بررسی شبکه همکاری اعضای هیأت علمی پژوهشگاه های فنی و مهندسی وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری در شهر تهران: بازه زمانی 2011 تا 2015

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران

2 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران،

چکیده

هدف: هدف از این تحقیق بررسی شبکه ­همکاری اعضای هیأت­ علمی پژوهشگاه­های فنی ­و­ مهندسی وزارت علوم، تحقیقات ­و ­فناوری در شهر تهران بین سالهای 2011-2015 می­باشد.
روش‌شناسی: این پژوهش از نوع پژوهش‌های علم­سنجی است که با استفاده از روش تحلیل شبکه­های اجتماعی به انجام رسیده است.  جامعه آماری پژوهش شامل تولیدات علمی 7 پژوهشگاه فنی و مهندسی وابسته به وزارت علوم تحقیقات و فناوری مستقر در شهر تهران است.
یافته‌ها: پس از بررسی 7 پژوهشگاه از منظر نویسندگان پر تولید، پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران در رتبه اول و پژوهشگاه مهندسی ژنتیک و زیست فناوری در رتبه دوم  قرار گرفتند. هم چنین ضریب همکاری در تولیدات­ علمی با همکاری 3 نویسنده، تعداد بیشتری داشته­اند. بر اساس شاخص پیوستگی نشان داده شد که تنها 26% پژوهشگران به نوعی با یکدیگر همکاری داشته­اند. در شبکه همکاری بین پژوهشگاه­ها، فعال­ترین پژوهشگاه، پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی می­باشد. همچنین نشان داده شد که بیشترین تولیدات علمی با کشور ایالات متحده آمریکا بوده است.
نتیجه‌گیری: حوزه موضوعی می­تواند یکی از عوامل تولیدات علمی بالای دو پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران  و پژوهشگاه مهندسی ژنتیک و زیست فناوری باشد.  نتیجه نشان داد که در تعاملات علمی، تمایل به کار گروهی در پژوهشگاه­های فنی و مهندسی شهر تهران  به شدت سست است. از جمله دلایل آن توجه صرف به مباحث بنیادی هر رشته و عدم توجه به حل مسائل و موضوعات بین­رشته­ای است. پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی دارای موقعیت ممتازی در بین پژوهشگاه­های دیگر است و قدرت و نفوذ بیشتری در شبکه دارد. ایالات متحده آمریکا در کانون توجه پژوهشگران جهت همکاری بوده است و این مسأله می­تواند به­ دلیل موانع کمتر در این کشور باشد.

کلیدواژه‌ها


محققان حوزه­های علمی، گره­های شبکه جهانی علم هستند که هر یک موضوع و جایگاه ویژه­ای را در این شبکه به خود اختصاص می­دهند. از این منظر، تعداد پیوندهایی که هر دانشمند با دیگر دانشمندان آن شبکه برقرار می­کند، تجلی میزان اتصال او به شبکه جهانی و به بیان دیگر، مشارکت وی در تولید علم جهانی است (حری، 1372 به نقل از نوروزی چاکلی، 1390، ص. 239). یکی از راهکارهایی که سال­هاست در جامعه علمی متداول گردیده و مورد استقبال دانشمندان حوزه­های مختلف قرار گرفته، مشارکت و همکاری عملی در پژوهش است (دیدگاه و عرفان منش، 1388). پژوهشگران در همکاری­های علمی ایده­های خود را به اشتراک گذاشته و بر کیفیت کار یکدیگر اثر می­گذارند و بدین ترتیب هم از مهارت­های تخصصی و هم از دستاوردهای یکدیگر در کار گروهی بهره می­برند و همین مسأله موجب گسترش کیفی و کمی بروندادهای پژوهشی می­شود. (دی استفانو و دیگران[1]، 2013) با افزایش تولیدات علمی مشترک، علم­سنجی سعی می­کند از طریق سنجش میزان تولیدات مشترک افراد و مقایسه­ی آنها با یکدیگر، الگوهای رایج میان آن­ها را شناسایی کند و به سنجه هایی برای سنجش و ارزیابی میزان همکاری­های علمی دست یابد (نوروزی چاکلی، 1390).  از این­رو تاکنون ده­ها شاخص مختلف از سوی پژوهشگران حوزه علم­سنجی معرفی شده­اند. در کنار شاخص­های علم­سنجی، می­توان از شاخص تحلیل شبکه اجتماعی[2] نیز برای مطالعه شبکه همکاری­های علمی بهره برد. روش تحلیل شبکه اجتماعی در دهه 1930 برای مصورسازی، تحلیل و سنجش تعاملات اجتماعی[3] در حوزه­های روانشناسی و انسان­شناسی مطرح شد. در دهه­های بعد استفاده از مفاهیم "تئوری گراف­ها" از حوزه ریاضیات و همچنین "برنامه­نویسی و نرم­افزار"  از حوزه رایانه، به تکامل بیشتر این روش منجر شد. امروزه تحلیل شبکه­های اجتماعی به عنوان یک روش پژوهش در بسیاری از علوم، کاربرد دارد (عرفان­منش و ارشدی، 1394). هر شبکه از تعدادی موجودیت اجتماعی[4] تشکیل شده است که با یکدیگر دارای نوعی آشنایی اجتماعی[5] هستند. در ادبیات تحلیل شبکه به موجودیت­های اجتماعی "گره[6]" و به ارتباطات موجود میان آنها "پیوند[7]" گفته می­شود. بنابراین، روش تحلیل شبکه­های اجتماعی، امکان تشخیص و سنجش هر نوع رابطه میان موجودیت­های مختلف (افراد، سازمان­ها، کلمات، صفحات وب، حیوانات، رایانه­ها و ...) را فراهم می­کند (نیومن[8]، 2001، 1، نقل در عرفان­منش و مروتی اردکانی، 1395). با توجه به این تعریف، می­توان از این روش برای بررسی ارتباطات علمی میان پژوهشگران و به تبع آن سازمان­ها، کشورها، مجله­ها و حوزه­های موضوعی نیز بهره گرفت.

امرزه معیار تعیین جایگاه و اقتدار کشورها براساس توسعه­ی میزان تولید دانش توسط پژوهشگران آن کشورها است. به همین خاطر فناوری ناشناخته ارزیابی وضعیت پژوهشی هر کشور برای برنامه­ریزان و سیاست­گذاران پژوهشی و نیز محققان آن کشور امری ضروری است. با توجه به نیاز کشور در مطالعات بین­رشته­ای برای مرتفع شدن کاستی­ها و نواقص و تقویت نقاط قوت، بررسی وضعیت همکاری پژوهشگران در پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری می­تواند  شکاف بین کمیت و کیفیت تولیدات علمی را مورد توجه قرار دهد. بنابراین شناخت بیشتر پژوهشگران مختلف در این پژوهشگاه­ها  با یکدیگر، برای تحقیق در بعدهای مختلف علوم مهندسی و استفاده از این حوزه­ها در کلیه شاخه­های مهندسی و علوم بین­رشته­ای و بررسی در زمینه وضعیت تولیدات علمی و تعیین الگوهای همکاری میان آثار منتشر شده پژوهشگران، ضروری به­نظر می­رسید. بر این اساس ، این پژوهش می­تواند زمینه­ای برای رشد تعاملات علمی محققان این پژوهشگاه­ها با همتایانشان و اصلاح یا ارتقاء الگوهای رفتاری آنها باشد. همچنین با معرفی پژوهشگاه­ها و پژوهشگران برتر، می­توان در انتخاب تیم پژوهشی مناسب از راهبرد خاص همکاری علمی در حوزه­های فنی و مهندسی استفاده نمود.

سؤال‌های پژوهش

این پژوهش در جهت رسیدن به هدف بررسی شبکه ­همکاری اعضای هیأت­ علمی پژوهشگاه­های فنی ­و­ مهندسی وزارت علوم، تحقیقات ­و ­فناوری در شهر تهران بین سال­های 2011- 2015 گام برمی­دارد. این پژوهش موجب می­شود تا با بررسی همکاری در میان پژوهشگران، ابزاری قدرتمند در برنامه­ریزی برای پژوهش و هدف­گذاری برای برنامه­های آتی فراهم شود. برای رسیدن به این اهداف پاسخ به سؤال­های زیر ضروری است: 

1.  پدیدآورندگان دارای بیشترین تولید به تفکیک مقاله، در پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران چه کسانی هستند؟   

2.  ضریب همکاری نویسندگان پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران چگونه شکل گرفته است؟

3.  چه پژوهشگرانی نقش مهمی را در تعاملات علمی شبکه همکاری پژوهشگاه­های  فنی و مهندسی مستقر در تهران، بر اساس شاخص­های مرکزیت ، درجه­ای، بینابینی، و نزدیکی بازی می­کنند؟

4.  کدام پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وابسته به وزارت علوم تحقیقات و فناوری در شهر تهران نقش فعال و تأثیرگذاری را در شبکه علمی بر عهده دارند؟

5.  چه کشورهایی دارای بیشترین همکاری مشترک با پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وابسته به وزارت علوم تحقیقات و فناوری شهر تهران در تولید بروندادهای علمی هستند؟

پیشینه پژوهش

پیشینه پژوهش در داخل

در سال­های اخیر، مطالعات علم­سنجی در موضوعات همکاری­های علمی و شبکه­های هم­تألیفی، رشد بسیاری داشته و مورد توجه قرار گرفته است.  هر کدام از این پژوهش­ها از جنبه­های مختلفی به بررسی برون­دادها پرداخته­اند: برخی به روند رشد، برخی به بررسی همکاری­های علمی و برخی دیگر به ترسیم ساختارهای علمی و غیره پرداخته­اند.  اما بررسی شبکه­های همکاری و تحلیل آنها با استفاده از شاخص­های تحلیل شبکه­های اجتماعی قدمتی نه چندان طولانی دارد. پیشینه­ی این پژوهش شامل آثاری هستند که به بررسی وضعیت تولیدات علمی و روند رشد و افول آن در بیشتر آثار حوزه فنی و مهندسی و در برخی از رشته­های دیگر، با استفاده از شاخص­های تحلیل شبکه­های اجتماعی، پرداخته­اند. اسدی و دیگران (1390) در بررسی تولیدات علمی دانشگاه صنعتی شریف در بازه زمانی 2005-2010 در پایگاه وب آوساینس، نشان دادند که همکاری مؤسسه­ای و بعد از آن بین مؤسسه­ای در بالاترین سطح و روابط بین المللی در سطح پایینی قرار دارد. همچنین سهم تولیدات با الگوی نویسندگی دو نویسنده و بیش از دو نویسنده، پیوسته در حال افزایش است. احمدی (1390) در پژوهش خود با عنوان "بررسی وضعیت تولیدات علمی دانشگاه تهران در طول برنامه­های توسعۀ ملی جمهوری اسلامی ایران" آن دسته از تولیدات علمی دانشگاه تهران که در طول برنامه­های دوم تا چهارم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران 1993-2007 در پایگاه اطلاعات وب­آو­ساینس نمایه شده­اند را مورد بررسی قرار داد. یافته­ نشان دادند که پژوهش­گران حوزه شیمی بیشترین فعالیت علمی را در بازۀ زمانی داشته­اند. همکاری علمی پژوهشگران دانشگاه تهران در سطح ملی و بین‌المللی در حد مطلوبی بوده است. ایالات متحده آمریکا در سطح بین‌المللی و دانشگاه آزاد اسلامی در سطح ملی بیش­ترین سهم را در تولیدات علمی دانشگاه تهران داشته­اند. پردیس فنی، پردیس مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک و دانشگاه دام پزشکی به ترتیب چهار واحد پر تولید در بازۀ زمانی مورد مطالعه بوده­اند. اما از لحاظ اثرگذاری تولیدات علمی پژوهشگاه مهندسی ژنتیک و زیست­فناوری، دانشکده شیمی و دانشکدۀ منابع طبیعی مقام اول تا سوم را در خود نموده­اند. اسدی و ثقفی (1391) در بررسی میزان هم‌تألیفی پژوهشگران ایرانی در حوزه فنی و مهندسی در فاصله سال­های 1990 تا 2010 در پایگاه وب­آوساینس، با هدف کشف الگوی نویسندگی غالب در تولیدات علمی و میزان مشارکت و همکاری گروهی، نشان دادند که سهم تولیدات با الگوی تک­نویسندگی در حال کاهش و سهم تولیدات با الگوی دو نویسندگی و بیش از آن در حال افزایش است. به­طوریکه 92 درصد از تولیدات به صورت مشترک و 8 درصد به صورت انفرادی است. عصاره و دیگران (1391) در مقاله " بررسی سنجه مرکزیت در شبکه هم­نویسندگی مقالات مجلات علم اطلاعات "در پایگاه مؤسسه اطلاعات علمی، با استفاده از روش تحلیل شبکه­های اجتماعی نشان دادند که گلنزل بالاترین مرکزیت درجه، بینابینی، بردار ویژه و نزدیکی را در مجله علم‌سنجی و نیکولاس بالاترین مرکزیت درجه، بردار ویژه و مرکزیت بنا را در علم‌سنجی علم اطلاعات دارد. از دیگر نتایج این پژوهش در رابطه با مجله­های مورد بررسی این بود که مجله­های علم‌سنجی و انجمن انفورماتیک پزشکی آمریکا نیز از نظر نمرات مرکزیت، بالاترین رتبه­ها را به خود اختصاص داده‌اند. توکلی­زاده راوری و دیگران (1393) در بررسی رابطۀ بین چندنویسندگی و ضریب تأثیر در نشریات علمی فارسی حوزۀ فنی و مهندسی ایران طی سال‌های 1380 - 1389 در پایگاه استنادی علوم و مگ ایران، نشان دادند که روند هم‌نویسندگی طی بازۀ زمانی مطالعه تغییر نکرده و گرایش به سمت نوشتن مقالات توسط دو و سه نویسنده بیشتر بوده، همچنین چندنویسندگی با ضریب تأثیر نشریات رابطه دارد. گلینی مقدم و طاهری (1394) شبکه هم­نویسندگی و ضریب همکاری[9] علمی پژوهشگران ایرانی در حوزه هوا فضا در نمایه استنادی علوم از ابتدا تا پایان سال 2014 میلادی را با روش علم­سنجی بررسی کرده و نشان دادند که از کل مقالات درصد همکاری در سطح ملی در رتبه نخست، سپس در سطح منطقه­ای و در آخر درصد پایین­تری در سطح بین­المللی تولید شده­اند. آمریکا در رتبه اول در کشورهای همکار با ایران بوده و با توجه به ضریب همکاری به ترتیب کشورهای انگلستان، ایتالیا، آلمان و فرانسه بوده­اند. الگوی دو نویسنده­ای بیشترین درصد را بین نویسندگان داشته است. ستارزاده، گلینی­مقدم و مؤمنی (1395) در تحلیل ساختار شبکه همکاری­های علمی پژوهشگران حوزه علوم پایه پزشکی ایران در نمایه استنادی علوم در بازه زمانی 1996 تا 2013، با روش علم­سنجی و با کمک شاخص­های تحلیل شبکه در سه حوزه سلول­های بنیادی، پزشکی مولکولی و بیوانفورماتیک از زیر شاخه­های علوم پایه پزشکی، نشان دادند همکاری درون سازمانی، همکاری برون سازمانی و در آخر همکاری بین­المللی به ترتیب از درصد بالایی برخوردار بودند. در تحلیل شبکه همکاری­های علمی، با توجه به چگالی پایین نشان داده شد که انسجام کلی شبکه در علوم­پایه پزشکی پایین است و همکاری بین پژوهشگران ایجاد نشده است. یافته­های شاخص­های مرکزیت (خرد)، در مرکزیت درجه شبکه معادل 346.2 درصد، مرکزیت بینیت شبکه معادل 69.31 درصد و شاخص مرکزیت نزدیکی معادل 522.3 و شاخص بردار ویژه شبکه معادل 18.85 درصد بدست آمد. نتایج تحقیق نشان داد شبکه همکاری در حوزه علوم پایه پزشکی از انسجام کافی برخوردار نبوده و ارتباط و همکاری علمی لازم بین پژوهشگران صورت نگرفته است.  محمداسماعیل و نراقیان (1396) در مقاله بررسی شبکه هم­تألیفی پژوهشگران حوزه دندان­پزشکی در دو پایگاه وب­آو­ساینس و اسکوپوس در 2011 تا 2015 نیز با روش علم­سنجی به بررسی تولیدات علمی حوزه دندانپزشکی پرداختند. یافته­ها نشان داد که بیشتر همکاری­ها  با کشور آمریکا بوده است. همچنین نشان داده شد که همکاری بیشتر نویسندگان به صورت گروهی بوده است. در نتیجه پژوهش­های مشارکتی و افزایش در تولید کلی مقالات است.  عابدی خوراسگانی و دیگران (1396) به مطالعه کلان­نگر رشد مقالات و نویسندگان در نشریات علمی حوزه فنی و مهندسی با استفاده از پایگاه­های استنادی علوم جهان اسلام، مگ ایران و آرشیو الکترونیکی نشریات که به روش سرشماری گردآوری شده است،  با روش‌های علم­سنجی پرداختند. نتایج نشان داد که هم رشد تولید مقالات و  هم تعداد نویسندگان در نشریات حوزه فنی و مهندسی ایران از رابطه نمایی مثبت تبعیت کرده است. همچنین بین تعداد نویسندگان و تعداد مقالات طی سال‌های مختلف رابطه خطی مثبت وجود دارد اما رابطه محسوسی بین رشد تعداد نویسندگان و میانگین هم نویسندگی وجود ندارد.

پیشینه پژوهش در خارج

المدا- گومز[10] و همکاران (2008) در پژوهشی با عنوان تجزیه و تحلیل مقایسه­ای شبکه هم­تألیفی دانشگاهی، دولتی و سازمانی در سه حوزه علمی فیزیولوژی و داروشناسی، پزشکی و زیست­شناسی سلولی و مولکولی و ژنتیک در منطقه مادرید در پایگاه وب آو ساینس با استفاده از تحلیل شبکه­های اجتماعی پرداختند. یافته­ها نشان داد که در حوزه فیزیولوژی و زیست شناسی ارتباطات افزایش یافته ولی تراکم شبکه کم است. با توجه به درجه­ی بالای بینیت شبکه دانشگاه می­توان گفت که دانشگاه نقش اساسی در ایجاد شبکه­های تعاونی در مقالات علمی دارد. چئونگ و کربیت[11] (2009)  با بهره­گیری از تکنیک تحلیل شبکه­های اجتماعی، به بررسی وضعیت هم­تألیفی در بین پژوهشگران شرکت­کننده در دوره­های مختلف برگزاری کنفرانس نظام­های اطلاع­رسانی استرالیا در سال­های 1990 – 2006 پرداختند. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که اعضای مشارکت­کننده در این کنفرانس طی سال­های مورد مطالعه، به تدریج در جهت ایجاد یک جامعه پژوهشی کوچک اقدام کرده­اند که در آن همکاری­های عملی نقش بسیار پر­رنگی داشته است. گانز، لیوو محبوبه[12] (2010) در پژوهش خود با استفاده از تحلیل شبکه­های اجتماعی به مطالعه شبکه هم­تألیفی 1129 نویسنده در حوزه­های کتاب­سنجی، علم­سنجی، وب­سنجی و اطلاع­سنجی پرداختند و نویسندگان کلیدی این حوزه­ها بر اساس شاخص­های مرکزیت مشخص کردند. بر این اساس گلنزل ، کرشمر و روسو[13] به عنوان تأثیرگذارترین افراد در این شبکه معرفی شدند.  وانگ[14] و همکاران (2012) به بررسی اشکال همکاری علمی حوزه محاسبات اجتماعی با استفاده از رویکرد شبکه اجتماعی پرداختند. بر اساس یافته­ها ایالات متحده آمریکا 35 درصد مقالات را تولید کرده و نزدیک نصف استنادات را به خود اختصاص داده است. کومار و جان[15] (2013) در حوزه مدیریت و بازرگانی کشور مالزی به ترسیم نقشه همکاری علمی بر اساس داده­های وبگاه علوم در بازه زمانی 1980- 2010 پرداختند. نتایج نشان دادند که الگوی همکاری علمی مؤسسه مالزی به صورت برون مؤسسه­ای است. کشور مالزی در این حوزه بیشتر با کشورهای ایالات متحده آمریکا، استرالیا، ژاپن، انگلستان و کانادا همکاری بین­المللی داشته است. بیشتر تولیدات علمی با همکاری علمی سه برابر تولیدات به صورت صورت تک نویسنده می­باشد.  پژوهش دیگری که توسط نیو و کیو[16] (2014) در مقاله­ای با عنوان "ساختار شبکه، توزیع و رشد همکاری مطالعات بین­المللی چین" با روش­های علم­سنجی و تحلیل شبکه، نشان دادند که در زمینه موضوعی بیشترین تعداد مقالات در زمینه فیزیک و سریع­ترین رشد در زمینه موضوعی زیست­شناسی مولکولی و ژنیتک بوده است. در ساختار شبکه همکاری، ایالات متحده آمریکا بزرگترین و مهم­ترین عضو شبکه همکاری را داشته است.

جمع‌بندی از مرور پیشینه

با بررسی پیشینه­ها به نظر می­رسد، در مورد شبکه­های همکاری حوزه­های مختلف به ویژه در رشته­ها و موضوعات مورد توجه قرار گرفته شده در نقشه سند جامع کشور، هنوز جای مطالعه و بررسی وجود دارد.  به نظر می­رسد تا مرحله بالندگی و رشد حوزه فنی و مهندسی هنوز راه درازی در پیش است و حل اینگونه مسائل و چالش­ها ، نیازمند همکاری بیشتر و نزدیکتر بین پژوهشگران حوزه­های مرتبط می­باشد. در عین­حال در پژوهش­های پیشین به سیر تکاملی و بررسی پژوهشگاه­های وزارت علوم، تحقیقات و فناوری از منظر آثار، منابع علمی تولید شده، پر کارترین پژوهشگران، مراکز مهم و تأثیرگذار در این حوزه، بررسی نشده است.  از این رو خلاء انجام چنین پژوهشی احساس می شد و انجام این پژوهش ضروری به نظر می­رسد.

روش­شناسی پژوهش

پژوهش حاضر، پژوهشی کاربردی از نوع مطالعات علم‌سنجی است  که با استفاده از شاخص­های تحلیل شبکه­های اجتماعی انجام شده است. شبکه­های اجتماعی، شامل افراد، گره­ها و ارتباطات بین آنها است که افراد گره­ها را تشکیل می دهند و ارتباط بین افراد، یال­های بین گره­ها یا نودها را شکل می­دهند (جعفرزاده، جلالی دیزجی و مؤمنی، 1395). شاخص­های تحلیل شبکه­های اجتماعی عبارتند از شاخص­های کلان و شاخص­­های خرد. در شاخص کلان، چگالی[17]، ضریب خوشه­بندی[18]، میانگین فاصله[19] در شبکه بررسی می­شود. شاخص چگالی نشان می­دهد که گره­های شبکه تا چه حدی به یکدیگر متصل بوده و شبکه تا چه میزان از انسجام[20] و فشردگی[21] برخوردار است. چگالی همواره عددی بین صفر و 1 است. عدد صفر یعنی هیچ پیوندی بین گره­های شبکه وجود ندارد و عدد 1 نشان دهنده اتصال گره­ها به یکدیگر است. (سهیلی، عصاره، 1392). ضریب خوشه­بندی به تمایل و گرایش افراد موجود در شبکه به تشکیل خوشه­های مختلف از طریق هم­تألیفی دلالت دارد. میانگین فاصله در شبکه به میانگین کوتاه­ترین مسیرهای موجود[22] میان دو گره در شبکه اطلاق می­شود. میانگین فاصله کمتر در شبکه امکان انتقال سریع­تر اطلاعات در شبکه را فراهم می­آورد (نیومن[23]، 2004 ؛ بنکندورف [24]، 2010؛ یو، شاو و دوان[25]، 2012)

از شاخص­های خرد، مرکزیت،  یکی از مهم­ترین مفاهیم تحلیل شبکه اجتماعی محسوب می­شود که به مطالعه اهمیت و تأثیرگذاری افراد در شبکه می­پردازد و با سه شخص درجه[26] بینیت[27] و نزدیکی[28] مورد مطالعه قرار می­گیرد. مرکزیت یک گره نشان­دهنده تعداد ارتباطات آن گره با سایر گره­های تشکیل­دهنده شبکه است. به عبارت دیگر نشان­دهنده تعداد هم­تألیفی هر فرد با سایر افراد شبکه است. مرکزیت یک فرد به معنای اعتبار و جایگاه او در حوزه فعالیتش می­باشد. بنابراین افرادی که در یک شبکه علمی یا اجتماعی تأثیر­گذارترند، و بیشتر دیده می­شوند، ارزش مرکزیت بیشتری نیز به­دست می­آورند(سالمی، فدایی و عصاره، 1393)

جامعه آماری پژوهش حاضر شامل تولیدات علمی 7 پژوهشگاه فنی و مهندسی وابسته به وزارت علوم تحقیقات و فناوری مستقر در شهر تهران به شرح جدول 1،  است. گردآوری‌ داده‌ها با استفاده از، پایگاه‌های اطلاعاتی وب آو ساینس و پایگاه ‌اسکوپوس به دلیل مقبولیت جهانی آنها صورت گرفته است. بازه زمانی جستجو بین سال­های 2011 تا 2015 بوده است. در جدول 1 نام پژوهشگاه­هایی که با استفاده از پایگاه­های نام برده شده جستجو شدند، آورده شده است.

جدول 1. جامعه آماری پژوهش

تعداد داده­ها در بازه 2011-2015

مخفف

نام فارسی پژوهشگاه

238

IIEES

پژوهشگاه بین­المللی زلزله­شناسی و مهندسی زلزله

1568

IPPI

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

556

CCERCI

پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران

1108

NIGEB

پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست­فناوری

36

NIOAS

پژوهشگاه ملی اقیانوس­شناسی و علوم جوی

895

ICST

مؤسسه پژوهشی علوم و فناوری رنگ و پوشش

92

ARI

پژوهشگاه هوا فضا

 

 

 

 

 

 

از آنجا که در تاریخ گردآوری داده­ها (آبان 1395)، هنوز مقالات 2016 به‌طور کامل منتشر و در پایگاه­های مورد نظر نمایه نشده بودند، داده­های این سال لحاظ نشد. داده­های استخراج شده از پایگاه­ها شامل: 1960 مقاله از پایگاه اسکوپوس و 2001 مقاله از پایگاه وب­آو­ساینس بود. برای تجزیه و تحلیل داده­ها از نرم­افزارهای علم­سنجی بیب­اکسل[29]، نت­درآو[30] و یوسی­نت[31] استفاده گردید. به منظور بررسی وضعیت همکاری نویسندگان در تولید مقاله­های حوزه فنی و مهندسی و تعیین ضریب مشارکت آنها از فرمول ضریب مشارکت "آجی فیروکی و بورل[32]" استفاده شده است. در این فرمول: N= تعداد کل مقالات منتشر شده K= بیش­ترین تعداد نویسنده در مقاله J= مقالات دارای 1 نویسنده، 2 نویسنده، 3 نویسنده و غیره FJ= تعداد مقالات تالیفی دارای تعدادj  نویسنده  است. در این فرمول مقدار ضریب مشارکت (CC) بین صفر و یک است که هر چه به یک نزدیک­تر باشد، مبین مشارکت بالاتر می­باشد. (آجی فیروکی و بورل،  1988)

(*)                                                                                                  CC=  

یافته­های پژوهش

پاسخ به سؤال اول پژوهش. پدیدآورندگان دارای بیشترین تولید به تفکیک مقاله، در پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران چه کسانی هستند؟         

جدول 2. نویسندگان پرتولید پژوهشگاه های فنی و مهندسی

نویسنده

تعداد مدرک

پژوهشگاه

حسین­علی خنکدار

78

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

مسعود هوشمند

52

پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست­فناوری

محمد ایمانی

46

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

کامبیز اکبری­نقابی

46

پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست­فناوری

قاسم نادری

45

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

مهدی باریکانی

39

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

اسماعیل قاسمی

39

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

شهرام مهدی­پور­عطایی

39

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

مهدی صادقی

37

پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست­فناوری

محمد عطایی

35

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

 

 

 

 

 

 

 

فهرست ده نویسنده که دارای بیشترین تولید در زمینه فنی و مهندسی بوده­اند، به همراه نام پژوهشگاه آنان در جدول شماره 2 ارائه شده است. پس از استخراج اطلاعات از دو پایگاه­های اطلاعاتی، مشخص شد که ده نویسنده آورده شده در جدول بالا جزء پرتولیدترین نویسندگان هفت پژوهشگاه فنی و مهندسی در تهران بوده­اند. همانطور که ملاحظه می­کنید دکتر حسین خنکدار با فراوانی مقاله 78 مدرک در بالای جدول قرار داشته و پرتولیدترین نویسنده در میان نویسندگان پژوهشگاه­های فنی و مهندسی شناخته شد. همچنین دکتر مسعود هوشمند با فراوانی 52 مقاله از پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری رتبه دوم و دکتر محمد ایمانی از پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران با 46 مقاله رتبه سوم را بدست آورده­اند.

 

 

پاسخ به سؤال دوم پژوهش. ضریب همکاری نویسندگان در پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران، چگونه شکل گرفته است؟

جدول 3. رتبه­بندی مقالات پژوهشگاه­های فنی و مهندسی، براساس تعداد نویسنده آنها

نویسنده

فراوانی مدارک

(فراوانی مدارک÷ کل تعداد مدارک) × (تعداد نویسنده ÷1)

یک نویسنده­ای

33

0.016   = (1960÷33) × (1÷1)

دو نویسنده­ای

229

0.005 = (1960 ÷ 229) × (2÷1)

سه نویسنده­ای

620

0.1023 = (1960÷620) × (3÷1)

چهار نویسنده­ای

359

0.045  = (1960÷ 359) × (4÷1)

پنج نویسنده­ای

457

0.046  =  (1960÷457) × (5÷1)

شش نویسنده­ای

33

0.00256 = (1960÷33) × (6÷1)

هفت نویسنده ای

65

0.00462 = (1960÷65) × (7÷1)

هشت نویسنده ای...

164

0.00996 = (1960÷164) × (8÷1)

جمع

1960

0.71856 =   0.28144 -1

 

 

 

 

 

 

میزان ضریب همکاری علمی پژوهشگران پژوهشگاه­های جامعه­ی مورد مطالعه نیز مورد بررسی قرار گرفت بر این اساس ابتدا مقالات بر اساس تعداد نویسندگان­شان رتبه­­بندی شده و سپس با استفاده از فرمول(*) محاسبه گردیدند.  بررسی شبکه هم­تألیفی در مدارک مورد بررسی در این پژوهش نشان داد که از کل 1960 مدرک مورد مطالعه، 33 مدرک یک نویسنده­ای، 229 مدرک دو نویسنده­ای، 620 مدرک سه نویسنده­ای، 359 مدرک چهار نویسنده­ای و 719 مدرک با بیش از پنج نویسنده نوشته شده­اند. این نشان می­دهد تنها 33 مدرک یک نویسنده­ای هستند و بیش از نیمی از انتشارات بیش از 3 نویسنده دارند. بر اساس فرمول "آجی فیرو کی و بورل" ضریب همکاری گروهی پژوهشگران پژوهشگاه­های فنی و مهندسی معادل 0.72 بدست آمد. این عدد نشان­دهنده­ی آن است که ضریب همکاری خوبی بین پژوهشگران وجود دارد و نویسندگان توانسته­اند در برونداد علمی خویش با دیگر پژوهشگران به خوبی و از نزدیک همکاری داشته باشتد. به عبارتی 72 درصد از بروندادهای علمی با همکاری علمی پژوهشگران نوشته شده است. ضریب همکاری، رقمی بین صفر تا 1 است. این ضریب هرچه به 1 نزدیکتر باشد، سطح همکاری بالاست و برعکس هرچه به صفر نزدیکتر باشد، سطح همکاری گروهی بین نویسندگان حوزه کمتر است.

پاسخ به سؤال سوم پژوهش. چه پژوهشگرانی نقش مهمی را در تعاملات علمی شبکه همکاری پژوهشگاه­های  فنی و مهندسی مستقر در تهران، بر اساس شاخص­های مرکزیت ، درجه­ای، بینابینی، و نزدیکی بازی می­کنند؟

جدول4.  شاخص­های پیوستگی شبکه همکاری پژوهشگران پژوهشگاه­های فنی و مهندسی

میانگین فاصله گره ها

چگالی

میانگین درجه

تعداد گره­ها

4.430

0.007

6.77

990

 

 

 

 

برای ترسیم شبکه علمی نویسندگان پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران، از هم­رخدادی[33] اسامی نویسندگان در مقالات مورد مطالعه، استفاده شد. به طور کلی 3778 نویسنده در تولید برونداد علمی پژوهشگاه­های فنی و مهندسی مشارکت داشتند.  در شبکه همکاری 990 گره شکل گرفته است که از میان 3778 نویسنده، تقریبا 26 درصد از پژوهشگران در آن حضور داشته­اند. این پژوهشگران به نوعی با یکدیگر همکاری داشته­ و در تعاملات علمی با یکدیگر همکاری داشته­اند. چگالی یا تراکم در جدول عدد 0.007 می باشد. این عدد نشان می­دهد شبکه همکاری بین پژوهشگران به شدت سست است و آنها نتوانسته­اند پیوند زیادی بین یکدیگر برقرار کنند. در واقع،  بیشترین پیوند­ها بین تعدادی از نویسندگان برقرار شده است .

میانگین درجه در شبکه همکاری پژوهشگران در این پژوهشگاه­ها،  عدد 6.77 را نشان می­دهد.  به طور متوسط نویسندگان در تدوین بروندادهای علمی خود با حداقل 6.7 نفر دیگر همکاری داشته­اند. میانگین فاصله گره­ها در شبکه همکاری نویسندگان 4.430 است که نشان می­دهد نویسندگان برای همکاری در درون شبکه همکاری علمی باید به‌طور میانگین بیش از چهار گام بردارند تا از یک طرف شبکه به طرف دیگر آن بروند. در نتیجه فاصله بین نویسندگان جهت همکاری با یکدیگر زیاد است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل1.  شبکه همکاری پژوهشگران پژوهشگاه­های فنی و مهندسی

 

 

 

 

شبکه همکاری نویسندگان در شکل شماره 1 نمایش داده شده است. به دلیل گستردگی شبکه فقط نویسندگان مهم در شبکه نشان داده شده­اند. منظور از نویسندگان مهم، نویسندگانی هستند که هم تعداد مقالات بیشتری داشتند و هم سطح روابط و همکاری آنها در داخل شبکه بیشتر بوده است.

جدول5. رتبه­بندی پژوهشگران پژوهشگاه­ها براساس شاخص­های مرکزیت تحلیل شبکه­های علمی

نمره

نزدیکی

نمره

بینیت

نمره

درجه

2.331

صادقی­زاده، مجید

15.21

نجفی ، فرهود

148

اکبری­نقابی، کامبیز

2.330

اکبری­نقابی، کامبیز

9.37

صادقی، مهدی

142

هوشمند، مسعود

2.328

نجفی، فرهود

8.5

هوشمند، مسعود

142

صادقی، مهدی

2.324

صادقی، مهدی

8.4

صادقی­زاده، مجید

123

رمضان­زاده، بهرام

2.323

احمدیان، غلامرضا

6.9

اکبری­نقابی، کامبیز

119

صائب، محمدرضا

2.321

یخچالی، باقر

6

زارع، مهدی

118

موسوی­موحدی، علی­اکبر

2.320

به­منش، مهرداد

5.6

موسوی،  سید امیر

110

نجفی ، فرهود

2.320

امین­زاده، سعید

4.9

یخچالی، باقر

98

یخچالی، باقر

2.320

سلمانیان،  علی­هاتف

4.3

احمدیان، غلامرضا

96

موسوی، سید امیر

2.318

هوشمند، مسعود

4.6

ابراهیمی، محمد

96

شرفی، چ

­­

نویسندگان مهم و مرکزی شبکه همکاری پژوهشگران در جدول شماره 5 براساس شاخص­های مختلف تحلیل شبکه همکاری علمی همچون مرکزیت درجه­ای، بینابینی و نزدیکی ارائه شده است. 

بر اساس شاخص­های مرکزیت درجه ، آقای دکتر کامبیز اکبری نقابی از پژوهشگاه ژنتیک و زیست­فناوری با دریافت 148 نمره بیشترین مرکزیت درجه را در اختیار دارد.  این مسأله نشان می­دهد که این نویسنده بیشترین همکاری را در شبکه همکاری علمی پژوهشگران در میان پژوهشگران پژوهشکده­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران داشته است. بنابراین، به جهت شکل دهی به شبکه همکاری و افزایش تعاملات بین پژوهشگران در حوزه های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران ، این نویسنده، نقش مرکزی و قطبیت را بر عهده دارد و بیشتر همکاری­ها در داخل شبکه به این نویسنده گرایش دارد.

به لحاظ شاخص بینابینی آقای دکتر فرهود نجفی از مؤسسه پژوهشی علوم و فناوری رنگ و پوشش با دریافت 15.21 درجه، بیشترین درجه بینیت را در میان پژوهشگران در اختیار دارند.  این شاخص نشان می­دهد، این نویسنده در پیوستگی شبکه و ارتباط گره­های مختلف با بدنه شبکه نقش فعالی را ایفا می­کند به عبارتی این نویسنده همانند پلی است که نویسندگان مختلف در شبکه را به یکدیگر پیوند داده است.  همانطور که در شبکه همکاری پژوهشگران در شکل شماره 1 نیز قابل مشاهده است این نویسنده با ایجاد پیوند بین مؤلفه­های شبکه توانسته است ارتباط و پیوند مولفه ها را ایجاد کند و در نتیجه انتشار اطلاعات از بین مولفه­­ها را امکان­پذیر سازد، که درصورت حذف این گره از شبکه ارتباط بین پژوهشگران قطع می­شود. بر اساس شاخص درجه نزدیکی، آقای دکتر مجید صادقی­زاده با نمره 2.331 بیشترین درجه نزدیکی را در میان شبکه همکاری علمی پژوهشگران در پژوهشگاه­های فنی و مهندسی به خود اختصاص داده­اند.  این مسأله بیانگر آن است که نویسنده توانسته است به راحتی و از نزدیک با افراد مختلف در شبکه به همکاری به­پردازد. به عبارتی نزدیکی و تعامل این پژوهشگر با افراد در ساختار شبکه علمی با حداقل موانع صورت گرفته است و می­تواند از نزدیک با پژوهشگران مختلف همکاری کند.

پاسخ به سؤال چهارم پژوهش. کدام پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وابسته به وزارت علوم تحقیقات و فناوری در شهر تهران، نقش فعال و تأثیر­گذاری در شبکه علمی بر عهده دارند؟

جهت ترسیم شبکه همکاری پژوهشگاه­ها و دانشگاه­های فعال در برونداد علمی پژوهشکده­های فنی و مهندسی، از هم­رخدادی اسامی مؤسسات و دانشگاه در آدرس مقالات استفاده شد. بر این اساس، با توجه به اینکه اسامی دانشگاه­ها و پژوهشگاه­ها در مقالات به شکل­های مختلف نوشته شده بودند، آنها را یکسان­سازی کرده و سپس برای ترسیم شبکه هم­تألیفی و دسته­بندی مؤسسات از بخش هم­رخدادی نرم­افزار بیب­اکسل استفاده کردیم و در نهایت خروجی­های گرفته شده از این نرم­افزار که به صورت نت[34]  بودند، وارد نرم­افزار نت­دراو شدند.

جدول 6.  شاخص های پیوستگی شبکه همکاری پژوهشگاه های شهر تهران با موسسات و دانشگاه ها

میانگین فاصله

چگالی

میانگین درجه

تعداد گره­ها

2.148

0.143

6.311

256

 

 

 

 

تراکم یا چگالی شبکه همکاری این پژوهشگاه­ها با مراکز دیگر عدد 0.143 را نشان می­دهد. این عدد بیانگر این است که هر چند که مؤسسات علمی مختلف در ساختار شبکه با هم­دیگر پیوند دارند، ولی پیوندهای زیادی بین پژوهشگاه­ها و  مؤسسات و دانشگاه­ها ایجاد نشده است.  تراکم به عنوان تعداد روابط مستقیم بین عامل­ها، در یک شبکه تعریف شده و دربردارنده­ی بالاترین سهم در میان روابط ممکن در شبکه است (نووی و دیگران[35] ، 2018).  عدد تراکم یا چگالی در شبکه همکاری،  هرچه به یک نزدیک­تر باشد یعنی شبکه از تراکم خوبی برخوردار است و ارتباطات بین بازیگران شبکه بسیار در سطح بالایی قرار دارد. برعکس، هرچه این عدد به صفر نزدیک­تر باشد، نشان­دهنده پیوندهای گسسته بین بازیگران شبکه می­باشد که  به علت ارتباطات اندک، این شبکه سست و ضعیف است.

میانگین درجه، در شبکه همکاری پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران، عدد 6.311 است. این عدد نشان می­دهد که این پژوهشگاه­ها، بطور متوسط با حدود 6 مؤسسه و دانشگاه دیگر در تولید برونداد خود در ارتباط بوده­اند. به عبارتی، هر پژوهشگاه، بطور میانگین با 6 مؤسسه یا دانشگاه در تولیدات علمی خود همکاری داشته است. میانگین فاصله، در این شبکه 2.148 است که نشان دهنده قطر شبکه می­باشد. بررسی میانگین فاصله  در این شبکه نشان می­دهد،  برای حرکت از یک طرف شبکه به طرف دیگر آن، باید حداقل دو و نیم گام برداشته شود. به عبارتی پژوهشگاه­ها برای ایجاد همکاری علمی در ساختار شبکه علمی، باید به واسطه 2.148 گره دیگر اقدام به همکاری کنند.

با استفاده از شاخص­های خرد تحلیل شبکه علمی جایگاه و اهمیت پژوهشگاه­ها در ساختار شبکه علمی تحلیل شد که در جدول شماره 7 ارائه شده است.

بر اساس شاخص مرکزیت درجه، پژوهشگاه ملی و مهندسی ژنتیک و زیست­فناوری با دریافت 159 نمره بالاترین شاخص را بدست آورده است. این شاخص، نشان می­دهد بیشترین همکاری­ها و پیوندها در ساختار شبکه علمی به این پژوهشگاه گرایش دارد و به لحاظ شکل­دهی به شبکه همکاری پژوهشگاه ژنتیک، نقش مرکزی را دارد.

همچنین براساس شاخص بینیت نیز پژوهشگاه ملی و مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی،  با نمره 47.4 در تلاقی بین پژوهشگاه­ها و دانشگاه­های مختلف در شبکه قرار دارد. در واقع این پژوهشگاه با قرار گرفتن در مرکز شبکه، انتقال اطلاعات و دانش در میان دانشگاه­ها و پژوهشگاه­ها را تسهیل می­بخشد. در بررسی شاخص نزدیکی نیز پژوهشگاه ملی و مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی با عدد 73.3 نشان می­دهد،  برای ایجاد همکاری در قالب ساختار شبکه، می­تواند از نزدیک با بقیه پژوهشگاه­ها همکاری کند.

جدول7. رتبه­بندی پژوهشگاه­های فنی و مهندسی براساس شاخص­های تحلیل شبکه

امتیاز

نزدیکی

امتیاز

بینیت

امتیاز

درجه

73.3

پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست­فناوری

47.7

پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست­فناوری

159

پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست­فناوری

54.3

پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران

10.6

مؤسسه پژوهشی علوم و فناوری رنگ و پوشش

137

مؤسسه پژوهشی علوم و فناوری رنگ و پوشش

53

مؤسسه پژوهشی علوم و فناوری رنگ و پوشش

5.1

پژوهشگاه بین­المللی زلزله­شناسی و مهندسی زلزله

29

پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران

50

پژوهشگاه بین­المللی زلزله­شناسی و مهندسی زلزله

3.4

پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران

21

پژوهشگاه بین­المللی زلزله­شناسی و مهندسی زلزله

40.2

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

2

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

10

پژوهشگاه هوا فضا

37

پژوهشگاه هوا فضا

1.5

پژوهشگاه هوا فضا

5

پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران

30

پژوهشگاه ملی اقیانوس­شناسی و علوم جوی

0.8

پژوهشگاه ملی اقیانوس­شناسی و علوم جوی

1

پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل2. شبکه همکاری پژوهشگاه­ها و دانشگاه­ها و مؤسسات علمی

در شکل 2 پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم تحقیقات و فناوری در شهر تهران با رنگ آبی در این شبکه نشان داده شده­اند.

پاسخ به سؤال پنجم پژوهش. چه کشورهایی دارای بیشترین همکاری مشترک با پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وابسته به وزارت علوم تحقیقات و فناوری شهر تهران در تولید بروندادهای علمی هستند؟

کشورهای امریکا و آلمان به ترتیب هرکدام با 104 و 102 مدرک، همکاران مهم پژوهشگاه­های فنی و مهندسی شهر تهران را شکل داده­اند. پس از آنها کشورهای ژاپن، کانادا، پاکستان و فرانسه دارای بیشترین همکاری با این پژوهشگاه­ها بوده­اند.

جدول8: شاخص­های پیوستگی شبکه همکاری پژوهشگاه­های شهر تهران با مؤسسات و دانشگاه­ها

میانگین فاصله

چگالی

میانگین درجه

تعداد گره­ها

1.61

0.127

4.44

34

 

شاخص­های پیوستگی[36] شبکه همکاری پژوهشگاه­های فنی و مهندسی با کشورهای دیگر در جدول شماره 8 ارائه شده است.

میانگین درجه شبکه عدد 4.44 را نشان می­دهد. این شاخص بیانگر آن است که در این شبکه، هر پژوهشگاهی به‌طور متوسط بطور تقریبی با 5 کشور دیگر در تولید بروندادهای علمی خود در همکاری داشته است. میانگین فاصله یا فاصله هندسی در این شبکه 1.61 است که نشان می­دهد قطر شبکه چقدر است. در واقع میانگین فاصله، همان قطر شبکه است و بیانگر آن­ است که تقریبا باید 2 گام برداشته شود تا از یک طرف شبکه به طرف دیگر آن رفت. به عبارتی برای رسیدن از یک طرف شبکه به طرف دیگر آن باید تقریبا یک و نیم گام برداریم، بر این اساس گره­ها در درون شبکه مسیر کوتاهی را برای ایجاد همکاری طی می­کنند.

تراکم شبکه برابر است با 0.127 که نشان می­دهد بین پژوهشگاه­های فنی و مهندسی با دیگر کشورها در شبکه همکاری، ارتباطات و پیوندهای کمی برقرار شده است و تعدادی از کشورها در شکل­دهی به بروندادهای علمی پژوهشگاه­­ها همکاری علمی خوبی داشته­اند.

همانطور که شکل 3 دیده می­شود، پیوندهای بین پژوهشگاه­های فنی و مهندسی، که با برچسب ایران در شبکه مشخص شده است،  با کشور ایالات متحده آمریکا به نسبت پر رنگتر و ضخیم تر است.

کشور آمریکا به لحاظ شاخص مرکزیت درجه، بیشترین تعامل را با پژوهشگاه­های فنی و مهندسی و هم­چنین دیگر کشورها در ساختار شبکه همکاری علمی پژوهشگاه­های فنی و مهندسی شهر تهران داشته است. به عبارتی این کشور با دریافت 88 نمره از مرکزیت درجه نشان می­دهد در کانون توجه پژوهشگران جهت همکاری بوده است. کشور انگلستان، فرانسه، آلمان و ایتالیا نیز در رتبه­های بعدی کشورهای مطرح براساس شاخص مرکزیت درجه بوده­اند.

همچنین کشور آمریکا با نمره 23 در شاخص مرکزیت نزدیکی توانسته است در داخل شبکه به راحتی و از نزدیک با کشورهای دیگر به همکاری به­پردازد. به عبارتی این کشور در جهت ایجاد همکاری علمی با پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران و همچنین شکل­دهی به همکاری علمی با دیگر کشور در ساختار شبکه همکاری علمی فوق با موانع کمتری روبرو است و می­تواند با بازیگران مختلف در قالب این شبکه همکاری کند. کشورهای انگلستان، ترکیه، اسپانیا و سوئد از کشورهای مهم و تاثیرگذار در شبکه همکاری علمی بر اساس شاخص فوق می­باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل3. شبکه همکاری کشورهای مختلف در حوزه برونداد علمی پژوهشگاه های فنی و مهندسی

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 9: کشورهای همکار پژوهشگاه­های فنی و مهندسی براساس شاخص­های مختلف تحلیل شبکه

امتیاز

نزدیکی

امتیاز

بینیت

امتیاز

درجه

امتیاز

مرتبه

23

آمریکا

10.3

پرتغال

88

آمریکا

104

آمریکا

12

انگلیس

10

ایتالیا

68

انگلیس

102

آلمان

8

ترکیه

8.7

فرانسه

55

فرانسه

96

ژاپن

6.4

اسپانیا

7.9

سوئد

41

آلمان

95

کانادا

5.7

سوئد

6

آلمان

35

ایتالیا

63

پاکستان

 

 

 

 

 

 

 

 

به لحاظ شاخص مرکزیت بینابینی، کشور پرتقال با نمره  10.3 بیشترین شاخص مرکزیت بینابینی را در بین کشورهای همکاری­کننده با پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران داشته است. در واقع کشور پرتقال با مرکزیت بینابینی بالا و در تلاقی اتصال بین کشورهای مختلف قرار گرفته است.  بسیاری از تعاملات، همکاری­های علم و انتقال اطلاعات به واسطه­گری این کشور بین کشورهای مختلف در شبکه امکان­پذیر می­باشد. در نتیجه، در انتقال جریان اطلاعات در بین کشورها، در شبکه نقش مرکزی را بازی می­کند. علاوه بر کشور پرتقال، کشورهای ایتالیا، فرانسه، سوئد و آلمان از دیگر کشورهای با مرکزیت بینابینی بالا در درون شبکه علمی پژوهشگاه­های فنی و مهندسی شهر تهران می­باشند که هر کدام سهم عمده­ای را در انتقال جریان اطلاعات در میان کشورهای مختلف برعهده دارند.

بحث و نتیجه‌گیری

در پژوهش حاضر به بررسی شبکه هم­تألیفی پژوهشگران پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وابسته به وزارت علوم تحقیقات و فناوری در شهر تهران در بازه زمانی 2011 تا 2015 پرداخته شد و نتایج نشان دادند که نویسندگان پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران و سپس پژوهشگاه ژنتیک بیشترین سهم را در تولید بروندادهای علمی حوزه فنی و مهندسی داشته­اند که این مساله بیشتر ناشی از ماهیت حوزه موضوعی وابسته به این پژوهشگاه­ها می­باشد. احمدی (1390) نیز در پژوهش خود بر روی برونداد علمی پژوهشگران دانشگاه تهران نشان داد بیشترین فعالیت علمی و انتشار یافته­های به حوزه­های وابسته به شیمی و پتروشیمی اختصاص دارد که در واقع این حوزه یکی از حوزه های پرتولید علمی ایران در سطح جهان شناخته می شود. همچنین نیو و کیو (2014) نشان دادند که در زمینه موضوعی بیشترین تعداد مقالات در زمینه فیزیک و سریع­ترین رشد در زمینه موضوعی زیست شناسی مولکولی و ژنیتک بوده است. در بررسی ضریب همکاری نویسندگان مشخص شد که اکثر بروندادهای علمی با همکاری علمی پژوهشگران، نوشته شده است. در تحقیقات اسدی و دیگران (1391)، اسدی و ثقفی (1391)، توکلی­زاده راوری و دیگران (1393) و کومار و جان (2013) نیز مشابه همین نتیجه­گیری صورت گرفته است. در بررسی پژوهشگران مهم در تعاملات علمی نشان داده شد که تمایل به کار گروهی در پژوهشگاه های فنی و مهندسی شهر تهران  به شدت سست است و پژوهشگران نتوانسته­اند پیوند زیادی بین یکدیگر برقرار کنند و شاید این مسأله به این دلیل باشد که حوزه­های تخصصی این پژوهشگاه­ها با هم متفاوت است. از جمله دلایل آن توجه صرف به مباحث بنیادی هر رشته و عدم توجه به حل مسائل و موضوعات بین­رشته­ای است. از نظر شاخص تحلیل شبکه، پژوهشگاه مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی با دریافت بیشترین نمره، فعال­ترین، مرکزی­ترین و مهم­ترین پژوهشگاه فنی و مهندسی در شکل­دهی به شبکه علمی حوزه­های فنی و مهندسی پژوهشگاه­ها می­باشد. همچنین این پژوهشگاه  از نظر شاخص مرکزیت، درجه بینابینی و نزدیکی در بالاترین رده قرار دارد و این نشان می­دهد در تلاقی بین پژوهشگاه­ها و دانشگاه­های مختلف، در پژوهشگاه مهندسی ژنتیک در مرکز شبکه قرار دارد و در واقع، انتقال اطلاعات و دانش در میان دانشگاه­ها و پژوهشگاه­ها را تسهیل می­بخشد و  در تولید، جهت­دهی و هدایت و رهبری شبکه همکاری علمی پژوهشگاه­های فنی و مهندسی نقش اساسی دارد. این مرکز دارای موقعیت ممتازی در بین پژوهشگاه­های دیگر است و قدرت و نفوذ بیشتری در شبکه دارد. احمدی (1390) نیز در بررسی فعالیت­های علمی پژوهشگران دانشگاه تهران نشان دادند پژوهشگران مهندسی ژنتیک بیشترین اثرگذاری علمی را در میان حوزه های مختلف علمی این دانشگاه داشته­اند. از این­رو همسو با پژوهش حاضر است. همچنین عصاره و دیگران (1391) در خصوص مرکزیت هم نویسندگی در مجلات علم اطلاعات، پژوهشگرانی که نقش مرکزیت، نزدیکی و بینابینی دارند را بدست آورده­اند که از این نظر شباهت زیادی با این یافته پژوهش حاضر دارد.

در بررسی یافته­ها نشان داده شد که همکاری بین پژوهشگران پژوهشگاه­های فنی و مهندسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در شهر تهران در سطح بین­المللی پایین است و این پژوهشگاه­ها با تعداد کمی از کشورها همکاری داشته­اند. در واقع،  ایالات متحده آمریکا در کانون توجه پژوهشگران جهت همکاری بوده است و در شکل دهی به همکاری علمی نسبت به سایر کشورها با موانع کمتری  روبرو بوده است و می­تواند با بازیگران مختلف در قالب این شبکه همکاری کند. در واقع این مسأله نشان­دهنده­ی اثرگذاری، مرکزیت و نقش کلیدی این کشور در توزیع اطلاعات میان سایر کشورها می­باشد.  این یافته­ها با پژوهش­های احمدی (1390) ، عصاره و همکاران (1391)، گلینی مقدم و طاهری (1394)، محمداسماعیل و نراقیان (1396)، وانگ و همکاران (2012)، کومار و جان (2013)، نیو و کیو  (2014) همسو  بوده است.

در مجموع می­توان گفت که از لحاظ شاخص­های خرد و کلان  تعداد کمی از پژوهشگران در جایگاه خوبی قرار دارند. به عبارتی تولید علم و جریان اطلاعات در این جامعه آماری در دست تعداد کمی از پژوهشگران است. با شناسایی افراد نخبه در پژوهشگاه­های فنی و مهندسی شهر تهران و شناسایی قطب­های علمی می­توان باعث توسعه تعاملات آنها با یکدیگر شده  که در مجموع سبب افزایش همکاری­ها و جهت دهی به آنها در راستای اولویت­ها و نیازهای ضروری حوزه­های مورد بحث خواهد بود. توجه جدی مسئولان جهت تقویت و برنامه­ریزی  برای ارتقای این پژوهشگاه­ها لازم و ضروری است.

همچنین جامعه علمی جامعه­­ای متشکل از تولیدکنندگان و مصرف­کنندگان منابع علمی است و همکاری علمی نقش بسزایی در ارتقای کمی و کیفی این تولیدات ایفاد می­کند. عواملی از قبیل تخصصی­شدن علوم و محققان و رشد حوزه­های بین­رشته­ای، محققان را واداشته است تا با یکدیگر همکاری کنند. لذا با توجه به این امر مسئولین وزارت علوم باید تهمیدات لازم را فراهم آورند.  نویسندگان بایستی فقط در یک راستا تحقیق نکنند و به جنبه­های بین­رشته­ای رشته­های مهندسی بیشتر توجه کنند تا سطح همکاری علمی بالاتر رود. همچنین به اهمیت چاپ مقالاتی بر­گرفته از پروژه­ها و کارهای علمی در مجله­های بین­المللی معتبر آگاه شوند چرا که این مسأله باعث می­شود سطح علمی پژوهشگران ایرانی به جهانیان ثابت شود و ارزش واقعی تولیدات علمی ایرانیان به دانشمندان کشورهای دیگر نشان داده خواهد شد.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

—   با توجه به گسترش علوم بین­رشته­ای و نیاز به تخصص­های مختلف در پژوهش­های آینده پیشنهاد می­شود برنامه­ای مدون برای افزایش ضریب همکاری و تعریف پروژه­های علمی بین رشته­ای تدوین گردد.

—   با توجه به اینکه همکاری علمی مهم­ترین مؤلفه­ها در ارزیابی­های علمی در سطوح مختلف نویسندگان، دانشگاه­ها و کشورها می­باشد، و سطح همکاری­ها بیشتر تمایل به همکاری بین­المللی دارند،  لذا پیشنهاد می­شود پژوهشگاه­های فنی و مهندسی راهکارهایی را برای ترویج و توسعه همکاری پژوهشگران خود با کشورهای مختلف به منظور منظور ارتقاء سطح علمی  فراهم کنند.



[1] . De Stefano, Fuccella, Vitale& Zaccarin

[2] . Social Network Analysis

[3] . Social Interactions

[4] . Social Entity

[5] . Social Acquaintances

[6] . Node

[7] . Link

[8] . Newman

[9] . Collaboration Coefficient (CC)

[10] . Olmeda- -Gómez

[11] . Cheong& Corbitt

[12] . Guns&  Liu& Mahbuba

[13] . Glanzel& Kretschmer &Rousseau

[14] . Wang

[15] . Kumar& Jan

[16] . Niu & Qiu

[17] . Density

[18] . Clustering Coefficient

[19] . Mean Distance

[20] . Cohesion

[21] . Compactness

[22] . Shortest Path (Geodesic Path)

[23] . Newman

[24] . Benckendorff

[25] . Yu&  Shao& Duan

[26] . Degree

[27] . Betweenness

[28] . Closeness

[29] . BibExcel

[30] . NetDraw

[31] . Ucinet

[32] . Ajiferuke& Burell

[33] . Co-occurrence

[34] . Net

[35] . De Nooy& Mrvar & Batagelj

[36] . Cohesion

احمدی، نیکوسادات(1390) . بررسی وضعیت تولیدات علمی دانشگاه تهران در طول برنامه­های توسعه ملی جمهوری اسلامی ایران. پایان نامه کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی. دانشگاه فردوسی مشهد

اسدی، مریم، ثقفی، سامان(1391). بررسی میزان هم­تألیفی پژوهشگران ایرانی در حوزه فنی و مهندسی در سال­های 2010- 1990. فصلنامه آموزش مهندسی ایران، دوره 14) 55). 111-134

اسدی، مریم، بذرافشان، اعظم، جولایی، سمیه و ثقفی، سامان (1390 ). همکاری­های علمی و شبکه­های هم­تألیفی در تولیدات علمی دانشگاه صنعتی شریف در طول سال­های 2005– 2010. مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات. 93(22) ، 166-187

توکلی­زاده راوری، محمد، مکی­زاده، فاطمه، عابدی خوراسگانی، زهرا و سهیلی، فرامرز(1393). مطالعۀ روند چندنویسندگی و رابطۀ آن با ضریب تأثیر در نشریات فارسی حوزۀ فنی و مهندسی ایران طی سال‌های 1380 - 1389. تحقیقات کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاهی. 70، 583 -604

جعفرزاده، رشید، جلالی­دیزجی، علی و مؤمنی، عصمت(1395). تجزیه و تحلیل شبکه همکاری جهان در حوزه مالکیت فکری. پژوهشنامه علم­سنجی، 2(2)، 27-38

دیدگاه، فرشته، عرفان­منش، محمدامین(1388). بررسی تألیفات مشترک ایران و کشورهای جنوب شرق آسیا در پایگاه "وب آو ساینس". علوم و فناوری اطلاعات ایران، 24 (4)، 85-102

سالمی، نجمه، فدایی، غلامرضا و عصاره، فریده(1393). به­کارگیری معیارهای تحلیل شبکه اجتماعی در ارزیابی­های کتاب­سنجی. فصلنامه دانش شناسی( علوم کتابداری و اطلاع­رسانی و فناوری اطلاعات)، 7(25).

ستارزاده، اصغر، گلینی­مقدم، گلنسا و مؤمنی، عصمت(1395). تحلیل ساختار شبکه همکاری­های علمی پژوهشگران حوزه علوم پایه پزشکی ایران در نمایه استنادی علوم در بازه زمانی 1996 تا 2013. فصلنامه مطالعات دانش­شناسی، 2(6)، 1-20

سهیلی‏، فرامرز و عصاره، فریده(1392). مفاهیم مرکزیت و تراکم در شبکه های علمی و اجتماعی. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 24 (3)، 92-108

عابدی­خوراسگانی، زهرا، توکلی­زاده­راوری، محمد، مکی­زاده، فاطمه و سهیلی، فرامرز(1396). مطالعه کلان­نگر رشد مقالات و نویسندگان در نشریات علمی حوزه فنی و مهندسی ایران. مطالعات کتابداری و علم اطلاعات، 20، 87- 104

عرفان­منش، محمدامین، ارشدی، هما(1394). شبکه هم­نویسندگی مؤسسات در مقاله­های علم اطلاعات و دانش­شناسی. نشریه تحقیقات کتابداری و اطلاع­رسانی، 71(22)، 79-100

عرفان­منش، محمدامین، مروتی­اردکانی، مرضیه(1395). مطالعه علم­سنجی و تحلیل شبکه­های همکاری علمی در فصلنامه مطالعات میان رشته­ای در علوم انسانی.  فصلنامه مطالعات میان رشته­ای در علوم انسانی، 8(4)، 55-77

عصاره، فریده، سهیلی، فرامرز، فرج­پهلو، عبدالحسین و معرف­زاده، عبدالحمید(1391). بررسی سنجه مرکزیت در شبکه هم­نویسندگی مقالات مجلات علم اطلاعات. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع­رسانی، 2(2) . 181-200

گلینی­مقدم، گلنسا و طاهری، پروین(1394). ترسیم شبکه هم­نویسندگی و ضریب همکاری پژوهشگران در حوزه هوا فضا در نمایه استنادی علوم تا 2014 میلادی. مطالعات دانش شناسی، 1(3)، 23- 42    

محمداسماعیل، صدیقه، نراقیان، نسیم (1396). بررسی شبکه هم تالیفی پژوهشگران حوزه دندان­پزشکی در دو پایگاه Web of Science و Scopus طی سال­های 2011 تا 2015. مدیریت اطلاعات سلامت، 14(6)، 249-254

نوروزی چاکلی، عبدالرضا­(1390). آشنایی با علم‌ سنجی( مبانی، مفاهیم، روابط و ریشه­ها). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت)

Ajiferuke, I., et al. (1988). Collaborative coefficient: A single measure of the degree of collaboration in research. Scientometrics, 14(5-6), 421-433

Benckendorff, P. (2010). Exploring the limits of tourism research collaboration: A social network analysis of co-authorship patterns in Australian and New Zealand tourism research. CAUTHE 2010: Tourism and Hospitality, Challenge the Limits, 151.

Cheong, F. and B. Corbitt (2009). A social network analysis of the co-authorship network of the Australasian Conference of Information Systems from 1990 to 2006. 17th European Conference on Information Systems (ECIS 2009), Information Systems and Innovation Group

De Nooy, W., Mrvar, A., & Batagelj, V. (2018). Exploratory social network analysis with Pajek. Cambridge University Press.

De Stefano, D., et al. (2013). The use of different data sources in the analysis of co-authorship networks and scientific performance. Social Networks 35(3), 370-381

Guns, R., Liu, Y. X., & Mahbuba, D. (2010). Q-measures and betweenness centrality in a collaboration network: A case study of the field of Informetrics .Scientometrics, 87(1), 133-147

Kumar, S. & Jan, J. M. (2013). Mapping research collaborations in the business and management field in Malaysia, 1980-2010. Scientometrics, 97(3), 491-517

Newman, M. E. (2001). Scientific collaboration networks. I. Network construction and fundamental results. Physical review E, 64(1), 016131

Newman, M. E. (2004). Coauthorship networks and patterns of scientific collaboration. Proceedings of the national academy of sciences, 101(suppl 1), 5200-5205.

Niu, F., & Qiu, J. (2014). Network structure, distribution and the growth of Chinese international research collaboration. Scientometrics, 98(2), 1221-1233.

Olmeda-Gómez, C., Perianes-Rodríguez, A., Ovalle-Perandones, MA, & De-Moya-Anegón, F. (2008). Comparative analysis of university-government enterprise-authorship networks in three scientific studies in the region of Madrid. Information Research, 13 (3)

Wang, T., Zhang, Q., Liu, Z., Liu, W., & Wen, D. (2012). On social computing research collaboration patterns: a social network perspective. Frontiers of Computer Science, 6(1), 122-130

Yu, Q., Shao, H., &  Duan, Z. (2012). The research collaboration in Chinese cardiography and cardiovasology field. International Journal of Cardiography, 26, 1-6