سنجش جایگاه رقابت پذیری علمی ایران در منطقه با استفاده از شاخص پیچیدگی علمی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علم‌سنجی، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور

2 استادیارگروه اقتصاد علم، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور

چکیده

هدف: هدف پژوهش حاضر تعیین جایگاه رقابت پذیری علمی ایران در منطقه و نیز شناسایی و رتبه‌بندی حوزه‌های علمی با استفاده از شاخص پیچیدگی علمی است.
روش‌شناسی: این پژوهش از نوع کاربردی علم­سنجی است که با استفاده از شاخص پیچیدگی علمی انجام شده است. با توجه به ماهیت این پژوهش، جامعه آماری آن شامل دو دسته  جامعه آماری حوزه­های علمی و جامعه آماری کشورها می باشد که دسته اول  27 حوزه­های علمی اصلی و 313 زیرحوزه علمی بر مبنای  طبقه­بندی پایگاه استنادی سایمگو در بر می­گیرد و دسته دوم  شامل تمام کشورهای جهان در مرحله گردآوری داده­ها و کشورهای مطرح در سند چشم­انداز 1404 در مرحله تجزیه و تحلیل داده­هاست.
یافته‌ها: یافته های پژوهش نشان دادند ایران رتبه چهلم جهانی و رتبه هشتم منطقه­ای را به لحاظ شاخص پیچیدگی علمی به خود اختصاص داده است. از میان 27 حوزه علمی مورد بررسی، حوزه پرستاری و پس از آن حوزه حرفه­های سلامت بیشترین پیچیدگی علمی را به خود اختصاص دادند. ایران در حوزه های پیچیده تولیدات علمی اندکی داشته به نحوی که میزان استنادات دریافتی آن در مقایسه با علوم فراگیر دیگر بسیار ناچیز است و در مجموع بیشترین تولیدات علمی و به تبع آن بیشترین استنادات دریافتی ایران در حوزهای فراگیر است. به لحاظ متوسط تنوع حوزه های علمی کشورهای منطقه از منظر رقابت پذیری آنها در سطح جهان، کشور ترکیه رتبه اول و ایران رتبه ششم را دارد و از نظر متوسط فراگیری بعد از ترکیه و رژیم اشغالگر قدس، ایران رتبه سوم را به خود اختصاص داده است. همچنین مطابق  یافته های پژوهش، ترکیه مهمترین رقیب تولیدات علمی ایران در منطقه قلمداد می شود و بعد از آن کشورهای عربستان، پاکستان، مصر، اردن به ترتیب دیگر رقبای اصلی علمی ایران در منطقه هستند.
نتیجه‌گیری: برای توسعه علمی ایران، علی­رغم رشد کمی و کیفی تولیدات علمی، نظام پژوهشی کشور بایستی به سمت تنوع­سازی بر اساس قابلیت های موجود سوق داده شود. بر این اساس در راستای بهینه­سازی نظام پژوهشی و آموزشی، نقش پررنگ دولت را نمی توان کتمان کرد که در این راستا تعیین و تأمین قابلیت­های مورد نیاز برای ارتقاء جایگاه رقابت­پذیری علمی و هدایت نظام علمی کشور به سمت تولید علومی با پیچیدگی بالا در زمره وظایف دولتمردان قرار می­گیرد تا با سیاستگذاری و برنامه­ریزی هدفمند زمینه­ساز رشد و توسعه نظام­آموزشی و پژوهشی کشور باشند.

کلیدواژه‌ها


امروزه تولید علم، اولویت اصلی توسعه هر کشور است و توسعه علمی مقدمۀ توسعه و به تبع آن، افزایش رونق اقتصادی و رفاه اجتماعی است. به همین نحو در سند چشم‌انداز 1404، ایران کشوری توسعه‌یافته با جایگاه اول اقتصادی و علمی در سطح منطقه است. تحقق اهداف چشم‌انداز در ابعاد علمی و پژوهشی، مستلزم یک عزم و جهاد علمی است. فرمان جنبش تولید علم و نهضت نرم‌افزاری که توسط مقام معظم رهبری صادر شده است و نیز تأکید ایشان بر داشتن نقشۀ جامع علمی کشور از یک‌سو مبین تأکید و درخواست مشارکت دانشگاه‌ها، دانشمندان، صاحب‌نظران و محققان کشور در راستای تحرک علمی است و از سویی دیگر تأیید این نکته است که کشتی علم و پژوهش کشور علی‌رغم برخورداری از هدایت‌گران نخبه و ناخدایان کارآزموده، بدون داشتن نقشه و سیاست علمی و فناورانه مناسب، به موقع و سالم به مقصد نخواهد رسید (بیات و دیگران، 1390). بررسی کیفی تولیدات علمی، ابزار مناسبی برای سیاست‌گذاری و برنامه‏ریزی صحیح و شناخت وضعیت گذشته فراهم آورده است و موجب هدف‌دار کردن حرکت‌های علمی و تعیین اولویت‌های پژوهشی شده و در کنار آن به شناسایی نقاط ضعف و کمبودهای موجود در تولید اطلاعات علمی منجر می‌شود.

با توجه به خبر اعلام شده توسط پایگاه استنادی جهان اسلام مبنی بر تحقق پیش از موعد اهداف علمی سند چشم‌انداز 20 ساله کشور و دست‌یابی به جایگاه اول علمی و منطقه‌ای که مبتنی بر پژوهش‌های نمایه شده پایگاه اطلاعات علمی و نمایه‌سازی اسکوپوس طی سال‌های 1996 تا 2014 است (بیات، صالح­زاده و زلفی گل، 1390)، این سؤالات در ذهن ایجاد می‌شود که آیا صرفا با انجام پژوهش­های کمّی در حوزه علم‌سنجی‌ می توان  جایگاه منطقه‌ای ایران را در حوزه ‌علم تعیین کرد؟ آیا می‌توان با توجه صرف بر تعداد مقالات منتشر شده، پیچیدگی علمی ایران را در مقایسه با کشور‌های منطقه ارزیابی کرد؟ آیا درنظر گرفتن اهمیت یکسان برای پژوهش‌های انجام شده در حوزه­ای مثل داروسازی، که یکی از صنایع دانش‌بنیان و با پیچیدگی بالا است و دانش آن در انحصار تعداد اندکی از کشورها قرار دارد، و مقالات منتشر شده در حوزه‌هایی مثل نساجی یا صنعت فولاد، که صنایعی فراگیر بوده و دانش آن در اختیار اکثریت کشورها قرار دارد (هاسمن و همکاران (2011)، شاهمرادی و همکاران (1396) و شاهمرادی و چینی­فروشان (1396))، به خوبی می‌تواند تعیین‌کننده جایگاه علمی ایران باشد؟

طبق بررسی­های انجام شده مطالعات  حوزه علم‌سنجی در کشور به دلیل استفاده از روش‌های تک معیاره و عدم سنجش پیچیدگی تولیدات علمی کشور در مقایسه با کشورهای منطقه، عمق پیشرفت‌‌های علمی و فناورانه ایران در حوزه‌های مختلف، تنوع این حوزه‌ها و فراگیری تولیدات علمی ایران، قابلیت اتکای چندانی در تعیین جایگاه رقابت­پذیری علمی ایران ندارند. از این رو نیاز به استفاده از روش‌های چندمعیاره برای سنجش پیچیدگی علمی ایران در مقایسه با کشورهای منطقه به منظور سیاست‌‌گذاری مؤثرتر احساس می‌شود.

رویکرد پیچیدگی، روشی چندمعیاره برای سنجش پیچیدگی علمی کشورها در مقایسه با یکدیگر است. این روش با ترکیب هم­زمان دو سنجه تنوع علمی در نظام علمی کشورها، از طریق بررسی تعداد استنادات مقالات تولید شده در حوزه‌های مختلف علمی، و مقایسه کشورهایی که در آن حوزۀ علمی تولید علم داشته‌اند، یا به عبارتی فراگیری علم تولید شده، به مقایسه پیچیدگی تولیدات علمی کشورها می‌پردازد، به نحوی کمیت را با کیفیت ادغام می­کند.

از آنجا که بررسی و شناخت نیازهای تحقیقاتی، تعیین اولویت‌های تحقیقاتی کشور، ارائه خدمات علمی و فناورانه، برقراری همکاری علمی و ارتباطات بین‌المللی با مراکز تحقیقاتی و علمی داخلی و خارجی و نیز ایجاد هماهنگی در زمینه مسائل تحقیقاتی بین مراکز مختلف تحقیقاتی، می‌تواند اطلاعات مفید و قابل توجهی را در اختیار سیاست‌گذاران و دولتمردان گذاشته و از این طریق از اتلاف منابع کشور و بروز انحراف در مسیر علمی کشور جلوگیری ‌کند، هدف این پژوهش، ارائه تصویری دقیق­تر از جایگاه علمی ایران برای پاسخ‌گویی به نیازهای پیش‌تر بیان‌شده، است. در این راستا، با استفاده از معیار میزان استنادات به مقالات ایران در حوزه‌های مختلف در ترکیب با رویکرد پیچیدگی علمی، سعی شده است به این مسئله پاسخ داده شود که جایگاه ایران از نظر تنوع و پیچیدگی حوزه‌های علمی چگونه است و آیا ایران توان انجام تحقیقات در حوزه‌های مورد نظر را دارد، و فراگیری این حوزه‌ها در مقایسه با کشورهای منطقه چگونه است؟

سؤال‌های پژوهش

1. ایران چه جایگاهی را از لحاظ شاخص پیچیدگی علمی به خود اختصاص داده است؟

2.  حوزه‌های علمی از لحاظ شاخص پیچیدگی علمی چه جایگاهی را به خود اختصاص می‌دهند؟

3.  استنادات دریافتی مقالات ایران در ده زیر شاخه برتر از منظر شاخص پیچیدگی و سایر زیرشاخه های علمی  چگونه است؟

4.  تنوع تولیدات علمی کشورهای منطقه چگونه است؟

5.  فراگیری جهانی زیرحوزه های علمی کشورهای منطقه چگونه است؟

6.  رقبای علمی ایران در منطقه بر مبنای پیچیدگی علمی کدام کشورها هستند؟

چارچوب نظری

توجه به دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی به‌عنوان مراکز تولیدات علمی و پایش فعالیت‌های علمی آن‌ها بر اساس تعداد مقالات، ممکن است مهمترین کار و در بدترین حالت، تنها کار لازم و کافی برای سنجش وضعیت علمی کشورها در نظر گرفته شود؛ در حالی ­که پژوهش سیمینی و همکاران (2014) بخش عظیمی از آنچه که باعث شکوفایی علمی ملت‌ها می‌شود را در مفهومی به نام پیچیدگی علمی[1] کشورها مطرح می‌کند. به زعم ایشان، پیچیدگی علمی اصطلاحی است که برای بیان ساختار شبکۀ علمی یک کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد و به معنای وجود تنوع علمی در نظام علمی یک کشور و همچنین فراگیری کمتر تولیدات علمی آن کشور است. هرچه تعداد کشورهایی که در یک حوزۀ علمی تخصص داشته و فعالیت می‌کنند کمتر باشد، فراگیری آن حوزۀ علمی کمتر است، که به استناد این قضیه می‌توان به میزان پیچیدگی علمی کشورها پی برد.

رویکرد پیچیدگی مدعی است که اگر ساخت یک محصول، نیازمند نوع خاصی از قابلیت ها باشد، آنگاه می­توان نتیجه گرفت که کشورهایی که آن محصول را تولید می­کنند قابلیت های مورد نیاز برای تولید آن را نیز دارند. (هیدالگو، 2015) با تعمیم همین دیدگاه در حوزه علم نیز می توان مدعی شد کشورهایی که توانایی تولید علم در یک حوزه مشخص را دارند قابلیت های مورد نیاز در آن حوزه علمی را نیز دارا هستند. قابلیت ها را می توان در سه سطح کلی توصیف نمود: سطح خرد یا فردی، سطح میانی یا مدیریتی و سطح کلان یا زیر ساختاری.

برای توضیح چگونگی استفاده از این روش جهت تشخیص میزان پیچیدگی علمی یک کشور، به بررسی دیدگاه معرفی شده توسط هیدالگو و همکاران[2] (2007) می‌پردازیم. در این دیدگاه، دو مشخصۀ اصلی در تولیدات علمی یک کشور را می‌توان به ترتیب زیر بررسی کرد:

1.  تنوع[3] علمی: به بیان خیلی ساده، کشور در چه تعداد حوزۀ علمی، علم تولید می‌کند؟ کشورهایی که دارای تنوع علمی بالایی هستند، احتمالاً پیچیدگی علمی بیشتری دارند.

2.  فراگیری[4] علمی: علومِ این حوزه‌های علمی را چه کشورهای دیگری تولید می­کنند؟ علومی که توسط کشورهای کمی تولید می‌شوند، احتمالاً پیچیدگی بالاتری دارند.

با ترکیب این دو ویژگی می‌توان به این نتیجه رسید که یک کشور از لحاظ تولید علمی خود در چه جایگاهی نسبت به بقیۀ کشورها قرار دارد. برای مثال، می‌توان نتیجه گرفت که علوم موجود در یک کشور در چه سطحی از پیچیدگی قرار دارند یا کشورهایی که یک علم را تولید می‌کنند چه سطحی از پیچیدگی را دارا هستند. متعاقباً کشور با یک شبکۀ علمی پیچیده از طریق ادغام حجم زیادی از علوم «پیچیده» مرتبط در قالب شبکه­های بزرگ و پیچیده، این توانایی را به دست خواهد آورد تا مجموعه متنوعی از علوم را تولید نماید. این در حالی است که کشورهای با شبکه علمی غیرپیچیده فقط توانایی تولید علوم فراگیر را خواهند داشت.

مدل مفهومی پژوهش

در شکل 1 کشورهای (1)، (2) و (3) را به‌عنوان یک نمونۀ فرضی از دنیای واقعی؛ و (الف)، (ب) و (پ) را به‌عنوان نمادی از حوزه‌های علمی در نظر می‌گیریم. قابل مشاهده است که کشور (1) قادر به تولید علم در هر سه حوزۀ علمی، کشور(2) قادر به تولید علم در دو حوزۀ علمی و کشور (3) قادر به تولید علم تنها در یک حوزۀ علمی است. در نتیجه، کشور (1) مقام اول را از منظر تنوع علمی به خود اختصاص می‌دهد. در حالی ‌که کشورهای (2) و (3) در رتبه‌های بعدی قرار می‌گیرند. همچنین از بعد حوزه‌های علمی نیز از آنجا که تنها کشور (1) که دارای بیشترین تنوع است در حوزۀ علمی (الف) قادر به تولید علم است، لذا حوزۀ علمی (الف) به‌عنوان حوزۀ علمی با کمترین فراگیری شناخته می‌شود و حوزۀ علمی (پ) به این دلیل که هر سه کشور قادر به تولید علم در آن هستند به‌عنوان فراگیرترین حوزۀ علمی شناخته می‌شود. از تلفیق این دو مقوله (تنوع و فراگیری) می‌توان به شاخصی دسترسی یافت که بیان‌گر شاخص پیچیدگی علمی یک کشور است. با توجه به این که کشور (1) قادر به تولید علم در هر سه حوزۀ علمی است و همچنین در حوزه‌های علمی که کشورهای (2) و (3) به ترتیب قادر به تولید علم در آن‌ها نیستند، یا به عبارت دیگر در حوزۀ علمی با فراگیری پایین به تولید علم می‌پردازد، از منظر شاخص پیچیدگی علمی از بیشترین پیچیدگی علمی برخوردار است و کشور (3) به دلیل پایین بودن تنوع تولیدات علمی‌اش و همچنین تولید علم در حوزه‌های علمی با فراگیری بالا از کمترین میزان پیچیدگی علمی برخوردار است.

پیشینه پژوهش

علیرغم اینکه در زمینه بررسی تولیدات علمی و جایگاه علمی کشورها مطالعات متعددی در داخل و خارج از کشور انجام شده است، ولی پژوهشی که به لحاظ موضوعی و ماهیت پژوهش مشابه پژوهش باشد یافت نشد لذا در این بخش پژوهش­هایی که بیشترین قرابت را با پژوهش حاضر دارند مورد بررسی قرار می دهیم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1. مدل مفهومی پژوهش برگرفته از اطلس پیچیدگی اقتصادی (هاسمن و همکاران، 2013)

پیشینه پژوهش در داخل

گرجی و همکاران(1389)، خدادوست(1390)، مرادی مقدم(1390)، شکفته و حریری(1392)، محمدی و دیگران(1393) به بررسی تولیدات علمی ایران در حوزه های مختلف علمی از ابعاد مختلف نظیر تعداد تولیدات علمی نمایه شده، میزان استنادات دریافتی، هم نویسندگی،هم استنادی و همکاری­های بین­المللی پرداخته­اند.

همچنین عطارها( 13۸۸)، نیاکان (1388)، عرفان­منش و رحیمی(1391)، نظرزاده و همکاران(1393)، امامی و دیگران(1395) در خاورمیانه و در سطح بین­المللی تولیدات علمی کشورها را مورد مطالعه قرار داده­اند و جایگاه علمی ایران را با آن کشورها مقایسه کرده­اند.

و در نهایت بندلی­زاده(1393) و نورمحمدی و همکاران(1393) پژوهش­هایی هستند که به بررسی قابلیت­های مختلف ایران اعم از قابلیت­های منطقه­ای و جغرافیایی و نیز اقتصادی و ارتباط آن­ها با بروندادهای علمی ایران پرداخته­اند.

پیشینه پژوهش در خارج

پژوهش­های امین­پور و کبیری(2009)، کازرانی و همکاران(2010)، زراعت­کار و همکاران(2011)، خراباف و عبدالهی(2012)، دلیری­راد و همکاران(2013)، جلالی­نیا و همکاران(2015)، مارجینگسون و همکاران[5] (2015)، آتیه آشتیانی(2016) به بررسی تطبیقی تولیدات علمی ایران در نمایه های استنادی بین­المللی با کشورهای خاورمیانه و سایر کشورهای جهان پرداخته­اند. کستوف[6] (2008)، هورتا و وسولو[7] (2012)، لیائو و همکاران[8] (2014)، حسن ولوترا[9] (2014) نیز بروندادهای علمی در حوزه­های مختلف را در اروپا و آمریکا توصیف کرده و کشورهای مختلف را مورد مقایسه قرار داده­اند.

در خارج از ایران پژوهش سیمینی و همکاران[10] (2014) که قرابت موضوعی بیشتری با پژوهش حاضر دارد در راستای سنجش رقابت علمی کشورها، به تحلیل گسترده و عمیق عملکرد پژوهشی کشورها پرداخته و تنوع علمی آنها را مورد بررسی قرارداده­اند. همچنین گوئوارال و همکاران[11] ( 2016) با بررسی مسیرهای پژوهشی و حرفه­ای افراد نقشه فضای پژوهش را ترسیم کرده اند که در آن جفت‌هایی از حوزه‌ها بر اساس احتمال این که افراد در هر دوی آن‌ها به انتشار مقاله پرداخته باشند به یکدیگر متصل می‌‌شوند که معتقدند برای اغلب واحدهای غیرادغامی(سازمان‌ها و افراد)، نقشه فضای پژوهش، پیش‌بینی‌کننده بهتری نسبت به نقشه‌های علمی مبتنی بر جریان دانشی است.

جمع‌بندی از مرور پیشینه

با عنایت به موارد فوق و خلاء پژوهشی موجود در کشور در بررسی جایگاه رقابت پذیری ایران در مقایسه با سایر کشورها، انجام پژوهش­های مورد بررسی با استفاده از شاخص­های معمول علم­سنجی (به جز مورد سیمینی و همکاران، ۲۰۱۴)، و نیز عدم انجام پژوهشی در راستای بررسی جایگاه علمی کشورها با تکیه بر شاخص پیچیدگی علمی در داخل و خارج از کشور، نویسندگان را بر آن داشت تا به بررسی جایگاه رقابت­پذیری ایران در منطقه با استفاده از شاخص پیچیدگی علمی اهتمام ورزند.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر یک نوع مطالعه علم­سنجی است که به لحاظ هدف کاربردی بوده و با استفاده از شاخص پیچیدگی علمی انجام شده است. در این پژوهش تلاش شده است با جمع‌آوری انواع اطلاعات به توصیف دقیق پدیده مورد مطالعه پرداخته و در نهایت به یکسری پیشنهادات دربارۀ وضعیت فعلی رقابت‌پذیری علمی ایران و سیاستگذاری در این رابطه منجر شود. همچنین در این پژوهش به روش تطبیقی، اطلاعات مربوط به جامعه آماری به صورت تمام‌شماری با یکدیگر مقایسه شده و نتایج آن زمینه­ساز طرح یک نظریه دربارۀ وضعیت رقابت‌پذیری علمی منطقه شده است. نهایتاً این پژوهش از منظر نحوۀ جمع­آوری اطلاعات از نوع داده­های ترکیبی[12] است که در بازه زمانی سال­های 1996 تا 2014 برای 124 کشور و 27 حوزه علمی انجام شد. با توجه به اینکه جهت اثر گذاری استنادات مقالات نیازمند حداقل 3 سال زمان است لذا از لحاظ نمودن استنادات 2014 به بعد اجتناب نمودیم. همچنین در این پژوهش به جای تعداد مقالات، از تعداد استنادات استفاده شد که تصویری بهتر از میزان رقابت­­پذیری ایران در اختیار ما می­گذارد. با توجه به اینکه در رویکرد پیچیدگی جهت تعیین شاخص های مورد نیاز از داده های تمام کشورهای واجد شرایط و تمام حوزه های علمی باید استفاده شود لذا در ادامه به نحوه انتخاب جامعه و نمونه مورد نظر هم برای کشورها و هم برای حوزه های علمی خواهیم پرداخت.

جامعۀ آماری کشورها: هر چند که ما به شناسایی سطح رقابت‌پذیری علمی ایران در منطقه ­پرداختیم، اما برای گردآوری داده­های مربوطه و دستیابی به شاخص پیچیدگی علمی، نیازمند استفاده از داده­های تمام کشورهای جهان بودیم که برای دستیابی به نتایج دقیق­تر در این پژوهش، اقدام به حذف آن دسته ازکشورهایی کردیم که دارای استنادات کمتر از 3000 در طول سالهای 2010 تا 2014 در حوزه­های مختلف علمی بودند. به همین منظور، از میانگین مجموع استنادات برای تمام حوزه­های علمی استفاده کردیم که به این ترتیب، پژوهش ما به  124 کشور از 238 کشور نمایه شده در سایمگو محدود شد. از آنجا که بعد از اعمال این محدودیت، جامعۀ تحت بررسی 83/99 درصد از تولیدات علمی موجود در جهان و نیز 93 درصد از جمعیت جهان را پوشش می­دهد، لذا می­توان به جامعیت آن پی برد.

جامعۀ آماری حوزه­های علمی: با توجه به ماهیت پژوهش حاضر که بررسی کیفی تولیدات علمی، رتبه­بندی، تحلیل استنادی و مقایسه کشورهای جهان و در نهایت، تعیین جایگاه رقابت­پذیری علمی ایران در منطقه است، از داده­های پایگاه استنادی سایمگو بهره گرفته شده است که در مقایسه با سایر پایگاه­های استنادی، اطلاعات دقیق­تری از لحاظ رتبه­بندی کشورها از منظرهای مختلف مثل تعداد تولیدات علمی، تعداد استنادات و شاخص اچ کشورها بر اساس سال و نیز رشته­ها و حوزه­های مختلف علمی ارائه می­کند. لذا تعداد حوزه­های علمی نیز در این پژوهش بر مبنای طبقه­بندی پایگاه استنادی سایمگو با 27 دسته­بندی موضوعی کلی و 313 دسته­بندی موضوعی خاص محاسبه شده است. پس از جمع آوری داده های فوق، اقدام به محاسبه شاخص پیچیدگی علمی کشورها و حوزه های علمی در سطح جامعه مورد بررسی کردیم.

در مرحله بعدی تجزیه و تحلیل خود را به شاخص­های به­دست آمده در سطح کشورهای موجود در سند چشم­انداز 1404 محدود کردیم که شامل کشورهای آذربایجان، اردن، ارمنستان، عربستان سعودی، قطر، ازبکستان، ایران ، عمان، کویت، رژیم اشغالگر قدس، ترکیه، فلسطین، گرجستان، مصر، پاکستان، سوریه، لبنان، امارات متحده عربی، عراق، قزاقستان و یمن می­باشند. همان­طور که اشاره شد کشورهای افغانستان، بحرین، تاجیکستان، ترکمنستان و قرقیزستان به دلیل داشتن میانگین استنادات کمتر از 3000 از فهرست کشورها حذف شدند.

روش تحلیل داده­ها: در این تحقیق به منظور شناسایی میزان رقابت­پذیری علمی ایران، داده‌های جمع‌آوری‌شده شامل اطلاعات تعداد استنادات به مقالات علمی ایران در حوزه‌های علمی مختلف[13]، از دو شاخص پیچیدگی علمی کشورها و شاخص پیچیدگی حوزه­های علمی استفاده کرده و سپس به مقایسۀ مقادیر شاخص­های ایران با کشورهای منطقه و همچنین تنوع و فراگیری علوم تولیدشده توسط ایران با کشورهای منطقۀ مورد مطالعه پرداخته شده است.

محاسبۀ شاخص پیچیدگی علمی و پیچیدگی حوزۀ علمی: برای به دست آوردن معیاری دقیق از میزان رقابت‌پذیری علمی یک کشور می­توان اطلاعات مربوط به دو معیار تنوع و فراگیری را با کمک یکدیگر تکمیل کرد. شاخص پیچیدگی اولین بار از حوزه اقتصاد و توسط هیدالگو و همکاران (2007) معرفی و سپس توسط دیگر محققان در حوزه های مختلف بسط داده شد. در نحوه محاسبه این شاخص اهتمامی دیگر نیز توسط گروهی از محققان در ایتالیا (تاچلا و همکاران[14]،2012) صورت پذیرفته که تحت عنوان برازش[15] از آن یاد می شود.  با توجه به اینکه روش برازش اصلاح شده روش پیچیدگی است لذا در این پژوهش از روش برازش برای محاسبه پیچیدگی استفاده شده است.

به همین نحو، با استفاده از روابط پیشنهادی توسط تاچلا و همکاران (2012)، اکنون می‌توان پیچیدگی علم یک کشور را نیز با استفاده از تعاریف رقابت­پذیری و پیچیدگی و با استفاده از الگوریتم تکراری به صورت زیر محاسبه کرد.

با نشان دادن مقدار رقابت­پذیری کشور c با Fc و پیچیدگی حوزۀ علمی d با Qd، الگوریتم تکرارشونده با شروع از مقادیر  و  آغاز می‌شود. مقدار رقابت­پذیری و پیچیدگی در مرحله n با استفاده از مقادیر رقابت­پذیری و پیچیدگی در تکرار 1n- به صورت روابط زیر به دست می‌آید.

(1)                                                                                                  CSCI=   

(2)                                                                                      SDCI=                   

در نهایت، با توجه به مقادیر محاسبه­شده، مقدار شاخص رقابت­پذیری کشورها و پیچیدگی حوزه‌های علمی به صورت روابط زیر محاسبه می‌شود.

(3)                                                                                                           CSCI=

(4)                                                                                                           SDCI=

یافته‌های پژوهش

پاسخ به سؤال اول پژوهش. ایران چه جایگاهی را از لحاظ شاخص پیچیدگی علمی به خود اختصاص داده است؟

جدول 1 بیانگر شاخص پیچیدگی علمی کشورهای سند چشم انداز منطقه از سال 2005 الی 2014 است. همانطور که از این جدول مشخص است، رژیم اشغالگر قدس رتبه هفتم جهانی و همچنین رتبه اول منطقه را کسب کرده است؛ این در حالی است که ترکیه و لبنان در مقام های دوم و سوم منطقه از لحاظ شاخص پیچیدگی علمی قرار دارند و اما شاخص پیچیدگی علمی ایران در طی سالهای 2005 الی 2014  یک روند تقریبا ثابت و پایدار داشته و رتبه هشتم این جدول را به خود اختصاص داده است و عربستان قبل از ایران و در جایگاه هفتم منطقه قرارگرفته است. کشورهای ترکیه، لبنان، امارات و اردن به ترتیب رتبه های دوم تا پنجم را دریافت کرده اند. همچنین کشورهای ارمنستان، آذربایجان و سوریه به ترتیب کمترین میزان شاخص پیجیدگی علمی را در منطقه داشته اند.

      جدول1. شاخص پیچیدگی علمی کشورهای منطقه؛ 2014-2005

کشورها

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

رتبه جهانی 2014

رتبه منطقه

رژیم اشغالگر قدس

0.0209

0.0205

0.0179

0.0172

0.0169

0.0179

0.0148

0.0197

0.0146

0.0158

7

1

ترکیه

0.0135

0.0147

0.0143

0.0133

0.0155

0.0135

0.0128

0.0134

0.0149

0.0134

13

2

لبنان

0.0121

0.0112

0.0109

0.0111

0.0124

0.0125

0.0124

0.0114

0.0132

0.0099

38

3

امارات

0.0131

0.0118

0.0124

0.0111

0.0124

0.0112

0.0103

0.0117

0.0098

0.0105

30

5

اردن

0.0098

0.0109

0.0083

0.0142

0.0124

0.0115

0.0132

0.0107

0.0125

0.0105

30

5

کویت

0.0093

0.0105

0.0110

0.0088

0.0106

0.0091

0.0090

0.0107

0.0095

0.0104

32

6

عربستان

0.0095

0.0103

0.0111

0.0094

0.0120

0.0076

0.0073

0.0109

0.0083

0.0096

42

7

ایران

0.0086

0.0105

0.0101

0.0093

0.0085

0.0095

0.0094

0.0097

0.0094

0.0098

40

8

مصر

0.0095

0.0078

0.0088

0.0079

0.0073

0.0100

0.0086

0.0096

0.0088

0.0076

58

9

قطر

0.0056

0.0075

0.0066

0.0076

0.0078

0.0081

0.0085

0.0110

0.0085

0.0100

37

10

عمان

0.0079

0.0091

0.0096

0.0074

0.0067

0.0073

0.0079

0.0083

0.0066

0.0075

61

11

پاکستان

0.0055

0.0064

0.0062

0.0072

0.0071

0.0072

0.0074

0.0074

0.0080

0.0076

57

12

فلسطین

0.0053

0.0047

0.0073

0.0065

0.0068

0.0048

0.0056

0.0080

0.0086

0.0049

90

13

عراق

0.0060

0.0047

0.0048

0.0052

0.0060

0.0059

0.0068

0.0069

0.0072

0.0067

72

14

گرجستان

0.0063

0.0045

0.0053

0.0052

0.0098

0.0055

0.0055

0.0021

0.0056

0.0044

97

15

قزاقستان

0.0043

0.0039

0.0046

0.0048

0.0053

0.0056

0.0055

0.0059

0.0060

0.0077

55

16

یمن

0.0021

0.0019

0.0022

0.0044

0.0046

0.0045

0.0050

0.0058

0.0057

0.0057

83

17

سوریه

0.0037

0.0027

0.0040

0.0032

0.0039

0.0039

0.0047

0.0060

0.0048

0.0046

95

18

آذربایجان

0.0038

0.0019

0.0044

0.0035

0.0053

0.0036

0.0042

0.0019

0.0038

0.0031

115

19

ارمنستان

0.0020

0.0017

0.0021

0.0020

0.0027

0.0031

0.0033

0.0015

0.0018

0.0030

116

20

 

 

 

 

 

 

 

پاسخ به سؤال دوم پژوهش. حوزه‌های علمی از لحاظ شاخص پیچیدگی علمی چه جایگاهی را به خود اختصاص می‌دهند؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار1. شاخص پیچیدگی علمی حوزه های علمی؛ 2014

نمودار 1 بیانگر شاخص پیچیدگی علمی 27 حوزه­ علمی در سال 2014 است. مشاهده می شود که حوزه «پرستاری»، پیچیده ترین حوزه است؛ سپس با «حرفه های سلامت» ادامه می یابد و در نهایت با «علوم میان رشته ای» و «کشاورزی و علوم زیستی»، پیچیدگی حوزه ها به کمترین میزان خود می رسد. به استثنای پرستاری و تا حدودی حرفه های سلامت، بقیه حوزه ها با شیب ملایمی از پیچیدگی آنها کاسته می شود.

پاسخ به سؤال سوم پژوهش.  استنادات دریافتی مقالات ایران در ده زیر شاخه برتر از منظر شاخص پیچیدگی و سایر زیرشاخه های علمی  چگونه است؟

                جدول2. تعداد استنادات  ایران در ده زیر شاخه برتر از منظر شاخص پیچیدگی؛ 2014

درصد از کل استنادات

تعداد استنادات

تعداد مقالات

رتبه شاخص پیچیدگی

شاخه علمی

زیرشاخه علمی

ردیف

0.0004

1

3

1

پرستاری

برنامه ریزی مراقبت

1

0.0038

8

4

2

فارماکولوژی (پرستاری)

2

0.0004

1

2

3

بررسی و آمادگی آزمون

3

0.0014

3

7

4

رهبری و مدیریت

4

0.0038

8

3

5

پرستاری مراقبت های ویژه

5

0.0019

4

5

6

اطفال

6

0.0009

2

3

7

تحقیق و نظریه

7

0.0014

3

5

8

اصول و مهارت ها

8

0.0043

9

3

9

انکولوژی (پرستاری)

9

0.89

1837

593

10

علوم مواد

علوم و فناوری نانو

10

0.91

1876

628

مجموع

206873

 

کل استنادات

 

 

 

جدول 2 نشانگر تعداد استنادات ایران در ده زیرشاخه برتر از منظر شاخص پیچیدگی علمی در سال 2014 است. این جدول نشان می دهد که در سال 2014  تنها  91/0درصد کل استنادات ایران در قالب ده زیرحوزه با بیشترین پیچیدگی قرار دارد. نکته جالب در مورد این جدول مربوط به استنادات بالای حوزه نانو می باشد، در حالی که دیگر حوزه ها دارای استنادات تک رقمی هستند. بنابراین اگر سهم این حوزه را هم از کل ده حوزه برتر جدا کنیم، مشاهده می شود که به رقمی معادل  019/0درصد دست می یابیم. بر این اساس، هرچند که ایران توانسته است در حوزه های پیچیده، تولیدات علمی داشته باشد، اما سهم خیلی کمی در این حوزه ها را به خود اختصاص داده است.

نمودار 2 استنادات دریافتی مقالات ایران در زیرشاخه های علمی مختلف را نشان می دهد. محور افقی، ترتیب زیرشاخه های علمی بر اساس شاخص پیچیدگی علمی از کم به زیاد (از سمت چپ به راست)؛ و محور عمودی تعداد استنادات تولیدات علمی ایران است. خط عمودی با رنگ مشکی، میانگین شاخص پیچیدگی علمی زیرشاخه ها را نشان می دهد. با مشاهده نمودار و با توجه به این خط میانگین می توان دریافت که بیشتر تجمع استنادات به تولیدات علمی ایران، در سمت چپ میانگین شاخص پیچیدگی علمی قرار گرفته است؛ به عبارت دیگر، تولیدات علمی ایران در زیرشاخه های با پیچیدگی کمتر، قوی تر بوده و در زیرشاخه های با پیچیدگی بالا، به جز سه مورد- (زیرحوزه‌های علوم مواد (متفرقه) ( 5641)، بیوشیمی (2983)، و شیمی (متفرقه) (7146) - خوب عمل نکرده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار2. استنادات تولیدات علمی ایران؛ 2014

(مرتب شده بر حسب پیچیدگی زیرحوزه های علمی از کمترین به بیشترین پیچیدگی)

 

 

 

 

همچنین، خط افقی قرمز، شیب کاهشی تعداد استنادات ایران از زیر شاخه های علمی با پیچیدگی کمتر به زیرشاخه های علمی با پیچیدگی بیشتر را نشان می دهد و بیانگر این موضوع است که تعداد استناداتی که تولیدات علمی ایران گرفته اند از حوزه های با پیچیدگی کمتر به سمت حوزه های با پیچدگی بیشتر، کاهش یافته است؛ که این هم به وضوح نشان می دهد که در زیرشاخه های با شاخص پیچیدگی علمی بالا، تولیدات علمی قوی نداشته ایم و تعداد استنادات در این بازه، کم بوده است.

پاسخ به سؤال چهارم پژوهش. تنوع تولیدات علمی کشورهای منطقه چگونه است؟

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار3. متوسط تنوع تولیدات علمی کشورهای منطقه؛ 2014-2005

 

 

متوسط تنوع حوزه های علمی کشورهای منطقه را از منظر رقابت پذیری آنها در سطح جهان، نمودار 3 نشان می دهد. این نمودار بیانگر آن­ است که بیشترین میانگین تنوع علمی را طی سال­های 2014-2005، کشور ترکیه در اختیار دارد که رقمی معادل 137 زیرحوزه از بین 298 زیرحوزه علمی است. ایران با متوسط تنوع 109 زیرحوزه رتبه ششم را از آن خود کرده است[16]. این در حالی است که کشورهایی همچون ارمنستان با 34 حوزه و آذربایجان با 53 حوزه دارای کمترین تنوع علمی در منطقه بوده اند.

پاسخ به سؤال پنجم پژوهش. فراگیری جهانی زیرحوزه های علمی کشورهای منطقه چگونه است؟

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار4. متوسط فراگیری جهانی زیرحوزه های علمی کشورهای منطقه؛ 2014-2005

 

نمودار4، متوسط فراگیری جهانی حوزه های علمی کشورهای منطقه طی سالهای 2005 تا 2014 را نشان می­دهد. متوسط فراگیری، نشان دهنده میانگین فراگیری حوزه های علمی کشورها در سطح جهانی است. برای مثال، کسب مقدار متوسط فراگیری 39 برای ایران بیانگر این است که به طور میانگین 39 کشور رقیب در جهان برای تولیدات علمی ایران طی سالهای مذکور وجود دارد. با این تفاسیر قابل مشاهده است که تولیدات علمی ترکیه و رژیم اشغالگر قدس در این سالها تعداد 38 رقیب در جهان دارد. در حالی که کشورهای یمن و سوریه به ترتیب دارای بیشترین متوسط فراگیری (7/45 و 5/45) هستند.

پاسخ به سؤال ششم پژوهش. رقبای علمی ایران در منطقه بر مبنای پیچیدگی علمی کدام کشورها هستند؟

نمودار 5 رقبای علمی ایران در منطقه را در سال 2014 نشان می­دهد. همانطور که مشاهده می شود از مجموع 104 زیرحوزه تولید علمی ایران در سال 2014، کشور ترکیه 78 زیرحوزه آن را که معادل 75 درصد است، تولید می کند. لذا می توان ترکیه را مهمترین رقیب تولیدات علمی ایران در منطقه قلمداد کرد. به همین صورت کشورهای عربستان، پاکستان، مصر، اردن و .... دیگر رقبای ما در منطقه را تشکیل می دهند. این در حالی است که گرجستان، ارمنستان و رژیم اشغالگر قدس کشورهایی هستند که به ترتیب کمترین تولیدات علمی مشترک با ایران را دارند، لذا این کشورها از منظر شاخص پیچیدگی علمی در کمترین رقابت با ایران قرار دارند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 5. تولیدات علمی مشترک کشورهای منطقه با ایران؛ 2014

بحث و نتیجه‌گیری

مطابق با یافته­های پژوهش، از منظر پیچیدگی علمی ایران رتبه هشتم منطقه­ای و رتبه چهلم جهانی را در سال­های 2005 تا 2014 به خود اختصاص داده است. از میان کشورهای مورد بررسی در این پژوهش تنها رژیم اشغالگر قدس جزو ده کشور برتر جهان قرار گرفته و آذربایجان و ارمنستان جزو ده کشور آخر دنیا از حیث پیچیدگی علمی هستند. این در حالی است که بر مبنای سایر شاخص­های علم­سنجی نظیر تعداد بروندادهای علمی و میزان استنادات در پایگاه­های استنادی نظیر اسکوپوس و کلریویت آنالیتیکس ایران رتبه­های اول تا دوم منطقه را در طی چند سال اخیر داشته است (اسکوپوس و کلریویت آنالیتیکس، 2017). شاخص پیچیدگی علمی هم به لحاظ کمی و هم به لحاظ کیفی به سنجش جایگاه علمی کشورها می‌پردازد. از لحاظ کیفی یافته­های این پژوهش با نتایج مطالعه آتیه­آشتیانی(2016) مطابقت دارد چرا که وی هم تولیدات علمی ایران را به لحاظ کیفی رقیب سرسختی برای سایر کشورها نمی­داند. درگزارش آرکامبولت[17] (2010) آمده است که رشد تولیدات علمی ایران 11 برابر کشورهای جهان و 4 برابر کشورهای منطقه است؛ به نحوی که هفته‌نامه نیوساینتیست[18] سال 2010 را به لحاظ تولیدات علمی متعلق به ایران می­داند (مک کنزی[19]،2010). همچنین بر مبنای این گزارش نرخ رشد علمی ترکیه، عمان و امارات متحده عربی به ترتیب 5/5، 3/3 و 7/2 برابر نرخ رشد جهانی است. کسب رتبه هشتم در شاخص پیچیدگی علمی بین بیست کشور منطقه و قرار گرفتن کشورهایی مثل لبنان، امارات، اردن و کویت در رتبه­هایی بالاتر از ایران حاکی از آنست که حجم بالایی از تولیدات علمی و استنادات ایران در علومی فراگیر و با پیچیدگی پایین است.

در شاخص پیچیدگی علمی، ترکیه رتبه دوم را در منطقه کسب کرده است. طبق یافته های پژوهش علی­رغم افزایش نرخ رشد تولیدات علمی، ترکیه در حوزه هایی با پیچیدگی به نسبت بالا بیش از ایران و سایر کشورهای منطقه سرمایه­گذاری کرده است. همانطوری که در نمودار 2 نیز قابل مشاهده است کشور ترکیه به لحاظ تنوع تولیدات علمی نیز در منطقه رتبه نخست را دارد. همین نتیجه را دیگر شاخص­های علم­سنجی برای کشور ترکیه رقم می‌زنند که در نتایج پژوهش­های متعددی از جمله عطارها (1388)، عرفان­منش و رحیمی (1391) و کارزانی و همکاران (2010) نیز آشکار شده است.

از طرف دیگر، کشورهایی نظیر کویت و عربستان در قیاس با ایران تفاوت چندانی به لحاظ تنوع علمی ندارند و یا قطر با اینکه تنوع علمی کمتری دارد، ولی به لحاظ پیچیدگی علمی در جایگاه نزدیک به ایران قرار گرفته­اند. دلیل عمده این امر را می توان در حوزه هایی دانست که این کشورها در آنها استنادات بالایی دریافت نموده اند.

این مهم، بیانگر اینست که کشورهای یادشده قابلیت­های لازم را در سطوح مختلف کلان، میانی و خرد برای تولید علم در این حوزه فراهم آورده­اند. این قابلیت­ها را می­توان در مواردی مثل منابع انسانی، منابع اقتصادی، فراهم آوردن زیرساخت­ها و تجهیزات علمی و نیز در سطح کلان سیاستگذاری­های کارآمد و جهت­دار علم خلاصه کرد. البته در مورد عربستان شرایط تا حدودی متفاوت است. گزارش­های متعدد استخراج‌شده از پایگاه­های معتبر بین­المللی از جمله نیچر[20]، سایمگو و کلریویت آنالیتیکس نشان از نرخ رشد بی­سابقه تولیدات علمی و ارتقاء جایگاه علمی عربستان دارد؛ به نحوی که در حال ربودن گوی سبقت از ایران است و هم­اکنون دارای شاخص اچ بالاتری از ایران بوده و یک دانشگاه در لیست 500 دانشگاه برتر از نظر شاخص نیچر دارد (نیچر ایندکس، 2017). بررسی­های سایمگو در سال 2015 حاکی از آن است که 70 درصد مقالات عربستان با مشارکت بین­المللی انجام شده است؛ در حالی که در سال­های اخیر میزان همکاری­های بین­المللی ایران با افول همراه بوده است. نقش همکاری­های بین­المللی و جذب پژوهشگران پراستناد جهان در حوزه­های علمی متعدد توسط دانشگاه­های سعودی و بهره­گیری از وابستگی سازمانی دوم برای دانشگاه­های عربستان را در افزایش نرخ رشد علمی این کشور نمی­توان کتمان کرد.

طبق یافته‌­های پژوهش، در سال 2014، پرستاری وحرفه­های سلامت دارای بیشترین پیچیدگی در مقیاس جهانی بوده­اند و بعد از آن روانشناسی، علوم اعصاب، مهندسی شیمی و هنر و علوم انسانی حوزه­های علمی پیچیده هستند. در رده حوزه­هایی با پیچیدگی علمی مطلوب نیز علوم مواد، علوم تصمیم­گیری، بیوشیمی و ژنتیک و همچنین مدیریت و حسابداری قرار گرفته­اند. همانطوری ­که سیمینی و همکاران (2014) اذعان دارند، حوزه‌های علمی که نشان‌دهندۀ رقابت‌پذیری علمی یک کشور هستند، نه لزوماً حوزه‌های مبتنی بر تکنولوژی‌های بالا، بلکه حوزه‌هایی هستند که پیچیده‌ترین نیازهای جامعه را نشانه گرفته‌اند. لذا قرار گرفتن حوزه پرستاری در رتبه پیچیده­ترین حوزه علمی را می­توان اینگونه توضیح داد که تولید علم اثرگذار در این حوزه در سطح منطقه­ای و بین­المللی نیازمند داشتن قابلیت­ها و زیرساخت­های متعددی در کشورهاست که سیاستگذاری و برنامه­ریزی­هایی علم در سطوح مختلف مدیریتی را طلب می­کند. طبق جدول 2 که میزان تولیدات و استنادات به مقالات ایران را در 10 زیرحوزه برتر به لحاظ پیچیدگی علمی را نشان می‌دهند، 30 درصد از کل استنادات دریافتی مقالات ایران مربوط به حوزه­هایی با پیچیدگی پایین است و تنها 9/0 درصد از کل استنادات دریافتی مقالات ایران در زیرحوزه­هایی با پیچیدگی بالاست، که 89/0 درصد از این مقدار نیز متعلق به حوزه علم مواد در زیرحوزه علوم و فناوری نانو بوده است، این یافته با نتایج کار خدادوست (1390) نیز مطابقت دارد. بنابراین در 9 زیر حوزه برتر که در حوزه پرستاری جای دارند ایران عملکرد خوبی نداشته است.

در تاکید بحث قابلیت­های موجود در یک کشور برای موفقیت در یک حوزه علمی پیچیده و نیز اهتمام به ارایه و اجرای سیاست های مناسب علمی، مصداق بارز آن را در ایران می توان در حوزه علوم و فناوری نانو جست که در سال 1379 با شروع فعالیت­های ستاد توسعه فناوری­های نانو در کشور با سیاستگذاری­های هدفمند و برنامه­ریزی­های جهت­دار و به تبع آن انواع حمایت­های مادی و معنوی برای انجام پروژه­های متعدد، هم در نظام آموزش عالی و هم در سطح کلان ملی، بستر و زمینه همکاری­های بین­المللی برای آن فراهم شد، به­نحوی که جایگاه رقابت­پذیری ایران در زیرحوزه نانو را چه در منطقه و چه در سطح جهانی ارتقا بخشید؛ تا حدی که آرکامبولت (2010) نیز درگزارش 30 سال در علم که موسسه ساینس متریکس[21] کانادا آن ­را منتشر کرده است، یادآور می­شود انتشارات ایران بر روی شیمی معدنی و هسته­ای، فیزیک هسته­ای و ذرات و مهندسی هسته­ای متمرکز شده است و اگر چه تحقیقات پزشکی و کشاورزی نیز افزایش یافته، ولیکن انتشارات در مهندسی هسته‌ای ایران 250 برابر سریع­تر از میانگین جهان بوده است.بر مبنای یافته‌های این پژوهش و سایر مطالعات انجام‌شده در توسعه علم بر مبنای شاخص­های متعدد علم­سنجی، نکته مهمی که کماکان بر قوت خود باقی است و بایستی سیاستگذاران عرصه علم و فناوری در کشور مورد توجه قرار دهند این ­است که برای توسعه علمی ایران، علی­رغم رشد کمی تولیدات علمی، نظام پژوهشی کشور باید به سمت متنوع­سازی علومی سوق داده شود، که کشور دارای قابلیت های مورد نیاز آن باشد؛ چراکه طبق اظهارات قبلی، تنوع علمی ارتباطی مستقیم با رقابت­پذیری علمی کشورها دارد که الزاما حوزه­های علمی مبتنی با تکنولوژی­های پیچیده را شامل نمی­شود. بدین معنا که برای ارتقا جایگاه رقابت­پذیری کشور در سطح منطقه بایستی پیچیده­ترین نیازهای جامعه، هدف قرار گیرد. در نقشه جامع علمی کشور نیز بر بحث کمیت­ها تاکید شده است که بدون توجه به نیازها و قابلیت­های موجود در کشور رسیدن به وضعیت مطلوب در چشم­انداز 1404 که همانا جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در منطقه است، سهل نخواهد بود.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

-   در راستای بهینه­سازی نظام پژوهشی و آموزشی، پیشنهاد می­شود مسئولان و سیاستگذاران ستاد نقشه جامع علمی کشور در روزآمدسازی شاخص­ها بر شاخص­های ترکیبی نظیر شاخص پیچیدگی علمی توجه لازم را داشته باشند.

-   از دولت انتظار می­رود تا با حضور فعال راهگشای ایجاد ظرفیت­ها و قابلیت­های مورد نیاز در تحقق دستیابی به علومی با پیچیدگی بالا، یاری‌رسان رشد و شکوفایی علمی کشور باشد.

-   از آنجا که تولید و بروندادهای علمی در حوزه­های گوناگون اعم از پیچیده و فراگیر قابلیت­ها و فرصت­های خاص خود را با توجه به شرایط فعلی تولید علم در کشور می­طلبد، لذا مسئولین و دست­اندرکاران نظام ارزیابی اعضای هیأت علمی آموزشی و پژوهشی بایستی بر ارزشیابی ایشان بر مبنای حوزه فعالیت علمی­شان اهتمام ورزند.

-   نقشه فضای پژوهش با ارائه تصویری گویا از روند پژوهشی کشور در آینده، می­تواند به تصمیم­گیری کارآمدتر و مفیدتر در ارتقاء جایگاه رقابت­پذیری علمی منجر شود؛ لذا پیشنهاد می­شود سیاستگذاران عرصه علمی کشور به منظور درک هرچه بهتر و شفافتر وضعیت موجود علمی و آگاهی از مسیر پژوهشی پیش­رو، به موازات سایر نقشه­های علمی از چنین نقشه­هایی نیز در ارائه راهبردها و تصمیمات خود بهره­مند شوند.

-   معرفی حوزه­های علمی با پیچیدگی بالا و فراگیری پایین و هدایت نظام­های آموزشی و پژوهشی در راستای جهت دادن به فعالیت­های علمی خود در حوزه­های اثرگذار، می­تواند در زمره وظایف سیاستگذاران عرصه علم و فناوری قرار گیرد.

-   پیشنهاد می­شود دولت با حمایت جدی مادی و معنوی از ارتباطات علمی بین­المللی راهگشای تقویت شبکه علمی کشور و داد و ستد علمی با پژوهشگران و دانشگاه­های برجسته کشورهای پیشرو باشد.

پیشنهاد برای پژوهش‌های آتی

-   در نهایت به سایر محققان پیشنهاد می شود با توجه به استفاده از داده‌های پایگاه سایمگو در انجام این پژوهش، از جامعه­ای متفاوت نظیر پایگاه استنادی جهان اسلام به بررسی رویکرد پیچیدگی علمی بپردازند. همچنین در این پژوهش برای بیان پیچیدگی علمی فقط از استنادات مقالات استفاده شد، در حالی که می‌توان تدبیری اندیشید تا از سبدی از انواع تولیدات علمی جهت برآوردن پیچیدگی علمی استفاده نمود. از آنجاکه در این پژوهش 27 حوزه علمی را مورد بررسی قرار دادیم، اما کماکان این نیاز احساس می‌شود که هر کدام از این حوزه‌ها با توجه سیاست‌های اتخاذ شده در طول سالیان گذشته، به صورت مجزا مورد بحث و بررسی قرار گیرد. با عنایت به اینکه برای تخمین پیچیدگی اقتصادی و پیچیدگی علمی از یک روش مشابه استفاده شده است، لذا پیشنهاد می­گردد که در تحقیقی به سنجش میزان انطباق علم با اقتصاد یک کشور پرداخته شود.



[1] . Science Complexity

[2] . Hidalgo et al.

[3] . Diversification

[4] . Ubiquity

[5] . Marginson et al.

[6] . Kostoff

[7] . Horta & Veloso

[8] . Liao  et al.

[9] . Hasan & Luthra

[10] . Cimini et al.

[11] . Guevaral  et al.

[12] . Panel data

[13] . برای نشان دادن رقابت پذیری علمی از مفهومی تحت عنوان مزیت رقابتی آشکار شده (RCA) که توسط بالاسا (1964) معرفی شده استفاده نمودیم در این حالت اگر تعداد مقالات علمی مؤثر که توسط کشورc  در حوزه d تولید شده است بیشتر از تعداد مقالات مورد انتظار از یک کشور با آن تعداد مقاله در یک حوزۀ خاص باشد، آن­گاه کشور c در حوزه علمی d توسعه­یافته است، که این سطح از توسعه­یافتگی برای یک فرد، سازمان و یا کشور c در حوزه d با استفاده از شاخص مزیت رقابتی آشکارشده، مطابق تعریف زیر محاسبه می‌شود.

                                                               

که در آن   بیان­گر میزان تولیدات علم توسط کشور بر حسب تعداد استنادات است. برای مثال، در سال 2014، 1/1 درصد از کل استنادات کشور ایران در حوزه ریاضیات کاربردی، بوده است. همچنین این حوزه 5/0 درصد از کل استنادات جهانی را نیز شامل می‌شود. بنابراین می‌توان گفت RCA کشور ایران در حوزه ریاضیات کاربردی برابر 24/2 است که نشان می‌دهد ایران در حوزه علمی ریاضیات کاربردی، کشوری رقابت­پذیر به شمار می‌آید.

[14] . Tacchella  et al.

[15] . Fitness

[16] . این بدین معنا نیست که ایران فقط در 109 زیرحوزه علمی به تولید علم می پردازد؛ بلکه  منظور این است که ، حوزه های علمی با RCA

[17] . Archambault

[18] . New Scientist

[19] . MacKenzie

[20] . Nature

[21] . Science-Metrix

ادی، قاسم (1395). ماهیت میان رشتگی مقاله های چهار حوزۀ نانو، زیستی، شناختی و اطلاعات بر اساس فنّ هم تألیفی. کتابداری و اطلاع­رسانی، 19 (4) ،132-168.      

امامی، زهرا؛ حریری، نجلا ؛ و خمسه، محمد ابراهیم (1395). ترسیم نقشه برون‏دادهای علمی بیماری‏های تیروئید در ایران و خاورمیانه: مطالعۀ علم‏سنجی، مجلۀ غدد برون‏ریز و متابولیسم ایران، 18(1)، 9-1.

بندلی­زاده، ندا (1393). بررسی ارتباط میان قابلیت‏های منطقه‏ای و جغرافیای تولید علم در ایران. پژوهشنامة پردازش و مدیریت اطلاعات، 30 (1)، 335-309.

بیات، مهدی؛ صالح‌زاده، صادق؛ و زلفی‌گل، محمدعلی (1390). تحقق پیش از مورد اهداف علمی سند چشم‌انداز 20 سالۀ کشور. نشاء علم، 2 (1).

خدادوست، رضا (1390). مطالعۀ وضعیت انتشار، هم‌نویسندگی و هم‌استنادی تولیدات علمی حوزۀ نانو جمهوری اسلامی ایران. (پایان‏نامه کارشناسی ارشد)، دانشگاه تربیت‏مدرس، تهران.

     شاهمرادی، بهروز و چینی فروشان، پیام (1396). سنجش دانش و مهارت با تکیه ‌بر رویکرد پیچیدگی اقتصادی. مجله رهیافت، (67)27، صص 19-32.

     شاهمرادی، بهروز؛ عظیمی، ناصرعلی؛ سجادی­فر، مهدی، خیراندیش، مسعود و بهرامی، حسن (1396). شناسایی سطح دانش مولد در اقتصاد ایران با تکیه بر رویکرد پیچیدگی اقتصادی (مطالعه مقایسه­ای با کشورهای آسیای جنوب غربی). مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران، ایران.

شکفته، مریم؛ حریری، نجلا (1392). ترسیم و تحلیل نقشۀ علمی پزشکی ایران با استفاده از روش هم‌استنادی موضوعی و معیارهای تحلیل شبکۀاجتماعی. مدیریت سلامت، 51 (16).

عرفان‏منش، محمدامین؛ رحیمی، ماریه (1391). مطالعۀ تولیدات، اثرگذاری و مشارکت علمی کشورهای منطقه خاورمیانه در پایگاه اسکوپوس. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات،  98 (1).

عطارها، حامد (1388). بررسی جهت‏گیری‏های موضوعی در تولیدات علمی ایران و کشورهای خاورمیانه در نمایۀ گسترش‌یافته استنادی علوم  در سال‏های 2007-1998. (پایان‏نامه کارشناسی‏ارشد)، دانشگاه شیراز، شیراز.

گرجی، حسن‏ابوالقاسم؛ روستا آزاد، لیلا؛ و حسن‏زاده، حافظ محمد؛ اصغری، لیلا؛ اطلسی، رشا؛ شکرانه، فرهاد؛ و بذرافشان، اعظم (1389). رتبه‏بندی اعضای هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی و، خدمات درمانی ایران بر اساس شاخص‏های هرش، g و پارامتر m تا پایان سال 2008. (برگرفته از طرح پژوهشی). مدیریت سلامت، 13(42)، 24-17.

محمدی، محمد؛ یوسفی، احمد (1393). ارزیابی تولیدات علمی ایران در حوزۀ میکروبشناسی بر اساس میزان استناد، خوداستنادی و شاخص فوریت. مجله علم‌سنجی کاسپین، 1 (2)، 21-14.

مرادی مقدم، حسین؛ داورپناه، محمدرضا؛ و دیانی، محمدحسین (1394). بررسی الگوی رشد علمی ایران بعد از انقلاب اسلامی: حوزۀ علوم. پژوهش‏نامه کتابداری و اطلاع‏رسانی، 5 (1)، 49-28.

نظرزاده زارع، محسن؛ جمالی، احسان؛ و آرئین، محمدعلی (1393). مقایسۀ تولیدات علمی ایران با کشورهای رقیب خاورمیانه در حوزۀ تعلیم‏ و ‏تربیت. مجلۀ علم‌سنجی کاسپین، 1 (2)، 31-22.

نورمحمدی، حمزه­علی؛ کرامت­فر، عبدالصمد؛ اسپرایین، فرشته(1393). پژوهش در کدام حوزه‌ها؟ تعیین اولویت‌های پژوهشی کشور بر مبنای تأثیر آن‌ها بر توسعۀ اقتصادی، مجله علم­سنجی کاسپین، 1 (1)، 48-53.

نیاکان، شهرزاد (1388). تولیدات علمی ده‌ساله ایرانیان در سطح بین‏المللی (1998-2007). فصلنامه کتاب، 84 (3)، 74-73.

هیدالگو، سزار (2015). چرا اطلاعات رشد می یابد؟ تکامل نظم، از اتم­ها به اقتصادها. ترجمه بهروز شاهمرادی. تهران، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.

Archambault, Eric (2010). 30 Years in Sciens, Secular movments in Knowledge Creation. Science-Metrix. Available at: https://jazirehdanesh.com/files/site1/pages/30years_paper.pdf

Aminpour, F & Kabiric, P. (2009). Science production in Iran: the scenario of Iranian medical journals. JRMS, 14 (5), 5.

Ataie-Ashtiani, B. (2016). Chinese and Iranian scientific publications: Fast growth and poor ethics. Science and Engineering Ethics, 10 (1007), 2-3.

Balassa, B. (1964). The purchasing-power parity doctrine: a reappraisal. The Journal of Political Economy, 72(6), 584-596.

Cimini G, Gabrielli A, Sylos Labini, F. (2014).The Scientific Competitiveness of Nations. PLoS ONE 9 (12): e113470.

Delirrad, M., Rashidi, A., & Karimi, S. (2013). A bibliometric analysis of toxicology publications of Iran and Turkey in ISI web of science. Iranian Journal of Toxicology, 6(19), 735-745.

Guevara, M. R., Hartmann, D., Aristarán, M., Mendoza, M., & Hidalgo, C. A. (2016). The research space: using career paths to predict the evolution of the research output of individuals, institutions, and nations. Scientometrics, 109(3), 1695-1709.

Hasan, S. A., & Luthra, R. (2014). Comparative performance of India with other BRICS countries in publishing science and engineering research papers. Current Science, 106(1654), 12.

Hidalgo, C. A., Klinger, B., Barabási, A. L., & Hausmann, R. (2007). The product space conditions the development of nations. Science, 317(5837), 482-487.

Hausmann, R., Hidalgo, C. A., Bustos, S., Coscia, M., Chung, S., Jimenez, J., Simoes, A., & Yildirim, M. A. (2011). The Atlas of Economic Complexity. Massachusetts Institute of Technology and Center for International Development, Harvard University.

Horta, h & Veloso, F. (2012). Comparing EU and US scientific output by scientific field. Center for Innovation, Technology and Policy Research, 1-33.

Djalalinia, S., Peykari, N., Qorbani, M., Moghaddam, S. S., Larijani, B., & Farzadfar, F. (2015). Obesity researches over the past 24 years: A scientometrics study in Middle East countries. International journal of preventive medicine, 6(1), 38-44.

Kazerani, M., Yekta, A. S., & Nowzari, S. (2010). An Investigation on the Scientific Products: Iran, Turkey, and Greece. Journal of Paramedical Sciences, 1(2), 38-42.

Kharabaf, S. & Abdollahi, M. (2012). Science growth in Iran over the past 35 years. Journal of Research in Medical Sciences, 17(3),  275–279.

Kostoff, R. N. (2008). Comparison of China/USA science and technology performance. Journal of Informetrics, 2(4), 354-363.

Liao, H., Xiao, R., Cimini, G., & Medo, M. (2013). Ranking users, papers and authors in online scientific communities. arXiv preprint arXiv:1311.3064.

MacKenzie, D. (2010). Iran showing fastest scientific growth of any country. Available at: https://www.newscientist.com/article/dn18546-iran-showing-fastest-scientific-growth-of-any-country/

Marginson, S., Tytler, R., Gaukroger, S., & Hind, D. (2015). International comparisons of science, technology, engineering and mathematics (STEM) education, Ausralian Academemy of the Humanities.

Nature Index (2017). Saudi Arabia, 549(7673), 61-81.

SCImago, (n.d.). SJR — SCImago Journal & Country Rank [country rank]. Retrieved Date you Retrieve, from http://www.scimagojr.com

Zeraatkar, N., Vara, N., & Mirsaeid, S. G. (2012). Contribution of Iranian researchers in dental science production as indexed in web of science from 2000 to 2009. Journal of Islamic Dental Association of IRAN (JIDAI), 24(3), 3.