فرا تحلیل گرایش مجله‌های علمی و پژوهشی داخلی به انتشار پژوهش‌های علم‌سنجی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه پیام نور

2 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه پیام نور

3 استادیارگروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه پیام نور

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی و فرا تحلیل مطالعات علم­سنجی پژوهشگران ایرانی از منظر تنوع مجلات علمی منتشر کننده انجام شده است. هدف از فرا تحلیل ترکیب اندازه اثر مطالعات انتشار مقاله‌های پژوهشی علم‌سنجی در مجله‌های علمی و پژوهشی داخلی ست.
روش‌شناسی: جامعه آماری پژوهش برابر با 170 عدد مقاله پژوهشی که مبتنی بر ملاک اعتبار درونی (کیفیت، سال، نویسندگان و نوع پژوهش) در بازه زمانی سه سال از پاییز 1392 تا تابستان 1395 برگزیده شدند. بر این اساس در این پژوهش از مفروضه­های همگنی و خطای انتشار، اندازه اثر و شدت اثر (مدل کوهن) استفاده شد.
یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که بر اساس تحلیل محتوای مقالات درمجموع 14 مجله تخصصی و 52 مجله غیرتخصصی در چاپ پژوهش‌های علم‌سنجی نقش داشته‌اند. فصلنامه مدیریت و پردازش اطلاعات با اندازه اثر (0.237) بیشترین سهم انتشار را در بین مجله‌ها دارد. مدیریت اطلاعات سلامت (0.149) و مجله بین‌المللی علوم اطلاع‌رسانی و مدیریت اطلاعات (0.096) در رتبه‌های بعدی قرار دارند. اندازه اثر شیوع انتشار مقاله‌های علم‌سنجی در مجله‌های غیرتخصصی در سطح معنی­داری 0.013 برابر با 0.448 است. نمره استاندارد مجله‌های غیرتخصصی با استفاده از مدل کوهن در سطح متوسط برابر با (0.5d=)، برآورد شده است.
نتیجه‌گیری: یافته‌­ها حکایت از ناهمگنی اندازه‌ اثر تصادفی و وجود سوگیری انتشار در مجلات تخصصی و همگنی اندازه اثر تصادفی و عدم سوگیری انتشار در مجلات غیرتخصصی دارد. در مجموع می‌توان گفت که میزان گرایش به چاپ مقاله در مجلات غیرتخصصی در مقایسه با مجلات تخصصی از نظر کمیت انتشار قابل توجه بوده و از طرفی میزان گرایش مجله‌های تخصصی رشته نیز در گرایش به چاپ مقاله‌های علم‌سنجی به شکل معنی‌داری متفاوت هستند.           

کلیدواژه‌ها


به دلایل متعدد مجله‌های علمی و تخصصی نقش مهمی در انتقال اطلاعات جاری علمی ایفا می‌کنند (محسنی، 1378). از طرفی در بسیاری موارد ضرورت‌های حرفه‌ای باعث می‌شود تا پژوهشگران ناچار به ارائه مقالات علمی و پژوهشی باشند (اخوتی و نوروزی چاکلی، 1381). خانواده مجله‌های تخصصی در حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی نقش مؤثری در تحول دانش تخصصی در این حوزه دارند. با این حال به دلیل تعداد زیاد پژوهش‌ها و صف طولانی انتشار در مجله‌ها در این حوزه، نیاز به پتانسیل‌های نشر بیشتری وجود دارد؛ که یکی از مسیرهای آن افزایش تعداد مجلات تخصصی است. ایده‌هایی که در مجله‌های تخصصی ارائه می شود، اغلب برای کتابداران دیگر جالب است، اما اطلاعات متخصصان در مورد چگونگی مفید و مؤثر بودن نوشته‌هایشان، در صورتی که توسط دیگر پژوهشگران از سایر حوزه‌های علمی خوانده شوند بسیار اندک است(توماسوفسکی، مک دونالد و پولینا[1]، 2013). به علت ماهیت میان‌رشته‌ای علم اطلاعات و دانش شناسی، نتایج پژوهش‌های این رشته فرصت انتشار در مجله‌های تخصصی سایر حوزه‌های علمی را نیز یافته است. به اعتقاد برخی پژوهشگران انتشار نتایج پژوهش‌های تخصصی در سایر مجله‌های علمی با اهدافی چون آموزش، انتقال دانش و پر کردن فاصله میان رشته و جامعه علمی صورت می‌گیرد(چاوارو، تانگ و رافلز[2]، 2017).

در میان موضوعات مختلف، مطالعات علم‌سنجی بخش قابل‌توجهی از پژوهش­های حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی در سال‌های اخیر را به خود اختصاص داده و علاقه­مندان زیادی در میان دانشجویان این رشته دارد و مفاهیمی همچون کتاب­سنجی[3]، علم­سنجی[4]، اطلاع­سنجی[5]، وب­سنجی[6] و فناوری ­سنجی[7] در بسیاری از مجله­های تخصصی علم اطلاعات و دانش شناسی به چشم می­خورد.

نالیموف[8] (1971) برای نخستین بار علم­سنجی را به‌عنوان «روش­های کمّی پژوهش بر توسعۀ علم به‌عنوان یک فرآیند اطلاعاتی» تعریف نمود. مطالعات علم‌سنجی یک حوزۀ پژوهشی کاملاً فعال به شمار می­رود و رشد تصاعدی آثار این حوزه در سالیان اخیر شدّت یافته است. به طوری که تعداد مقاله­هایی که در مجله­های هستۀ این حوزه در سال 2010 به چاپ رسیده­اند، چهار برابر بیشتر از تعداد مقاله­ها در ده سال قبل است. درحالی‌که در طول دهه­های 1980 و 1990، مطالعات علم‌سنجی در حال شکل­گیری و در جستجوی هویت­یابیِ خود بود که مسیرش بیشتر به سمت علم اطلاعات و دانش­شناسی گرایش یافت، در حال حاضر حوزه مطالعات علم‌سنجی به‌عنوان یک گرایش مستقل تا حدودی هویت اجتماعی شناختی خود را تکامل بخشیده است؛ به‌عبارت‌دیگر، پژوهشگران و حرفه­مندان این حوزه جامعۀ مستقلی تشکیل داده­اند که اتصال حلقه­های آن از استحکام قابل قبولی برخوردار است و همچنین تولیدات علمی این حوزه از نظر موضوعی نیز خود را از حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی مستقل نموده­اند و به تمایز شناختیِ قابل قبولی دست یافته­اند (میلجویچ و لیدسدورف، 2013)

با توجه به ظهور و تکامل تدریجی مطالعات علم‌سنجی، در کشور لازم است تصویری کلان و جامع از وضعیت پژوهش­های انجام‌شده در این حوزه ارائه گردد. این پژوهش بر آن است تا با عنایت به اهمیت و جذابیت ذاتی در نتایج مطالعات علم‌سنجی برای متخصصان سایر حوزه‌های علمی، گرایش مجله­های تخصصی و غیرتخصصی در انتشار مطالعات علم‌سنجی را مورد مطالعه قرار دهد. تا حد امکان نقش و جایگاه آن‌ها در ارائه جدیدترین یافته‌های علمی پژوهشگران در مطالعات علم‌سنجی را نشان دهد. این پژوهش به منظور استخراج عناوین مجلات دخیل در انتشار پژوهش­های انجام‌شده توسط پژوهشگران ایرانی به ارزیابی وضعیت انتشار پژوهش­های علم­سنجی در مجلات داخلی پرداخته است. از طرفی چاپ پژوهش‌های رشته کتابداری در مجلات سایر رشته‌ها (غیرتخصصی) نقش زیادی در ترویج و توسعه رشته، اهمیت و کارکردهای آن همچون ارائه ایده‌های نو در سایر حوزه‌های علمی ایفا می‌کند (توماسوفسکی و همکارن، 2013)؛ لذا بخشی از مطالعه بر شناسایی میزان گرایش مجلات غیرتخصصی به انتشار نتایج پژوهش‌های علم‌سنجی اقدام نموده اند تمرکز دارد. حوزه موضوعی مجله‌های غیرتخصصی از دیگر مسائل مهم این پژوهش است و رتبه­بندیِ آن‌ها می‌تواند در انتخاب مجله مناسب با موضوع پژوهشی خود تصمیم­گیری بهتری به دست دهد. هر نوع تصمیم‌گیری در مورد انتخاب مجله به پژوهشگران به زبان فارسی نیازمند آگاهی از وضعیت انتشار موضوع‌های مشابه در میان مجلات پژوهشی است.

به‌منظور آشنایی با مجلات منتشرکننده نتایج پژوهش‌های علم‌سنجی و میزان نقش مجلات تخصصی و غیرتخصصی برای انجام پژوهش­های علم­سنجی لازم است، پژوهش­های این حوزه در سال‌های اخیر مورد بررسی قرار گیرند. آشنایی با این مجلات علاوه بر اینکه نشان دهنده میزان گرایش هر مجله به انتشار پژوهش‌های علم‌سنجی است می‌تواند در انتخاب مجله برای پژوهشگران این حوزه کمک نماید. بنابراین مساله اصلی پژوهش پاسخ به این پرسش است که با استفاده از تکنیک های فرا تحلیل مطالعات علم­سنجی پژوهشگران ایرانی از منظر تنوع مجلات علمی منتشر کننده چگونه است؟

سؤال‌های پژوهش

1.  وضعیت و تعداد مقاله‌های علم‌سنجی در بازه زمانی پژوهش در مجلات تخصصی و غیرتخصصی منتشر شده چگونه است؟

2.  میانگین انتشار مقاله در مجله‌های مورد مطالعه چگونه است؟

3.  بیشترین پژوهش‌های علم‌سنجی در کدام مجله‌ها منتشر شده‌اند؟

4.  وضعیت همگنی مجله‌ها در انتشار مقاله‌های علم‌سنجی چگونه است؟

5.  اندازه اثر[9] مجله‌های علم اطلاعات و دانش شناسی در چاپ مقالات علم‌سنجی چگونه است؟

6.  اندازه اثر مجلات تخصصی به نسبت مجلات غیرتخصصی در چاپ مقالات علم‌سنجی چگونه است؟

چارچوب نظری       

اهمیت فراتحلیل در مطالعات از آن جهت است که فارغ از روش شناسی مورد استفاده در هر مطالعه، با استفاده از روش های آماری به خلاصه کردن نتایج مطالعات در حوزه مورد نظر می پردازد، هنگامی که یک خصیصه در بیش از یک مطالعه در جامعه سازگار است می توان از فرا تحلیل برای شناسایی این اثر متداول استفاده نمود. پدیده چاپ مقاله‌های علم‌سنجی در مجله‌های تخصصی و یا غیر تخصصی فرایندی تکرار پذیر است و از نظر شیوع انتشار به شیوه فراتحلیل قابل مطالعه و سنجش آماری است.

یورلند (2001) حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی را دارای مهارت‌های اساسی فرا تحلیل، چون فرموله نمودن و جستجوی متون، بازیابی متون مورد نیاز و مستندسازی می‌داند و مدعی توجه اندک پژوهشگران این حوزه به فرا تحلیل است.

توسعه علم اطلاعات و دانش شناسی در ایران و افزایش تعداد مجلات مرتبط و تعدد پژوهش‌ها در حوزه‌های خاص (مثل: نیازهای اطلاعاتی، رفتار اطلاع‌یابی، تولیدات علمی، علم‌سنجی، ارزیابی عملکرد، مدیریت دانش و...)، انجام فرا تحلیل برای دسته‌بندی این پژوهش‌ها و رسیدن به نتایج کلی و کشف تنگناها و شکاف‌های پژوهشی موجود ضروری است (نصرالهی و همکاران، 1392).

گرایش مجله‌ها به انتشار نتایج پژوهش‌ها در یک حوزه علمی مثل علم اطلاعات با شاخه‌های متنوع از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از طرفی انتشار نتایج پژوهش‌های علم‌سنجی در مجلات سایر رشته‌ها ازآن‌جهت که علم‌سنجی برای سایر حوزه‌های علمی نیز حائز اهمیت بوده و کاربرد دارد، فرصت انتشار مناسبی را فراهم می‌کند. نتایج روش کمی فرا تحلیل با توجه به تعداد زیاد جامعه پژوهش که در ادامه به آن اشاره‌شده است، استفاده از این روش را در تصمیم‌گیری بر مبنای یافته‌ها را قابل‌درک و تصمیم‌گیری می‌نماید.

پیشینه پژوهش

پیشینه پژوهش در داخل

تعداد پژوهش­هایی که در حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی با استفاده از روش فرا تحلیل انجام شده­اند بسیار اندک است. پژوهش حری، نادری، دخت عصمتی (1387) اولین پژوهش فراتحلیل در حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی ایران است که میزان همگونی اولویت های درسی علم اطلاعات و دانش شناسی را با اولویت های نیازهای مهارتی بازار کار رشته را مورد بررسی کرده اند. در این پژوهش 4 مطالعه مورد فرا تحلیل قرار گرفته اند. محاسبات آماری این مطالعه بیشتر رویکرد توصیفی و تفسیر نظری دارد.

نصرالهی، مختاری و سیدین (1392) در مطالعه‌ای مروری به معرفی روش فرا تحلیل به‌عنوان رویکردی نو و ضروری در تلفیق و ارزیابی پژوهش‌های حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی به‌ویژه پژوهش‌های داخل کشور پرداخته‌اند.

پژوهش گلینی­مقدم، مؤمنی و ستارزاده (1393) با عنوان تیپ‌شناسی و روش تحقیق مطالعات همکاری علمی در ایران تنها پیشینه قابل طرح است که در آن با استفاده از روش فرا تحلیل تعداد 40 مطالعه مورد بررسی قرارگرفته است.

دولانی، حریری و باب­الحوائجی (1395) در پژوهشی به فرا تحلیل مطالعات حوزه پذیرش فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران پرداخته است. اندازه اثر 25 پژوهش محاسبه شد، متغیرها از نظر میزان تأثیر در پذیرش فناوری با تفاوت در میانگین معنا دار بودند، برای تحلیل از مدل کوهن استفاده شده است.

موسوی و همکاران (1396) در پژوهشی با عنوان «فرا تحلیل پژوهش­های حوزه علم‌سنجی بر اساس شیوع استفاده از پایگاه­های اطلاعات علمی» به بررسی نقش پایگاه‌های اطلاعات علمی اعم از استنادی، غیراستنادی، داخلی و خارجی است که در تدوین مقاله‌های علم‌سنجی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. پژوهش حاضر منعکس کننده فرا تحلیلی از میزان گرایش همان جامعه از مجلات به انتشار پژوهش‌های علم‌سنجی است.

پیشینه پژوهش در خارج

استیل[10] (1998) به بررسی نقش و تصویر کتابخانه و کتابداران در 29 مجله حوزه آموزش و پرورش نمایه شده در اریک پرداخته است. از این میان تعداد 13 عنوان به صورت شماره به شماره و عمیق از نظر نوع اطلاعاتی که از پژوهش های کتابخانه و کتابدار، مواد و مهارت های آن ارائه شده مورد مطالعه قرار گرفته است. نتایج این پژوهش نشان داد که با وجود تاکید اساتید بر نقش کتابدار در انجام پژوهش ها و آموزش، این مطلب در انتشارات علمی آن‌ها به ندرت منعکس شده است.

در پژوهشی از برنمن، موتز[11]، هاگ[12] و دنیل[13] (2011) با استفاده از روش فرا تحلیل همبستگی میان شاخص اچ و شاخص­های مرتبط با آن (تعداد 37 شاخص) در 32 مطالعه مستقل مورد ارزیابی قرارگرفته‌اند. درمجموع 135 همبستگی در این پژوهش­های گزارش شده است. بر این اساس همبستگی بالایی میان شاخص اچ و 37 شاخص مرتبط گزارش شده است.

سرنکو[14] (2013) تعداد 108 مطالعه علم­سنجی در حوزه مدیریت دانش را با استفاده از روش فرا تحلیل بررسی نمود. بر اساس نتایج این پژوهش بیشتر مقاله­های مذکور در مجلات غیر مرتبط با مدیریت دانش منتشر شده است، در ادامه سهم کشورهای مختلف در تولید این مقاله­ها و همکاری بین‌رشته‌ای نیز ارائه‌شده است.

توماسوفسکی، مک دونالد و پولین[15] (2013) با بررسی مقاله‌های کتابداری در مجلات غیر تخصصی به اهمیت انتشار این پژوهش­ها در ترویج و پیشبرد اهداف در حوزه سواد اطلاعاتی پرداخته است، در این پژوهش 84 مجله از سه پایگاه اطلاعاتی انتخاب شده، سپس این مجله­ها براساس معیارهایی چون نرخ پذیرش، نمایه در حداقل یک پایگاه، زمان داوری، و... برای انتشار مقاله‌های کتابداری در سه سطح دسته بندی و ارائه شده است.

برنمن[16] (2015) با استفاده از روش فرا تحلیل به مطالعه پژوهش‌ها در سه دسته از دگرسنجه­ها[17]، شامل میکروبلاگ­ها، مدیریت مأخذ آنلاین و وبلاگ­ها پرداخته است. همبستگی میان تعداد دگرسنجه­ و تعداد استناد پژوهش‌ها ملاک فرا تحلیل قرارگرفته است و به بحث میزان سودمندی دگرسنجه­ها در ارزیابی پژوهش در کنار شاخص سنتی تعداد استناد توجه دارد. این میزان همبستگی برای میکرو وبلاگ‌ها ناچیز، برای وبلاگ­ها اندک و برای بوکمارک­های مدیریت مأخذ آنلاین از متوسط تا زیاد گزارش شده است.

پان، یان و هوا[18] (2016) با مطالعه 9548 مقاله در پایگاه پلاس وان از منظر شیوه استناد به نرم افزارها و همین طور تاثیر و کاربردآن ها در در 12 حوزه تعریف شده نشان داد که استفاده از نرم افزار ها بر اساس رشته ها متفاوت بوده و علاوه بر این نرم افزارهای رایگان نسبت به تجاری از شانس بیشتری برای استناد و استفاده در پژوهش ها برخوردارند.

 

جمع‌بندی از مرور پیشینه

مطالعه پیشینه‌ها حاکی از آن است که برخی پیشینه ها تنها به مطالعه گرایش مجلات به انتشار پژوهش حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی پرداخته اند، مثل استیل (1998) و توماسفسکی و همکارانش (2013). سایر پپیشینه­های ذکرشده در این پژوهش از آن نظر که در حوزه علم اطلاعات و به ویژه علم‌سنجی کار شده­اند، نشان‌دهنده اهمیت مطالعات فرا تحلیل در این حوزه هستند، پژوهش حاضر از نظر جامعه، عامل اندازه­­گیری شده و شیوه فرا تحلیل متمایز است و به لحاظ شناسایی اندازه اثر و ترکیب آن‌ها با پژوهش­های پیشین متفاوت است همین طور از نظر حجم نمونه با پژوهش موسوی و همکاران (1396) برابر بوده و نسبت به سایر پژوهش‌ها جامعیت بیشتری دارد.

روش‌شناسی پژوهش

این پژوهش از نوع پژوهش‌های علم‌سنجی است که در آن از شیوه فرا تحلیل استفاده‌شده است. پس از توسعه روش‌های تحلیل پژوهش‌های معاصر در دهه 1970 توسط محققان روانشناسی و علوم تربیتی، روش‌هایی که تحت برچسب بررسی «منظم» و «متاآنالیز» به عنوان جزء جدایی‌ناپذیر جنبش مبتنی بر شواهد[19] تبدیل شدند که انقلابی در نحوه پژوهش در حوزه‌های مختلف علوم ایجاد نموده‌اند(شبله[20]، 2014)

در روش فرا تحلیل، محقق با ثبت ویژگی‌ها و یافته­‌های توده­‌ای از تحقیقات در قالب مفاهیم کمّی آن‌ها را آماده استفاده از روش­‌های نیرومند آماری نموده (دلاور،1383) و نتایج جدید و منسجم را با استفاده از روش­های آماری استخراج می‌کند. پرسش­های مشابه در تمامی پژوهش­های خاتمه یافته در یک جامعه خاص (در اینجا پژوهش­های علم­سنجی) در یک بازه زمانی خاص از یک یا چند جنبه (در اینجا گرایش به انتشار پژوهش‌های علم‌سنجی) مورد تحلیل و بررسی قرار می­گیرد. نتایج حاصل جریان کلی موضوع را در آن جامعه مشخص نموده و شکاف بین مطالعات را نیز نشان دهد (نیازی و حسین­زاده و سخایی، 1395؛ هومن، 1395؛ هارتونگ، نپ و سینها[21]،2008).

حجم نمونه­ عامل مؤثری در روایی و صحت تأثیر متغیرهاست. افزایش تعداد نمونه­ها روایی نتایج را نیز افزایش خواهد داد. جامعه این پژوهش مقالات منتشر شده در مجلات مصوب علوم، تحقیقات و فناوری و همین‌طور وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی در رشته علم اطلاعات و دانش­شناسی، در حوزه علم‌سنجی، در کنار مقاله­های علم­سنجی منتشر شده در سایر مجلات مصوب را شامل می­شود. این لیست در بازه زمانی سه سال تحصیلی از پاییز سال 1392 تا تابستان 1395 مورد بررسی قرار گرفت، این بازه زمانی ضمن اینکه تعداد مقاله مورد نیاز برای انجام پژوهش را به دست می دهد نزدیکترین بازه به زمان انجام فرا تحلیل است. لازم به ذکر است در زمان انجام پژوهش برخی از شماره‌های مجلات در بازه زمانی پژوهش هنوز منتشرنشده بودند که در جامعه پژوهش قرار نگرفته­اند. علاوه بر آن در بازه زمانی پژوهش هنوز مجله‌‌های تخصصی علم‌سنجی نظیر «پژوهشنامۀ علم‌سنجی» فعالیت خود را آغاز نکرده‌ بودند، در این پژوهش مورد بررسی قرار نگرفتند. با توجه به تنوع عناوین مقالات حوزه و ازآنجاکه جستجو ابزار مناسبی برای دستیابی به‌تمامی آن‌ها به نظر نمی­رسید و نمی­توانست جامعیت موردنظر پژوهش را تأمین نماید، از شیوه مرور مجلات بر اساس عنوان استفاده شد. علاوه بر آن برای یافتن سایر مقالات این حوزه در مجلات غیرتخصصی از شیوه جستجو با استفاده از اصطلاحات حوزه علم­سنجی به شکل ترکیبی استفاده شد. بر این اساس از میان 200 مقاله، تعداد 170 مقاله که با رویکرد علم­سنجی انجام‌شده بود استخراج و مورد فرا تحلیل قرار گرفت. تمامی مقاله­ها به‌منظور پاسخگویی به پرسش­های اساسی این فرا تحلیل بررسی و پس از تحلیل در بخش یافته­ها ارائه‌شده است. تمامی مقالات با تأکید بر بخش‌های عنوان مقاله و مجله، نویسندگان و روش­شناسی و چکیده به‌منظور پاسخگویی به پرسش­های اساسی این فرا تحلیل مطالعه و داده­های مطلوب استخراج شدند. به‌منظور تحلیل داده­ها از نرم­افزار جامع فرا تحلیل[22] ویرایش 2 استفاده‌شده است.

روش اصلی فرا تحلیل مبتنی بر ترکیب نتایج است که معمولاً پس از تبدیل آماره‌ها به شاخص (‌r) و برآورد اندازه‌ اثر مورداستفاده قرار می‌گیرد. جهت تحلیل استنباطی داده­‌ها نیز ابتدا به بررسی مفروضات فرا تحلیل پرداخته‌شده است‌، به‌نحوی‌که به کمک نمودار قیفی و روش رگرسیونی‌ خطی اِگر، همبستگی‌ رتبه‌ای بِگ و مزومدار[23]، به بررسی خطای‌ انتشار و با استفاده از آزمون‌Q به بررسی ناهمگونی مطالعات پرداخته شد‌، سپس با توجه به وضعیت همگونی بین مطالعات مورد بررسی، مدل اثرات ثابت و یا تصادفی جهت ترکیب نتایج و رسیدن به‌اندازه اثر به کار گرفته شد.

یافته­های پژوهش

پاسخ به سؤال اول پژوهش. وضعیت و تعداد مقاله‌های علم‌سنجی در بازه زمانی پژوهش در مجلات تخصصی و غیرتخصصی منتشر شده چگونه است؟

در جدول 1 آماره­های کلی به‌دست‌آمده از گزارش اولیه تحلیل محتوای مقاله­های موردنظر ارائه‌شده است. در این جدول تعداد مقاله‌های منتشر شده در مجله‌های تخصصی و غیرتخصصی به تفکیک سال ارائه شده است.

جدول 1. خلاصه وضعیت مقالات بررسی‌شده در فرا تحلیل

دوره­ها

تعداد مقاله­ها

تعداد مقاله منتشره در مجله‌های علم اطلاعات و دانش شناسی

تعداد مقاله منتشره در مجله غیرتخصصی

دوره اول (پاییز 1392 -تابستان 1393)

54

37

17

دوره دوم پاییز 1393- تابستان 1394

54

37

17

دوره سوم (پاییز 1394- تابستان 1395)

62

39

23

جمع

۱۷۰

۱۱۳

۵۷

تحلیل محتوای پژوهش­های علم­سنجی نشان داد که از مجموع 170 عنوان مقاله منتشر شده در سه بازه زمانی، ۱۱۳ مقاله 5/66٪) در مجلات تخصصی و  ۵۷ مقاله (5/33٪) در مجلات غیرتخصصی چاپ شده‌اند.

پاسخ به سؤال دوم پژوهش. میانگین انتشار مقاله در مجله‌های مورد مطالعه چگونه است؟

همان طور که پیشتر در جدول 1 گزارش شد تعداد 57 مقاله در 52 مجله غیر تخصصی منتشر شده اند که براین اساس میانگین چاپ مقاله به ازای مجله‌های غیرتخصص1.1 بوده و این میانگین برای مجلات تخصصی به ازای چاپ در 14 مجله 8.1 محاسبه شد. میانگین انتشار در دوره سوم افزایش یافته است.

پاسخ به سؤال سوم پژوهش. بیشترین پژوهش‌های علم‌سنجی در کدام مجله‌ها منتشر شده‌اند؟

در جدول 2 میزان و تنوع انتشار پژوهش‌های علم‌سنجی توسط مجلات حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی نشان داده شده است.

جدول 2. میزان چاپ پژوهش‌های علم‌سنجی در مجلات علم اطلاعات و دانش شناسی

ردیف

عنوان مجله

تعداد مقاله منتشره

درصد فراوانی

 

پژوهشنامه مدیریت و پردازش اطلاعات

27

15.9

 

مدیریت اطلاعات سلامت

17

10

 

مجله بین‌المللی علوم اطلاع‌رسانی و مدیریت اطلاعات (IJISM)

11

6.5

 

دانش شناسی

9

5.3

 

مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات

9

5.3

 

تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی

8

4.7

 

مطالعات کتابداری و علم اطلاعات

8

4.7

 

کتابداری و اطلاع‌رسانی

6

3.5

 

رهیافت

5

2.9

 

پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی

4

2.4

 

تحقیقات اطلاع‌رسانی کتابخانه های عمومی

3

1.8

 

سیاست علم و فناوری

3

1.8

 

تعامل انسان – اطلاعات

2

1.2

 

ترویج علم

1

0.6

 

کل

113

66.5

 

 

 

 

 

 

همان‌طور که در جدول 2 قابل ‌مشاهده است، فصلنامه مدیریت و پردازش اطلاعات بیشترین سهم انتشار را دارا است. مدیریت اطلاعات سلامت و مجله بین‌المللی علوم اطلاع‌رسانی و مدیریت اطلاعات در رتبه‌های بعدی قرار دارند. فراوانی و درصد فراوانی انتشار نسبت به‌کل مجلات در جدول ارائه‌شده است. در مجموع 66.5 درصد آن مقاله‌ها در مجلات تخصصی و 33.5 درصد نیز در مجلات غیرتخصصی منتشر شده‌اند. از میان مجله های غیر تخصصی، مجلات حوزه پزشکی 47.3 درصد از پژوهش های علم سنجی را منتشر نموده است. مجله علوم پزشکی مازندران، علوم پزشکی کردستان، علوم پزشکی رفسنجان و مجله دامپزشکی بیشترین گرایش به انتشار مقاله های علم سنجی را نشان می دهند، رتبه بعدی متعلق به حوزه علوم انسانی با سهم 40.4 درصدی است که در آن موضوع علوم تربیتی و آموزش بیش ترین گرایش به چاپ نتایج پژوهش های علم سنجی را داراست. حوزه های مهندسی و علوم پایه با سهم 12.3 درصدی اقدام به انتشار نتایج پژوهش های علم سنجی در رتبه بعدی نموده اند. دو آزمون فرا تحلیل به شکل مستقل در این پژوهش انجام شده است. در آزمون اول اندازه اثر مجلات تخصصی نسبت به یکدیگر و کل جامعه مورد ارزیابی قرار گرفته و در فرا تحلیل دوم با توجه به تعداد زیاد مجلات غیرتخصصی اندازه اثر این مجلات به نسبت مجلات تخصصی مورد آزمون قرار گرفته است.

پاسخ به سؤال چهارم  پژوهش. وضعیت همگنی مجله‌ها در انتشار مقاله‌های علم‌سنجی چگونه است؟

جهت تحلیل استنباطی داده­‌ها ابتدا به بررسی مفروضه همگنی هر یک از فرا تحلیل‌ها پرداخته شد‌، جهت ارزیابی خطای‌ انتشار و ناهمگونی مطالعات از نمودار قیفی، روش رگرسیونی‌ خطی اِگر و آزمون Q و همبستگی‌ رتبه‌ای بِگ و مزومدار[24] استفاده شد. نتایج در جدول های مقایسه ای ارائه شده است.

1. بررسی مفروضه همگنی مطالعات انجام‌شده

یکی از مفروضات اصلی فرا تحلیل، آزمون همگنی مطالعات است که به‌منظور بررسی این مفروضه از آزمون ‌Q استفاده‌شده است. نتایج حاصل از بررسی این آزمون در جدول 3 ارائه‌شده است.

جدول 3. نتایج حاصل از آزمون همگنی (Q) برای مجلات علم اطلاعات و دانش شناسی و غیرتخصصی

شاخص آماری

مقدار آزمون (Q)

درجه آزادی (Df)

سطح معنی‌داری

I-Squared(I2)

نتایج تخصصی

68.881

13

0.000

79.675

نتایج غیرتخصصی

1.168

51

0.252

0.001

 

 

 

 

 

 

 

با توجه به نتایج حاصل از آزمون (Q= 68.881, P0.01)، فرض صفر مبنی بر همگن بودن مطالعات انجام‌شده رد و فرض ناهمگونی میان پژوهش‌ها تأیید می‌شود‌. به بیانی دیگر، میزان شاخص‌Q نشان‌دهنده وجود ناهمگنی در اندازه ‌اثر پژوهش‌های مورد بررسی است، اما ازآنجاکه این شاخص به افزایش تعداد اندازه ‌اثر حسّاس بوده و با افزایش تعداد اندازه ‌اثر توان این آزمون برای رد همگنی بالا می‌رود، مجذور‌ I‌ شاخص دیگری است که به همین منظور مورداستفاده قرار می‌گیرد. ضریب مجذور I دارای مقداری از‌ صفر تا 100% است و درواقع، مقدار ناهمگنی را به‌صورت درصد نشان می‌دهد. هر‌چه مقدار این ضریب به 100 درصد نزدیک‌تر باشد، نشان‌دهنده ناهمگنی بیشتر اندازه اثر پژوهش‌های اولیه است. نتایج حاصل از ضریب مجذور I در این پژوهش نشان می­دهد که حدوداً 80% از تغییرات کل مطالعات به ناهمگنی آن‌ها مربوط است. درواقع این آزمون به ما می‌‌گوید که شیوع انتشار در مجله‌های تخصصی مختلف، به‌ لحاظ ویژگی‌ها و مشخصات مطالعات متفاوت هستند.

با توجه به نتایج حاصل از آزمون (Q= 1.862, P0.394)، فرض صفر مبنی بر همگن بودن مطالعات انجام‌شده تأیید و فرض ناهمگونی میان پژوهش‌ها رد می‌شود‌. به بیانی دیگر، میزان شاخص‌Q نشان‌دهنده وجود همگنی در اندازه ‌اثر پژوهش‌های مورد بررسی است، علاوه بر این ضریب مجذور I نشان که حدوداً 1% از تغییرات کل مطالعات به ناهمگنی آن‌ها مربوط است. درواقع این آزمون به ما می‌‌گوید که شیوع انتشار در مجله‌های غیرتخصصی مختلف، به‌ لحاظ ویژگی‌ها و مشخصات مطالعات مشابه است.

2. بررسی مفروضه خطای (تورش[25]) انتشار

یکی دیگر از مفروضات اصلی فرا تحلیل، مفروضه خطای انتشار است و ناشی از انتشار پژوهش­های چاپ‌ شده و عدم انتشار پژوهش­های چاپ نشده و انواع خطاهای گردآوری است. ازجمله مشکلاتی که موجب مخدوش ‌شدن اعتبار نتایج فرا تحلیل می‌شود عدم دسترسی محقق به تمام مطالعاتی است که در فاصله زمانی خاص در موضوع مورد بررسی انجام‌شده‌اند. به‌منظور بررسی این مفروضه از نمودار قیفی و روش ‌رگرسیونی اِگر‌، روش همبستگی ‌رتبه‌ای بِگ و مِزُومدار استفاده‌شده است.

2-1. نمودار قیفی

نمودار قیفی از رایج­‌ترین روش‌ها به‌منظور بررسی خطای انتشار است. در شکل شماره 1، وضعیت سوگیری انتشار مجله‌های تخصصی و غیرتخصصی، با استفاده از نمودار قیفی ارائه گردیده است.

مجله‌های تخصصی

مجله‌های غیرتخصصی

   

 

 

 

شکل 1. وضعیت خطای انتشار مجلات

 

 

 

 

 

 

نتایج حاصل از نمودار قیفی وارونه تقریباً تداعی‌کننده تقارن نسبی مطالعات انجام‌شده است، اما قضاوت صریحی در این مورد نمی‌توان انجام داد و باید برای این منظور از آزمون‌های آماری مربوطه (روش‌ رگرسیونی خطی اِگر و آزمون ‌همبستگی بِگ و مزومدار) استفاده شود. در این روش فرض صفر (H0) بیانگر متقارن بودن نمودار و عدم سوگیری انتشار و فرض خلاف (H1)، بیانگر عدم تقارن نمودار قیفی و سوگیری انتشار است. بر این اساس، می‌توان گفت که مجله‌های تخصصی دارای سوگیری انتشار بوده و این سوگیری به علت توزیع نرمال مقاله‌ها در مجله‌های غیرتخصصی وجود ندارد.

2-2. نتایج همبستگی ‌رتبه‌ای بِگ و مِزُومدار

آزمون همبستگی ‌رتبه‌ای بِگ و مِزومدار‌، همبستگی‌ رتبه‌ای (تاو‌کندال) بین اندازه اثر استاندارد و واریانس این اثرها را مشخص می­کند. مقدار صفر در این ضریب، دلیل بر نبود رابطه بین اندازه ‌اثر و دقت است و انحراف از صفر گویای وجود رابطه است. اگر عدم تقارن ناشی از سوگیری انتشار باشد‌، انتظار این است که در ارتباط با اندازه ‌اثر بزرگ‌تر‌، خطای استاندارد بیشتر مشاهده شود. نتایج حاصل از بررسی روش‌ همبستگی بِگ و مِزومدار‌، به‌منظور بررسی سوگیری انتشار به شرح جدول 4 است.

جدول 4. نتایج حاصل از بررسی روش همبستگی رتبه‎ای بگ و مزومدار برای مجلات تخصصی و غیرتخصصی

شاخص آماری

مقدار ضریب کندال (tau)

Z-Value

سطح معنی‌داری

(P-Value)

نتایج مجلات تخصصی

0.610

11.748

0.000

نتایج مجلات غیرتخصصی

0.333

1.145

0.252

 

 

 

 

 

بر طبق اطلاعات جدول فوق، مقدار تائو کندال ‌بی برای مجلات تخصصی برابر با 0.610 شده است که با توجه به مقدار معناداری (0.00=P) می‌توان اذعان داشت که اگرچه بین اندازه ‌اثر و دقت رابطه وجود دارد، اما این رابطه معنادار نیست و فرض صفر مبنی بر متقارن بودن نمودار قیفی و عدم ‌سوگیری انتشار در مورد مجله‌های تخصص رد شده ولی این فرض در مورد مجلات غیرتخصصی تأیید می‌گردد.

3. ضریب اندازه اثر

 

 

پاسخ به سؤال پنجم پژوهش. اندازه اثر مجله‌های علم اطلاعات و دانش شناسی در چاپ مقالات علم‌سنجی چگونه است؟

اندازه اثر مجله‌های تخصصی در جدول 5 ارائه شده است. همان‌طور که مشخص است در جدول 5، خلاصه وضعیت در انتشار مقاله‌ها بر مبنای سهم انتشار مجله‌های تخصصی به همراه آماره‌های پایه[26] ارائه شده است.

ترکیب اندازه اثر در فرا تحلیل را می‌توان با به کار بردن یکی از دو مدل اثرات ثابت و اثرات تصادفی انجام داد. تفاوت این دو مدل در این است که در مدل اثرات ثابت فرض می‌شود که مطالعات تحت بررسی در یک اندازه اثر حقیقی مشترک سهیم هستند (یک اندازه اثر وجود دارد) و تفاوت اندازه اثر واقعی تنها ناشی از خطای نمونه‌گیری است. لیکن در مدل اثرات تصادفی‌، برخلاف مدل اثرات ثابت‌، فرض بر این است که توزیعی از اندازه اثرها وجود دارد و تفاوت اندازه اثرها میان مطالعات‌، فقط ناشی از خطای نمونه‌گیری به‌تنهایی نیست، بلکه ناشی از عوامل دیگری مانند خطای اندازه‌گیری و تفاوت ذاتی بین پژوهش­هاست (هومن،126:1395). به بیانی دیگر، در صورت همگونی مطالعات انجام‌شده، مدل اثرات ثابت مبنا قرار می‌گیرد و نتایج حاصل از مدل با اثرات تصادفی، در شرایط ناهمگنی، قابلیت تعمیم بیشتری نسبت به مدل با اثرات ثابت دارد.

جدول 5. اندازه ‌اثر مجلات تخصصی در مطالعات علم‌سنجی

مجلات تخصصی

اندازه اثر

حد پائین

حد بالا

نمره استاندارد[27]

سطح معنی‌داری[28]

پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات

0.237

0.168

0.323

5.311

0.000

مدیریت اطلاعات سلامت

0.149

0.095

0.227

4.7.7

0.000

مجله بین‌المللی علوم اطلاع‌رسانی و مدیریت اطلاعات (IJISM)

0.096

0.054

0.166

7.052

0.000

دانش شناسی

0.079

0.042

0.145

7.073

0.000

مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات

0.079

0.042

0.145

7.073

0.000

تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی

0.070

0.035

0.134

0.048

0.000

مطالعات کتابداری و علم اطلاعات

0.070

0.035

0.134

0.048

0.000

کتابداری و اطلاع‌رسانی

0.053

0.024

0.112

6.893

0.000

رهیافت

0.044

0.018

0.101

6.739

0.000

پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی

0.035

0.013

0.090

6.511

0.000

تحقیقات اطلاع‌رسانی کتابخانه های عمومی

0.026

0.009

0.078

6.171

0.000

سیاست علم و فناوری

0.026

0.009

0.078

6.171

0.000

تعامل انسان – اطلاعات

0.018

0.004

0.067

5.643

0.000

ترویج علم

0.009

0.001

0.060

4.707

0.000

اندازه اثر تصادفی

0.058

0.037

0.089

11.748

0.000

 

 

همان‌طور که در جدول 5 مشاهده شد، اندازه اثر برای مدل با اثرات تصادفی 0.0580 شده است. این‌که کدام‌یک از این دو اندازه اثر باید گزارش شود بستگی به همگنی یا ناهمگنی مطالعات تحت بررسی دارد که در ادامه بدان پرداخته‌شده است.

در جدول 5 گزارش اندازه ‌اثر مطالعات انجام‌شده در مدل تصادفی ارائه‌شده است.

بررسی اندازه اثر نتایج حاصل از فرا تحلیل از مجلات تخصصی نشان می‌دهد که ضریب اثر فصلنامه مدیریت و پردازش اطلاعات با اندازه اثر (0.237)، مدیریت اطلاعات سلامت (0.149) و مجله بین‌المللی علوم اطلاع‌رسانی و مدیریت اطلاعات (0.096) بیشترین و مجله ترویج علم (0.009) کمترین سهم انتشار را داشته است.

در مجموع، میانگین اندازه ‌اثر در ارتباط با میزان شیوع انتشار در مجله‌های تخصصی در نمونه موردپژوهش معادل ‌0.058 هست، ازآنجاکه اندازه اثر در محدوده اطمینان بوده، به لحاظ آماری معنی­دار است.

پاسخ به سؤال ششم پژوهش. اندازه اثر مجلات تخصصی به نسبت مجلات غیرتخصصی در چاپ مقالات علم‌سنجی چگونه است؟

اندازه اثر مجله‌های غیرتخصصی در جدول 6 آورده شده است. در این جدول، خلاصه وضعیت در انتشار مقاله‌ها بر مبنای سهم انتشار مجله‌های غیرتخصصی به همراه آماره‌های پایه ارائه شده است.

جدول 6. خلاصه اطلاعات مربوط به فرا تحلیل بر روی مجله‌های غیرتخصصی در انتشار مقاله‌های علم‌سنجی

مجله‌های غیرتخصصی

اندازه اثر

حد پائین

حد بالا

Z-Value

P-Value

92-93

0.405

0.269

0.557

1.227

0.220

93-94

0.405

0.269

0.557

1.227

0.220

94-95

0.448

0.383

0.686

0.480

0.631

اندازه اثر ثابت

0.448

0.363

0.537

1.145

0252

اندازه اثر تصادفی

0.448

0.363

0.537

1.145

0252

 

 

 

 

 

در جدول 6 اندازه اثر مجله‌های غیرتخصصی به تفکیک سال و در اندازه‌های ثابت و تصادفی ارائه شده است. شدت اندازه اثر بر اساس نظام تفسیر اندازه اثر ناشی از فرا تحلیل بر مبنای مدل کوهن اندازه‌گیری می‌شود (جدول 7).

 

 

 

جدول 7. نظام تفسیر اندازه اثر ناشی از فرا تحلیل در مدل کوهن

اندازه اثر

r

d

کم

0.1

0.2

متوسط

0.3

0.5

زیاد

0.5

0.8

 

 

 

 

بر اساس این مدل اندازه اثر شیوع انتشار مقاله‌ها در مجله‌های غیرتخصصی برابر با (0.448) در بازه دوم (0.5d=) و متوسط است.

بحث و نتیجه‌گیری

اهمیت مطالعات علم‌سنجی و ارزیابی حوزه علوم و فناوری و شناخته شدن کاربرد این نوع مطالعات در جامعه کشور، علاقه حوزه‌ها به استفاده از این نوع تحلیل‌ها در ارزیابی سازمان، افراد و مجلات خود را افزایش داده است به‌نوعی این مطالعات تا حدود زیادی معرف قابلیت‌های رشته علم اطلاعات و پژوهشگران این حوزه برای سایر رشته‌های علمی است. با توجه به اهمیت علم‌سنجی و انتشار نتایج پژوهش‌ها در مجلات علمی هدف اصلی پژوهش انجام فرا تحلیل جهت برآورد اندازه اثر و همگنی یا ناهمگنی انتشار مقاله‌های علمی است. نتایج نشان می‌دهد که در مجموع 14 مجله تخصصی و 52 مجله غیرتخصصی در چاپ پژوهش‌های علم‌سنجی نقش داشته‌اند. برای بررسی سوگیری انتشار از آزمون اِگر استفاده شد که نشان از وجود همگنی در بین مجله‌های غیرتخصصی و ناهمگنی در مجله‌های تخصصی است. بر این اساس می‌توان گفت که منشأ ناهمگنی مجله‌های حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی در چاپ مقاله‌ها علم‌سنجی تفاوت در رویکرد آن‌ها در پذیرش مقاله‌هاست. همان‌طور که در جدول شماره 2 نیز ارائه شد، فراوانی انتشار مقاله‌ها در مجله‌های تخصصی متفاوت است. در این پژوهش مقاله­های حوزه علم‌سنجی انجام‌شده در ایران بر اساس ملاک­های ارائه‌شده در بخش روش‌شناسی انتخاب و فرا تحلیل شدند. آن دسته از پژوهش‌ها که جامعه آماری و همین طور موضوع آن‌ها در حیطه یک مجله، سازمان خاص داخلی و یا حوزه موضوعی خاص هستند، شانس بیشتری برای چاپ در مجلات غیرتخصصی یافته‌اند. بررسی گرایش‌های موضوعی مجله‌های غیرتخصصی نشان می‌دهد که از مجموع 52 عنوان مجله 43.87 درصد از مقاله‌ها در حوزه پزشکی، 7.01 درصد در حوزه علوم پایه و مهندسی و 49.12 درصد در مجله‌های حوزه علوم انسانی منتشر شده‌اند. پژوهش سرنکو (2013) نیز نشان داد که بیشتر مقاله‌های علم‌سنجی در حوزه مدیریت دانش در مجله‌های غیرمرتبط با مدیریت دانش منتشر شده اند که نشان می­دهد انتشار مقاله­های تخصصی در مجلات غیر مرتبط با حوزه اصلی پژوهش در سایر زمینه­های علمی نیز دارای پیشینه است، استیل (1998) 29 مجله حوزه آموزش و پرورش را با هدف بررسی نقش و تصویر کتابخانه و کتابداران در پژوهش ها مورد مطالعه قرار داد که نتایج پژوهش­ها نشان از عدم انعکاس نقش کتابداران در پیشبرد پژوهش­ها دارد. در صورتی که نتایج پژوهش حاضر نشان می­دهد که بهترین مسیر در انعکاس پژوهش­های علم­سنجی با گرایش­های موضوعی و خاص، تلاش در جهت چاپ مستقل پژوهش­ها در مجله­های حوزه موضوعی هدف (مورد مطالعه) است.

برای بررسی ضریب اثر فصلنامه‌ها تخصصی و غیرتخصصی به تفکیک آزمون اجرا و نتایج آن به شرح ذیل قابل تفسیر است. در بخش مطالعات تخصصی فصلنامه مدیریت و پردازش اطلاعات با اندازه اثر (0.237) بیشترین سهم انتشار را در بین مجله‌ها دارد. مدیریت اطلاعات سلامت (0.149) و مجله بین‌المللی علوم اطلاع‌رسانی و مدیریت اطلاعات (0.096) در رتبه‌های بعدی قرار دارند. کمترین اندازه اثر (0.009) متعلق به مجله‌های ترویج علم و آرشیو رازی گزارش شده است. میانگین اندازه ‌اثر مجلات غیرتخصصی، معادل 0.448‌ است که بر مبنای نظام تفسیر ارائه‌شده از سوی کوهن، بیانگر اندازه‌ اثری در سطح متوسط است. به عبارتی، مجلات غیرتخصصی نقش متوسطی به‌عنوان منتشر کننده پژوهش‌های علم­سنجی در جامعه علمی داشته­اند. نتایج پژوهش چاوارو و همکاران (2013) نیز نشان داد که تعداد قابل توجهی از پژوهش‌های حوزه‌های مورد توجه در مجله‌های غیر مرتبط و با هدف آموزش، انتقال دانش و پرکردن فاصله میان رشته‌های علمی منتشر شده اند.

بررسی سالانه انتشار مقاله در مجله‌های غیرتخصصی علم اطلاعات گویای رشد اندازه اثر انتشار با افزایش سال بوده و به عبارت بهتر اندازه اثر در سال پایانی افزایش یافته است. لازم به ذکر است میانگین انتشار مقاله‌ها در مجله‌های تخصصی برابر با 8.1 در هر مجله است. نتایج پژوهش توماسوفسکی، مک دونالد و پولین[29] (2013) در بررسی مقاله‌های کتابداری در مجلات غیرتخصصی نشان از اهمیت انتشار این پژوهش­ها در ترویج و پیشبرد اهداف در حوزه سواد اطلاعاتی است. این پژوهش 84 مجله معتبر را دسته‌بندی و ارائه نموده و مصداقی دیگر از پتانسیل‌های انتشار پژوهش‌های تخصصی علم اطلاعات در مجله‌های غیرتخصصی را معرفی کرده است. هرچند مجله‌های تخصصی حجم زیادی از پژوهش‌های علم‌سنجی را پوشش می‌دهند، ولی تعداد 52 مجله غیرتخصصی برای مشارکت در انتشار نتایج پژوهش‌های علم‌سنجی قابل‌توجه و برنامه‌ریزی است این امکان همچنان برای پژوهشگران حوزه علم‌سنجی وجود دارد. هرچند تعداد این مجله‌ها بالاست اما انتشار مقاله‌های علم‌سنجی در آن‌ها حداقلی است. در نهایت می‌توان گفت که تعداد زیادی از پژوهش‌های علم‌سنجی در مجلات غیرتخصصی منتشر شده و اگرچه میانگین انتشار در مجله‌های غیرتخصصی پایین است اما تعداد زیاد این مجلات[30] فرصت مناسبی را برای انتشار خروجی مطالعات علم‌سنجی ایجاد نموده است و همین‌طور تنوع زیادی به موضوع‌های علم‌سنجی در میان پژوهشگران بخشیده، به‌علاوه برای مجله‌های سایر حوزه‌های علم دستاوردهای بسیاری از نظر ارزیابی درونی مجله، رشته و سازمان و پژوهشگران ایجاد نموده است.

در اندازه اثر مجلات تخصصی به نسبت یکدیگر تفاوت معناداری وجود دارد و تعداد انتشار مقاله علم‌سنجی با توجه به عواملی چون تخصصی‌تر شدن و گرایش‌های موضوعی در رشته علم اطلاعات و دانش شناسی قابل طرح است.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

—  همان‌طور که نتایج پژوهش نشان داد مطالعات علم­سنجی برای تعداد زیادی مجله از رشته‌های مختلف علمی جذابیت دارد و دارای پتانسیل لازم برای معرفی رشته است پژوهشگران علاقه‌مند به حوزه علم‌سنجی می‌توانند برای انتشار نتایج پژوهش‌های خود از این فرصت استفاده نمایند.

—  علاوه بر معیارهای ارزیابی مجله، حیطه موضوعی مجله از اهمیت ویژه‌ای در انتشار پژوهش‌های علم‌سنجی برخوردار است. جدای از عنوان و گرایش‌های ذکرشده در هر مجله در رشته علم اطلاعات و دانش شناسی، میزان گرایش آن‌ها به چاپ مقاله‌های علم‌سنجی متفاوت است و همواره یافتن مجله مناسب برای داوری و چاپ مقاله‌های پژوهشگران با مشکلاتی همراه بوده است. بسیاری از کتابداران تمایل دارند نتایج پژوهش‌های خود را در مجله‌های تخصصی یا به عبارت بهتر سنتی منتشر نمایند تا در نشریه‌هایی که در رشته‌های علمی دیگر قرار دارند تا این فرصت را برای اطلاع‌رسانی و آموزش یک مخاطب کلیدی از دست بدهند. تمرکز بر ترویج و شناساندن رشته از این رهگذر تأثیر زیادی می‌تواند داشته باشد.

—  علاوه بر علم‌سنجی سایر حوزه‌های پژوهشی در رشته به علت پتانسیل‌های ذاتی در جلب علاقه مخاطبان خارج از رشته مانند رفتار اطلاع‌یابی، سواد اطلاعاتی، ترویج علم، خدمات اطلاعاتی نیز قابل‌بررسی با استفاده از این روش هستند.



[1] . Tomaszewski, MacDonald, and Poulina

[2] . Chavarro, Tang and Ràfols

[3] . Bibliometrics

[4] . Scientometrics

[5] . Informetrics

[6] . Webometrics

[7] . Technometrics

[8] . Nalimov

[9] . Effect Size

[10] . Still

[11] . Mutz

[12] . Hug

[13] . Daniel

[14] . Serenko

[15] . Tomaszewski, Robert, Karen I. MacDonald, and Sonia Poulin

[16] . Bornmann

[17] . Altemetrics

[18] . Pan, Yan and Hua

[19] . Evidence-based practice (EBP)

[20] . Sheble

[21] . Hartung, Knapp & sinha

[22] . Comprehensive meta- analysis (CMA)

[23] . Begg & Mazumdar Rank Correlation

[24] . Begg & Mazumdar Rank Correlation

[25] . Bias

[26] . Statistics for each study

[27] . Z- Value

[28] . P-Value

[29] . Tomaszewski, Robert, Karen I. MacDonald, and Sonia Poulin

[30] . تنها بر اساس آخرین آمار وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تعداد 1258 عنوان نشریه مصوب و دارای درجه علمی در بانک نشریات علمی کشور موجود است (journals.msrt.ir)

اخوتی، مریم؛ نوروزی چاکلی، عبدالرضا. 1381. بررسی و ارزیابی فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی آستان قدس رضوی. کتاب ماه کلیات، ش 62. ص 84-88.

حری، عباس؛ نادری، سمانه؛ دخت عصمتی، محدثه. (1387). فرا تحلیلی بر همگونی اولویت های درسی کتابداری و اطلاع رسانی با اولویت های نیازهای مهارتی بازار کار. اطلاع شناسی، ش 22. ص 31-58

دلاور، علی (1383). روش‌های تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی. تهران: ویرایش

دولانی، عباس، نجلا حریری و فهیمه باب‌الحوائجی. (1395). فرا تحلیل مطالعات حوزه پذیرش فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران. مطالعات ملی کتابداری و ساماندهی اطلاعات. 1(27). بهار. ص 145-162

گلینی­مقدم، گلنسا، عصمت مؤمنی و اصغر ستار زاده. (1393). تیپ­شناسی و روش تحقیق مطالعات همکاری علمی در ایران. رهیافت: پاییز و زمستان، ش 57. ص 51-62

محسنی، منوچهر (1378) بررسی ویژگی‌ها و مسائل مجلات علمی- تخصصی ایران، رهیافت. ش 23، ص 27-41

موسوی چلک، افشین؛ محمد علائی آرانی، فرامرز سهیلی و مریم سلامی (1396) فرا تحلیل پژوهش‌های علم‌سنجی بر اساس شیوه استفاده از پایگاه‌های اطلاعات علمی (مورد مطالعه: پژوهش‌های داخل). پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات (زود آیند)

نصراللهی سیدنورالله، مختاری، حیدر، سیدین، مریم سادات. (۱۳۹۲). ﻓﺮاﺗﺤﻠﯿﻞ: روﯾﮑﺮدی ﺑﻪ ﺗﻠﻔﯿﻖ و ارزﺷﯿﺎﺑﯽ ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎی ﻋﻠﻢ اﻃﻼﻋﺎت و داﻧﺶﺷﻨﺎﺳﯽ. پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات. ۲۹ (۲): ۲۹۳-۳۱۶

نیازی، محسن؛ سعید حسینی زاده و ایوب سخایی. (1395). فرا تحلیل (نظریه و کاربرد). تهران: سخنوران.

هومن، حیدر علی. (1395). استنباط آماری در پژوهش­های رفتاری. تهران: سمت.

Bornmann, L. (2015) Alternative Metrics in Scientometrics: a meta-analysis of research into three altmetrics, Scientometrics, 103(3): 1123-1124.

Bornmann, L. Rüdiger Mutz, Sven E. Hugand, Hans-Dieter Daniel (2011) A multilevel meta-analysis of studies reporting correlations between the h index and 37 different h index variants. Journal of Informetrics. Vol.5: 346–359

Chavarro, D., P. Tang and I. Ràfols, (2017). Why researchers publish in non-mainstream journals: Training, knowledge bridging, and gap filling. Research Policy. 46(9): 1666-1680

Hartung, J.‌ Knapp, G.‌ Sinha, B. K. (2008). Statistical meta-analysis with applications. Hoboken, NJ: Wiley.

Hjorland, B. 2001. Why is meta-analysis neglected by information scientists? [Letter to the editor]. Journal of the American Society for Information Scienceand Technology. 52 (13), 1193-1194.

Hood, W. W., & Wilson, C. S. (2003). Informetric studies using databases: Opportunities and challenges. Scientometrics, 58(3), 587-608.

Kamal, R. A. K.Srivastava and C. N. Kesavachandran, (2015). Meta-analysis approach to study the prevalence of chronic obstructive pulmonary disease among current, former and non-smokers, Toxicology Reports, Vol.2: 1064–1074

Milejeciv, S. and Loet. Leydesdorff, (2013). "Information Metrics (iMetrics): a research specialty with a socio-cognitive identity?" Scientometrics, 95(1): 141-157.

Pan, X., Yan, E., & Hua, W. (2016). Disciplinary differences of software use and impact in scientific literature. Scientometrics, 109(3), 1593-1610

Serenko, Alexander (2013) "Meta-analysis of scientometric research of knowledge management: discovering the identity of the discipline", Journal of Knowledge Management, 17(5), 773-812

Nalimov, V. & Mulcjenko, B. (1971). Measurement of Science: Study of the Development of Science as an Information Process. Washington DC: Foreign Technology Division.

Sheble, Laura. (2014). Diffusion of meta-analysis, systematic review, and related research synthesis methods: patterns, contexts, and impact (Doctoral dissertation). Faculty of library and information sciences at the University of North Carolina, Chapel Hill, 345 p.

Still, J. (1998). The role and image of the library and librarians in discipline-specific pedagogical journals. The Journal of academic librarianship, 24(3), 225-231.

Tomaszewski, R., MacDonald, K. I., & Poulin, S. (2013). Publishing in discipline-specific non-library journals for promoting information literacy. The Journal of Academic Librarianship, 39(4), 321-329.