلی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های مورد بررسی بر اساس هم‌رخدادی واژگانی آنها و فن خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی ترسیم شد (نمودارهای 2 و 3).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 2. خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی موضوع‌های بررسی‌شده در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های مورد پژوهش

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 3. خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی موضوع‌های بررسی‌شده در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های مورد پژوهش

جدول 7. خوشه‌های موضوعی شناسایی‌شده در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی

ردیف

موضوع خوشه

توصیفگرهای موجود در خوشه

ردیف

موضوع خوشه

توصیفگرهای موجود در خوشه

 

1

 

فقه اهل سنت

حنبلیه، مالکیه، حنفیه، شافعیه، امامیه، مذاهب خمسه، فقه اسلامی، ربا، فقه

8

هرمنوتیک

ابن سینا، سهروردی، ملاصداری شیرازی، نفس انسان، هرمنوتیک

2

اسناد

تحقیق، تصحیح، شبر عبدالله، صفوه‌التفاسیر، نسخه‌های خطی، تفسیر

9

وقف

اوضاع اجتماعی، اوضاع سیاسی، وقف

 

3

 

سنت

آیات، روایات

10

روحانیت و اسلام

اخلاق، خانواده، مرتضی مطهری، علی‌بن ابی‌طالب (ع)، نهج‌البلاغه، سیاست، عدالت، ترجمه

4

نشانه‌های مؤمن

خمس، زکات، حج، نماز، طهارت، آیات قرآن، ایمان

11

احکام شرعی زناشویی

ازدواج، طلاق، زنان، احکام شرعی

5

حقوق اسلامی در اندیشه فقیهان

حقوق اسلامی، فقه اسلامی، احکام فقهی، فقیهان

12

خوارزم

صفویه، قاجاریه، مشهد

6

فقه

فقه اهل سنت، فقه شیعه، فقیهان شیعه، اجتهاد، اهل سنت، فقه امامیه

13

تعلیم و تربیت اسلامی

تربیت، معنویت، دانشجویان، اثربخشی، زناشویی، توکل، فقه و حقوق

7

علم خداوند

اشاعره، معتزله، تشیع، علم

14

علوم حدیث

احادیث، نقد، تاریخ، علوم قرآنی، تفسیر

15

حقوق اسلامی

ایران، حقوق

20

مدیحه‌سرایی

شعر فارسی، شعر عربی، تصوف، مسلمانان، زبان عربی، شعر، اهل بیت

16

حقوق جزا

دیات، قصاص، قتل، جرم، مجازات‌ها، قانون مجازات اسلامی، دیه، مذاهب اسلامی، قانون مدنی

21

فیلسوف و مفسر بزرگ قرآن

بررسی تطبیقی، محمدحسین طباطبایی، شفاعت، جبر و اختیار

17

کلام

تجربه دینی، وحی، حدیث، امامت، نبوت، عصمت، ولایت، سنت، اسلام

22

احکام فقهی- آزادی

احکام، آزادی، عرف، خرد، قواعد فقهی، ائمه اثنا عشر

18

کلام و فلسفه

معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، حکمت متعالیه، مولانا، عقل، غزالی، فلسفه، کلام، اسلام، دین

 

 

23

 

قبس

قرآن (رانت[8] کلی)

19

اعتقادات

خداشناسی، صفات خدا، توحید، کلام اسلامی، مرگ، معاد، انسان، خدا، فلسفه اسلامی

 

 

 

 

نمودار 2 و 3، نشانگر روابط سلسله‌مراتبی بین موضوع‌های اسلامی بررسی‌شده در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی در دانشگاه فردوسی در بازه زمانی مورد پژوهش است که 23 خوشه از آن حاصل شد. ازآنجاکه طول این نمودار زیاد بود و نمایش یک جای آن به‌صورت واضح در یک صفحه وجود نداشت، به دو بخش تقسیم و در دو نمودار جداگانه ارائه شد.

یکی از کارهایی که پس از رسم نمودار سلسله‌مراتبی روابط موضوع‌ها و تعیین خوشه‌ها صورت می‌گیرد، دادن عنوان یا برچسب به هر یک از خوشه‌هاست که استاندارد خاصی برای آن وجود ندارد. یکی از روش‌ها برای انجام این کار، ایجاد یک عبارت یا مضمون بر اساس اصطلاح‌های موجود در هر خوشه است. تعیین این مضامین، متکی بر ذهن و سلیقه متخصصین موضوعی است (توکلی‌زاده‌ راوی، دهقان، نجابتیان و سهیلی، 1394).

در جدول 7. به‌ترتیب مضامین مربوط به خوشه‌های موضوعی بررسی‌شده در پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد ارائه شده است.

همان‌گونه که جدول 7 نشان می‌دهد، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی، 22 محور اصلی را در بر می‌گیرند که این محورها به‌طور کلی در بطن یک موضوع کلی‌تر به نام قرآن قرار دارد. اصطلاحاٌ به این موضوع رانت گفته می‌شود. از لحاظ ظاهری، اگر در نمودار سلسله‌مراتبی (نمودار 2 و 3) خط شاخص را به‌گونه‌ای عمود کنیم که تنها دو خوشه حاصل شود و خوشه انتهایی تنها یک عضو داشته باشد و بقیه موضوع‌ها در خوشه دیگر قرار گیرد، خوشه‌ای که یک عضو دارد، رانت نامیده می‌شود (توکلی‌زاده‌ راوی و دیگران، 1394)، مثلاٌ در تصویر 1، اگر از نقطه 24 یک خط بر نمودار عمود کنیم، چنین حالتی پیش می‌آید که اصطلاحاٌ خوشه پایینی، یعنی قرآن یک رانت است.

بحث و نتیجه‌‌گیری

امروزه با توجه شرایط جهانی و مطرح‌شدن مباحثی از قبیل اسلام‌ستیزی، نقش حوزه علوم انسانی بیش از پیش پررنگ‌تر شده و لذا داشتن اطلاعات جدید و تولید علم در زمینه اسلام از اهمیت ویژه برخوردار شده است.

هدف از این پژوهش بررسی وضعیت پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد در چهار حوزه ادبیات و علوم انسانی، الهیات، علوم اداری و اقتصاد و علوم تربیتی و روانشناسی، با هدف مشخص‌شدن نقش این دانشگاه در تولید علم با رویکرد اسلامی بود. تحلیل یافته‌های پژوهش نشان داد که درمجموع 1201 عنوان پایان‌نامه و رساله با رویکرد اسلامی در جامعه مورد بررسی به ثبت رسیده بود که از این تعداد 341 عنوان آن در رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی به ثبت رسیده بود. گودرزی و صحفی (1389)، در پژوهشی که به بررسی وضعیت کیفی رساله‌های برتر دینی در سطح کشور پرداختند، به نتایج متفاوتی با نتایج پژوهش حاضر دست یافتند. در پژوهش آنها، رشته علوم قرآن و حدیث در جایگاه نخست و رشته‌های فقه و مبانی حقوق اسلامی و فلسفه و کلام اسلامی در جایگاه‌های بعدی قرار داشتند. طبق نتایج به‌دست‌آمده فراوانی پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایی با رویکرد اسلامی در اکثر رشته‌های سایر دانشکده‌ها، بسیار در سطح پایین قرار داشت. شاید کم‌توجهی به علوم انسانی اسلامی، نبود متخصص کافی آشنا با مفاهیم اسلامی و فقر منابع کافی درباره مفاهیم اسلامی در حوزه‌های مذکور از عوامل مهم باشند. در این راستا، تیرگر و دیگران (1391) در پژوهش خود عواملی از قبیل فقر دسترسی به منابع و فقر مفاهیم (مرتبط با قرآن) در آموزش‌های چنین رشته‌هایی را عامل کم‌کاری در این عرصه بر‌شمردند.

دانشکده الهیات با 1.‌‌‌‌‌‌‌‌66 درصد از کل پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، نقش پررنگی در تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایی با رویکرد اسلامی در جامعه هدف داشته است. بررسی وضعیت تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها مقطع تحصیلی نشان داد که از نظر مقطع تحصیلی، 1072 عنوان پایان‌نامه با رویکرد اسلامی در مقطع کارشناسی ارشد و 129 عنوان در مقطع دکترا به ثبت رسیده بود. بر اساس یافته‌ها، موضوع قرآن، حقوق جزا (فقه، و تفاسیر به‌عنوان سه موضوع برتر از نظر فراوانی به‌ترتیب در رتبه‌های اول تا سوم قرار داشتند.

یافته‌های پژوهش نشان دادند که تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی، با روند رشد نامتعالی روبه‌رو بوده و در دو سال پایانی رشد زیادی داشته است. نتایج پژوهش‌های فتاحی و دیگران (1390)، نوکاریزی و زینلی چهکند (1391)، و نیز ونکاتسان و سانیوسکودی (2014) با نتایج پژوهش حاضر همخوانی داشت. در پژوهش‌های آنها نیز رشد تولیدات علمی دارای روند صعودی بود.

میزان رشد سالانه تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد برابر با رشد 35.‌‌‌‌‌‌‌‌44 درصدی بیش از میزان رشد سالانه 83.‌‌‌‌‌‌‌‌32 درصدی کل پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی بود. این میزان رشد به‌دست‌آمده در مقایسه با نتایج پژوهش‌هایی از جمله پژوهش عبدولایه (2004)، ویلسون و مارکوسووا (2004) و فتاحی و دیگران (1390) که در پژوهش خود به‌ترتیب به میزان رشد سالیانه را 266.‌‌‌‌‌‌‌‌7 درصد، 31 درصد و 2.‌‌‌‌‌‌‌‌34 درصد گزارش کردند، بسیار بیشتر بود. با مقایسه نتایج پژوهش حاضر با نتایج پژوهش‌های مشابه به نظر می‌رسد این روند رشد در راستای رسیدن به اهداف سند چشم‌انداز بیست‌ساله در دانشگاه باشد. به‌بیانی‌دیگر، این میزان رشد سالانه هم‌راستا و همگام با جهش علمی کشور در سال‌های اخیر و حتی جلوتر از آن بوده است.

به نظر می‌رسد افزون بر موارد پیش‌تر بیان شده، عوامل دیگری نظیر ایجاد پژوهشکده مطالعات اسلامی در دانشگاه، برگزاری همایش‌هایی با محوریت اسلام، ایجاد انجمن‌ها و تشکل‌های اسلامی، همکاری بیش از پیش حوزه علمیه و دانشگاه، و شاید اعمال سیاست تشویق در افزایش میزان تولید پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایی با رویکرد اسلامی از سوی برخی محافل مانند پژوهشکده مطالعات اسلامی در این میزان رشد مؤثر بوده است.

همچنین یافته‌ها نشان داد که درمجموع 210 عنوان مقاله از پایان‌نامه‌ها و رساله‌های جامعه هدف منتشر شده بود که 133 عنوان آن مربوط به پایان‌نامه‌های مقطع کارشناسی ارشد و 77 عنوان نیز مربوط به رساله‌های مقطع دکترا بود. بر اساس نتایج، می‌توان گفت که درنظرگرفتن یک نمره برای داشتن مقاله به هنگام دفاع پایان‌نامه و نیز الزامی‌بودن داشتن مقاله هنگام دفاع رساله در مقطع دکترا، چندان در زمینه تولید مقاله علمی راهگشا نبوده و وضعیت تولید مقاله‌‌های برگرفته از پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در جامعه مورد بررسی رضایت‌بخش نبوده است. نکته دیگر اینکه تولید مقاله در مقطع دکتری تقریباً بیش از 7.‌‌‌‌‌‌‌‌4 برابر تولید آن در مقطع کارشناسی ارشد بوده است. این امر طبیعی می‌نماید چون در سال‌های اخیر داشتن مقاله در دوره دکتری برای دفاع از رساله الزامی است و درنتیجه این الزام ممکن است باعث رشد مقاله در این مقطع شده باشد. البته عوامل دیگری نیز در این نابرابر تولید دخیل است که بحث آن در اینجا نمی‌گنجد. به‌طور طبیعی انتظار تولید علمی از دانشجوی دکتری به دلیل سطح دانش‌پژوهشی بالاتر، بیشتر است.

در بخش ترسیم نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌های حوزه علوم انسانی با رویکرد اسلامی، بر اساس تحلیل هم‌واژگانی عناوین و کلیدواژه‌های پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها، 7 خوشه موضوعی شناسایی شدند که عبارت بودند از قرآن، روایات، دین، فلسفه اسلامی، فقه، اسلام و اهل سنت. در این میان قرآن به‌عنوان موضوع داغ و هسته شناسایی شد، و شبکه هم‌واژگانی ترسیم‌شده از نوع پیوسته بود. تحلیل هم‌واژگانی تولیدات علمی حوزه اطلاع‌سنجی در پژوهش صدیقی (1393)، حاکی از آن بود که پژوهشگران این حوزه به موضوع‌های متنوع و مختلفی پرداخته بودند. نتایج پژوهش او نیز تقریباٌ مشابه نتیجه پژوهش حاضر بود. بر اساس سنجه مرکزیت نزدیکی و بینابینی موضوع‌های قرآن، اسلام و دین به‌عنوان موضوع‌هایی با فراوانی بالا شناسایی شدند. بر اساس سنجه مرکزیت رتبه‌ای نیز موضوع‌های قرآن، فقه و روایات در جایگاه اول تا سوم قرار گرفتند. در فن خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی 23 خوشه اصلی شناسایی شدند که در این میان قرآن به‌عنوان رانت شناخته شد و 22 خوشه موضوعی دیگر نیز زیرمجموعه آن قرار گرفتند. با توجه به نتایج به‌دست‌آمده بر اساس ترسیم نقشه علمی پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها می‌توان گفت که در میان سایر موضوع‌های اسلامی شناسایی‌شده در این پژوهش، قرآن بیشتر از سایر موضوع‌ها از سوی دانشجویان و اعضای هیئت علمی مورد توجه واقع شده است درحالی‌که وضعیت سایر موضوع‌های اسلامی چندان رضایت‌بخش نیست.

در پایان، تشویق دانشجویان تحصیلات تکمیلی و اعضای هیئت علمی حوزه علوم انسانی به انجام پژوهش‌های با رویکرد اسلامی و حمایت آنان، انتشار مقاله از این پژوهش‌ها، همکاری با حوزه‌های علمیه برای شناسایی مباحث اسلامی در حوزه‌ علوم انسانی و حمایت پژوهشکده‌ها و پژوهشگاه‌های علوم اسلامی از این نوع پژوهش‌ها پیشنهاد می‌شود.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

1.  تشویق و ترغیب دانشجویان بخش تحصیلات تکمیلی و اعضای هیئت علمی به‌منظور انجام پژوهش‌هایی با رویکرد اسلامی با حمایت مالی از سوی دانشگاه و پژوهشکده مطالعات اسلامی، می‌تواند در افزایش تولید علم دینی اثرگذار باشد.

2.  بهادادن مسئولان حوزه پژوهش به تولید علم دینی و تخصیص بودجه و امکانات مناسب برای تولید علم با رویکرد اسلامی در حوزه‌های تحصیلی دانشگاه در توسعه این حوزه مهم است.

3.  گسترش ارتباطات و همکاری‌ها میان دانشگاه و حوزه علمیه می‌تواند در شناسایی مفاهیم دینی مرتبط با حوزه‌های تحصیلی در دانشگاه مؤثر باشد.

4.  تشویق دانشجویان مقطع تحصیلات تکمیلی و اعضای هیئت علمی به انتشار مقاله‌های برگرفته از پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها بسیار مورد توجه قرار گیرد.

5.  به مسئولان و دست‌اندرکاران امر پژوهش و مسئولان پژوهشکده مطالعات اسلامی پیشنهاد می‌شود از گروهی متشکل از روحانیت و اعضای هیئت علمی گروه‌های مختلف تحصیلی برای استخراج مفاهیم اسلامی مرتبط با رشته‌های تحصیلی دعوت به عمل آورند.



[1] . Lolis, Sanches- Marques, de Arruda Reis & Benedito

[2] . Abdoulaye

[3] . Wilson & Markusova

[4] . Aktan

[5] . Venkatesan  & Thanuskody

[6] . Araujo & Oliveira

[7] . Statistical Package for Social Sciences

[8] . rant

بذرافشان، اعظم؛ و مصطفوی، احسان (1390). تحلیل علم‌سنجی 36 سال تولید علم انستیتو پاستور ایران در پایگاه ISISCIE. مدیریت سلامت، 14 (45)، 7-10.

توکلی‌زاده‌ راوی، محمد؛ دهقان، فاطمه؛ نجابتیان، مریم؛ و سهیلی، فرامرز (1394). تحلیل محتوای مقالات فارسی نشریات علمی ایران در زمینه ازدواج و طلاق با روش خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی. فصلنامه فرهنگی- تربیتی زنان و خانواده، 10(32)، 7- 28.

تیرگر، آرام؛ یمین فیروز، موسی؛ نیکخواه، علی؛ و موسی، اشراف‌السادات (1391). استفاده از منابع مذهبی در تدوین پایان‌نامه‌های پزشکی. دانشگاه علوم پزشکی بابل، 15 (1)، 93- 89.

خاصه، علی‌اکبر؛ احمدی‌نژاد، فریبرز؛ و حجازی، سلیمان (1391). بررسی و تحلیل پژوهش‌های قرآنی در عرصه بین‌‌المللی ISI.  قرآن و علم، 6 (10)، 145-166.

خان‌دیزجی، امیرحسین (1390). رویکرد انتقادی به پایان‌نامه‌های جامعه‌شناسی در ایران. راهبرد فرهنگ، (14 و 15)، 15-140.

سالمی، نجمه؛ و کوشا، کیوان (1392). مقایسه تحلیل هم‌استنادی و تحلیل هم‌واژگانی در ترسیم نقشه کتاب‌شناختی مطالعه موردی: دانشگاه تهران. پژوهشنامه علوم و فناوری اطلاعات ایران، 29 (1)، 253- 266.

صدیقی، مهری (1393). بررسی کاربرد روش تحلیل هم‌رخدادی واژگان در ترسیم ساختار حوزه‌های علمی (مطالعه موردی: حوزه اطلاع‌سنجی). پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 30 (2)، 369- 373.

فتاحی، رحمت‌اله؛ دانش، فرشید؛ و سهیلی، فرامرز (1390). بررسی وضعیت جهانی تولیدات علمی دانشگاه فردوسی مشهد طی سال‌های 1990- 2010 در وبگاه علوم (Web of Science) با هدف ترسیم نقشه علم این دانشگاه. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 1 (1)، 161- 183.

کریمی، رضا (1389). بررسی تحلیلی انتشارات علمی تولید‌شده در حوزه اسلام پایگاه Web Of Science (ISI). سفینه، (28)، 128-150.

گودرزی، حسین؛ و صحفی، محّمدعلی (1389). بررسی وضعیت شاخص‌های کیفی پایان‌نامه‌های برتر دینی در ایران دوره بررسی: مقطع دکترای Ph. D و سطح چهار حوزوی طی سال‌های 1380_1387. فصلنامه مطالعات فرهنگی اجتماعی، (1)، 75-96.

نوروزی چاکلی، عبدالرضا (1390). آشنایی با علم‌سنجی (مبانی، مفاهیم، روابط و ریشه‌ها). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)؛ مراکز تحقیق و توسعه علوم انسانی؛ دانشگاه شاهد؛ مرکز چاپ و انتشارات.

نوکاریزی، محسن؛ و زینلی چهکند، اکرم (1391). تحلیل کمی تولیدات علمی اعضای هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد از سال 2000 تا 2010. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، (41)، 73-98.

Abdoulaye, K. (2004). Research Trends in Humanities: an Analysis of Master’s Theses at the International Islamic University Malaysia. Malaysian Jornal of Library & Information Science, 9 (1).59-68.

Aktan, O. (2014). Analyzing Master Dissertations In Terms Of Strategic Planing.Anatolian Journal of Educational Leadership and Instruction, 2 (1).12-31.

Araujo, R. F., & Oliveira, M. (2015). Technological Basis for Information Science in Brazil: A Scientometric Study. Qualitative and Quantitative Methods in Libraries (QQML) Special Issue Bibliometrics and Scientometrics, 231_ 241.

Lolis, S., Sanches-Marques, A. M. M., de Arruda Reis, S. L., & Benedito, E. (2009). Scientometric analysis of energetic ecology: primary production of aquatic macrophytes. Maringa, 31 (4), 363-369.

Venkatesan, M., & Thanuskody, D.(2014). A Scientometric Analysis Of Nuclear Power Generation Research: A Study. International Journal of Library and Information Studies, 4 (3), 65- 75.

Wilson, C. S, & Markusova, V. A. (2004).Changes in the scientific output of Russia from 1980 to 2000, as reflected in the Science Citation Index, in relation to national politico-economic changes.Scientometrics, 59 (3).281-472.