ترسیم حوزه هوشمندی رقابتی در آیینه نشریات فارسی: تحلیل علم سنجی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد،

2 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد،

3 استاد گروه مدیریت آموزشی،دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

هدف: هدف پژوهش حاضر بررسی و تحلیل محتوای مقاله­های علمی-پژوهشی منتشره در حوزه هوشمندی رقابتی است.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر با رویکرد ترکیبی و با روش تحلیل محتوای کمی و کیفی انجام شد. جامعه آماری اول این پژوهش، مقاله­های فارسی علمی- پژوهشی منتشره در حوزه هوشمندی رقابتی(72 عدد) است. به علت کوچکی جامعه، نمونه­گیری نشد. داده­های کمی از طریق سیاهه­وارسی محقق ساخته گردآوری شد. برای تعیین این­که مقاله­ها به چه موضوعاتی پرداخته­اند، نیاز به یک طرح استاندارد بود، پس با متخصصان هوشمندی رقابتی(جامعه دیگر پژوهش) پیرامون این که چه موضوعاتی در حوزه هوشمندی رقابتی دارای اهمیت هستند مصاحبه شد. نمونه­گیری از این جامعه هدفمند بوده و 10 نفر انتخاب گردیدند. مصاحبه از نوع نیمه ساختار یافته و الکترونیکی انجام شد. مقوله­های موضوعی مشخص و طرح موضوعی برای تفکیک مقاله­ها به دست آمد. این بخش به روش تحلیل محتوای کیفی انجام شد. پژوهشگران، مقاله­ها را بر اساس طرح موضوعی دسته­بندی کردند. برای تجزیه و تحلیل داده­ها در سطح آمار توصیفی از آماره­هایی نظیر فراوانی و درصد استفاده شد.   
یافته‌ها: میزان مقاله­ها سیر صعودی داشته و مردان تولیدات بیشتری (78.81 درصد) داشته­اند. مشارکت دو و سه پدیدآور رایج­تر (67.41درصد) و بیشتر نویسندگان استادیاران (22.31 درصد) و دارندگان مدرک دکتری (91.52 درصد) هستند. نشریه مدیریت بازرگانی و تحقیقات بازاریابی نوین (72.9درصد) دارای بیشترین مقاله­ هستند. رشته علمی غالب، مدیریت با گرایش بازرگانی (88.20 درصد)  و  مشارکت دانشگاه تهران بیشتر (44.19درصد) است. بیشترین استنادها در مقاله­های سال 1395 (655 مورد) است. بیشترین مطالعه بر روی شرکت­ها  و سازمان­ها (8.90درصد) بوده، ابزار استفاده شده، پرسشنامه(94.81 درصد) و روش برگزیده برای پژوهش، کمی(50.87 درصد) است. بیشترین مقوله مورد توجه مفاهیم بنیادی(2.72 درصد) می­باشد.
نتیجه‌گیری: نتایج حاکی است که اگر چه در چند ساله اخیر رشدی در حوزه ایجاد گردیده ولی با وجود میان رشته­ای بودن آن فقدان فعالیت بعضی از رشته­ها و متخصصان آنها مانند علم اطلاعات و دانش­شناسی، جامعه­شناسی و غیره قابل مشاهده است. همچنین، گسترش یکسان و یکنواختی در مقوله­های موضوعی صورت نگرفته است.

کلیدواژه‌ها


سازمان­ها به عنوان یک سیستم تلقی می­گردند و مفاهیمی مانند رقابت، کلیت، رشد، تفکیک(فرق­گذاری)، نظم سلسله مراتبی، تسلط، و کنترل از ویژگی­های سازمان، خواه به­ عنوان یک ارگانیسم زنده و خواه به ­عنوان جامعه است(برتالنفی، 1366). در عصر کنونی سازمان­ها در محیطی متغیر و پویا به ‌سر می‌برند و تغییرات فزاینده­ اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فناورانه بر روی سازمان­ها تاثیری شگرف دارد. البته نه تنها بقای سازمان­ها در گرو سازگاری با محیط است؛ بلکه رشد و پیشرفت آنها نیز تا حد زیادی به میزان موفقیت در تطبیق با عوامل محیطی و یا به عبارتی هوشمندانه عمل کردن است.

از سویی، با توجه به رقابت شدید میان سازما­ن­ها، پیشرفت­های سریع حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، رشد و انتشار بیش از حد اطلاعات، تقلید و الگوبرداری سازمان­ها از یکدیگر، افزایش محصولات نوآورانه، و تنوع و توسعه انواع خدمات جدید از طرف سازمان­های مختلف، حفظ مزیت رقابتی برای سازمان­ها بسیار دشوار شده است(نوناکا و تاکیوچی[1]، 1995؛ داونپورت[2]، 1993). این در حالی است که هوشمندی رقابتی به عنوان وسیله­ای برای حفظ و دستیابی به مزیت رقابتی به شمار می­رود. هوش رقابتى زیربنایى است که پایه­هاى مزیت رقابتى بر روى آن قرار می‌گیرند و هر چقدر این زیربنا استحکام بیشترى داشته باشد، ظرفیت پایدارى و مقاومت ستون­ها بیشتر و در نتیجه، مزیت رقابتى از استحکام و پایدارى بهترى برخوردار خواهد بود (مهرى و خدادادحسینی ، 1384).

تعریف­های بسیاری از هوشمندی رقابتی وجود دارد و اتفاق نظری در خصوص یک تعریف واحد از آن وجود ندارد (فرانکو[3] و همکاران،20011؛ ویس و نیلور[4]،2010)؛ چرا که مشارکت رشته­های مختلف در این حوزه با توجه به مبانی نظری آنها، شرایط انجمن­های علمی و جامعه­های حرفه­ای که در این حوزه فعالیت می­کنند و یا حتی کشوری که در آن اقدامات هوشمندی رقابتی صورت می­گیرد در تعریف آنها از این حوزه موثرند و سبب تنوع و واگرایی در تعریف­ها شده است (لریول[5]،2009؛ بردی[6]،2008، سایمن[7] و همکاران،2008؛ کالف و رایت[8]، 2008؛ فلیشر، رایت و تیندال[9]،2007؛ کالف،2006؛ دیشمن، فلیشر و کنیپ[10]،2003؛ گنش، میری و پرسکات[11]،2003).

یکی از جامع­ترین تعریف­هایی که از هوشمندی رقابتی ارائه شده توسط متخصصان هوشمندی رقابتی و راهبردی (2008) بوده است. از نظر آنها هوشمندی رقابتی فرآیندی نظام­مند و اخلاقی است برای جمع آوری، تجزیه و تحلیل اطلاعات محیط خارجی و انتشار هوشمندی که می­تواند بر روی تصمیم­ها، برنامه­ها و اعمال سازمان تاثیر بگذارد (واچیرا[12]،2009).

بر اساس دیدگاه انجمن جهانی هوشمندی[13]، هوشمندی رقابتی در سازمان­ها باعث افزایش کیفیت اطلاعات، تسریع در تصمیم‌گیری، ارتقاء فرآیندهای سازمانی به‌گونه‌ای نظامند، افزایش اثربخشی سازمانی‌، کاهش هزینه‌ها، افزایش آگاهی سازمانی، بهبود وضعیت جریان و انتشار اطلاعات، شناسایی فرصت­­­­­­‌ها و تهدید‌ها، صرفه‌جویی در زمان می‌گردد (اتحادیه جهانی هوشمندی[14] به نقل از دهقان و دیگران، 1394، 26). همچنین هوشمندی رقابتی باعث کشف مشتریان گمنام؛ برنامه ریزی استراتژیک بهتر؛ دیدگاه وسیع تر نسبت به دانش پنهان موجود در سازمان؛ پشتیبانی از مجموعه نظامند اطلاعات و تجدید نظر در صورت نیاز می­گردد (نگوگی، گاکور، موگو[15]، 2012، دیویس[16]،2004؛ گزارش گروه آینده[17] 1995-1998، فولد[18]،1995).

اهمیت انجام چنین پژوهشی را می­توان در اثرات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، علمی و فرهنگی نتایج حاصل از مطالعه­های علم­سنجی از یک­سو و اهمیت حوزه هوشمندی رقابتی از سوی دیگر دانست. هوشمندی رقابتی به عنوان علمی با سرشتی میان رشته­ای، امکان تعامل و استفاده از مبانی و رویکردهای رشته­های گوناگون مانند مدیریت، کامپیوتر، جامعه­شناسی، علم اطلاعات و دانش­شناسی و غیره را دارد و توجه پژوهشگران را به­خود جلب نموده است. همچنین، با توجه به این­که هوشمندی رقابتی نه تنها سبب حفظ موقعیت جاری برای سازمان­ها شده، بلکه می­تواند سبب کسب و احراز موقعیت بهتری در فضای رقابتی بازار و جامعه شود، اهمیت پژوهش روی آن بهتر قابل درک است.

امروزه در دنیا علاوه بر افزایش پژوهش­ها، شاهد انتشار نشریاتی مرتبط با هوشمندی رقابتی هستیم و حتی سازمان حرفه ای متخصصان هوشمندی رقابتی و استراتژیک به صورت جهانی در زمینه هوشمندی رقابتی فعالیت می­کند؛ اما در ایران تصویری روشن از پژوهش­هایی که در این حوزه انجام شده وجود ندارد تا سیمای حوزه را نشان دهد و در واقع در این خصوص پژوهشی انجام نشده است. پژوهشگران حوزه هوشمندی رقابتی بدون داشتن آگاهی و شناخت کافی از این حوزه دچار دوباره کاری و پژوهش­های تکراری می شوند که مستلزم صرف وقت و بودجه است. از این رو، شناخت کافی از نشریات معتبر مرتبط، سازمان­های برجسته و پیشرو در حوزه هوشمندی رقابتی، موضوعاتی که در این حیطه به آن پرداخته شده، وضعیت منابع بکار گرفته شده و حتی روش­شناسی پژوهش­های به­کار گرفته شده که حاکی از نوع نگاه به حوزه و کیفیت مقاله است، برای علاقه­مندان و پژوهشگران این حوزه امری لازم و ضروری می‌باشد. مسائل برشمرده، پژوهشگران این مقاله را به بررسی و تحلیل محتوای مقالات علمی- پژوهشی حوزه هوشمندی رقابتی واداشت. در این پژوهش در نظر دارد به این مسئله پاسخ دهد که میزان انتشار مقالات، وضعیت جمعیت­شناختی پدیدآورندگان، سهم گروه­های علمی و تخصصی و نهادها، سهم نشریات در انتشار مقالات، میزان منابع مورد استفاده در مقاله­ها در جهت تعیین میزان پشتوانه علمی آنها، ارتباط با آثار مرتبط پیشین و آگاهی از سهم منابع بومی و یا لاتین؛ روش پژوهش­های انجام شده (نوع، جامعه آماری، شیوه نمونه­گیری، ابزار مورد استفاده) و موضوعات مورد توجه در مقاله­ها چگونه است تا به این ترتیب بتواند به پژوهش­های تاریخی حوزه هوشمندی رقابتی در ایران کمک کند.

 

سؤال‌های پژوهش

1. میزان انتشار مقاله در حوزه  هوشمندی رقابتی» در نشریات علمی و پژوهشی فارسی در سال های 1382 تا 1396 چگونه است؟

2. وضعیت جمعیت شناختی پدید آورندگان (تعداد کل پدید آورندگان، تعداد پدید آورندگان زن و مرد و میزان مشارکت پدید آورندگان) در مقاله های مورد بررسی چگونه است؟

3. رتبه­های علمی نویسندگان مقاله­های منتشر شده چگونه است؟

4. مدارک علمی نویسندگان مقاله­های منتشر شده چگونه است؟

5. کدام نشریات بیشترین مقاله های مورد بررسی را در حوزه هوشمندی رقابتی منتشر کرده­اند؟

6. میزان مشارکت گروه­های علمی- تخصصی از لحاظ شمار مقاله­های منتشر شده در موضوع ­چقدر است؟

7. سهم مشارکت نهادها از نظر شمار مقاله­های منتشر شده در حوزه هوشمندی رقابتی چه اندازه است؟

8. منابع و ماخذ مقاله­های منتشر شده در موضوع از نظر تعداد و سال چگونه است؟

9. تکنیک­های نمونه­گیری در مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی چگونه است؟

10. جامعه­های مورد مطالعه در مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی چگونه­اند؟

11. ابزارهای جمع­آوری داده در مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی چگونه است؟

12. روش­های پژوهش به­کار گرفته شده در مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی چگونه است؟

13. نرخ توزیع مقاله­ها درمقوله­های موضوعی هوشمندی رقابتی چگونه است؟

چارچوب نظری

تحلیل محتوا از روش های عمده مشاهده اسنادی است که به وسیله آن می توان متون، اسناد و درمدارک و واقع هر نوع سند ثبت و مطالب ضبط شده ای را خواه مربوط به گذشته و خواه مربوط، به زمان حال مورد ارزیابی و تحلیلی منظم تر، دقیق تر و از همه مهم تر با درجات بالاتری از پایایی قرار داد. تحلیل محتوا، روشی است که در آن، پژوهشگران به آزمون دستاوردهای ارتباطات اجتماعی انسانها که نوعاً از جنس اسناد و مدارک (نانوشته و نوشته) است، می پردازد (قائدی و گلشنی، 1395).

به این ترتیب، تحلیل محتوا هم روشی برای تحلیل داده­ها و هم روش مشاهده اسناد است، اما به ­جای مشاهده مستقیم رفتار مردم یا پرسش در مورد آن، به ارتباط­هایی که آنان به وجود آورده و پیام­هایی را که رد و بدل کرده­اند، توجه و آن را مورد پرسش و ارزیابی قرار می­دهند (صدیق سروستانی، 1375).

در یک طبقه بندی کلی، معمولاً روش های متفاوت تحلیل محتوا به دو دسته کلی تقسیم می­شوند: روش­های کمی و روش های کیفی. در روش های کمی، به طور معمول مقدار زیادی داده ها به گونه مختصر تحلیل می شوند در این روش می توان مجموعه ای از اسناد و یا متون را استخراج، شمارش و طبقه بندی کرد در روش های کیفی، مقدار کمی داده های مرکب و مفصل تحلیل می شوند و پایه واحد اطلاعاتی، ظهور یا غیبت یک خصیصه است (فاضلی،1376، 99).

بررسی و تحلیل محتوای پژوهش­ها در زمره مطالعات علم سنجی قرار می­گیرند. افرادی هم­چون بک در همان نخستین دهه­های رواج علم سنجی بیان داشتند که علم­سنجی قادر است به توازن میان بودجه و هزینه­های جاری اقتصادی کمک کند و کارآیی پژوهش­های مختلف را افزایش دهد. در واقع بر اثر همین تلاش­ها و بینش­ها بود که در بسیاری از کشورها و سازمان­های بین­المللی، استفاده از تحلیل­های ارزیابانه علم­سنجی به سرعت در دستور کار محافل اصلی سیاست­گذاری و تصمیم­گیری علم و فناوری قرار گرفت (نوروزی چاکلی،1390)

مطالعات علم سنجی در ترسیم روند توسعه و گسترش علم در یک کشور و فراتر از آن در کشورهاى مختلف نقش دارند. این مطالعات به مدیران پژوهشى در سطوح مختلف امکان می­دهند که تصویرى از جریان تولید، اشاعه و بهره­گیری از علم را در اختیار داشته باشند و بر اساس آن به برنامه ریزی در حوزة پژوهش بپردازند (منصوریان، 1389). به عبارتی این­گونه مطالعات می­تواند مبنایی برای برنامه ریزی­های راهبردی در انجام تحقیقات و پژوهش­های حوزه در سطح کلان باشد.

پیشینه پژوهش

پژوهش­های بسیاری در ایران و در سایر کشورها در خصوص تحلیل محتوای مقاله­ها برای درک خلاء­­های موجود در حوزه­های گوناگون علمی و پژوهشی انجام شده است که در زیر به تعدادی از پژوهش­های مفید به دلیل همسانی و تشابه در روش انجام کار و تخصصی بودن جامعه پژوهش اشاره می­گردد.

پیشینه پژوهش در داخل

زالی، قلی پور و عظیمی (1393)، در پژوهشی تحلیل محتوای مقالات مجلات معماری وشهرسازی را انجام دادند. روش پژوهش از نوع پیمایشی و ابزار آن سیاهه وارسی است. نتایج پژوهش نشان داد که مردان تمایل بیشتری نسبت به زنان به چاپ مقاله دارند. مقاله­های دارای دو و سه نویسنده درصد بیشتری از مقاله­ها را به خود اختصاص می­دهند. در زمینه میزان مشارکت مرتبه­های علمی، فارغ التحصیلان مقطع ارشد، استادیاران و دانشجویان دکتری در جایگاه اول تا سوم قرار دارند. مقایسه تطبیقی میزان فعالیت دانشگاه­ها ومؤسسات در تولید مقالات نشان داد که دانشگاه تهران، تربیت مدرس و دانشگاه اصفهان رتبه­های اول تا سوم را به خود اختصاص داده­اند.

در تحلیل محتوای مقالات فصلنامه پژوهش­های فلسفی-کلامی در فاصله سال­های 1378 تا 1391 که توسط محمدی، متقی دادگر و مطهری­نیا (1394) انجام شد، یافته­ها بیان می دارد که بیشتر مقاله­های مورد بررسی تالیفی و حاصل کار گروهی بود. بیشتر نویسندگان مرد و دارای مدرک دکتری و پس از ان دانشجویان دکتری بودند. از نظر رتبه­های علمی بیشتر پژوهش­ها را استادیاران انجام داده­اند. بررسی وابستگی سازمانی نویسندگان نشان داد که بیشتر آنها مربوط به دانشگاه قم بودند و دانشگاه تهران، آزاد اسلامی، اصفهان و علامه طباطبایی در رتبه­های بعدی قرار گرفتند.

غلامی (1395) در پژوهشی به تحلیل محتوای مقالات فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری پرداخت و نشان داد که بیشتر نویسندگان مرد بوده­اند. بیشتر مقاله­ها حاصل کار دو نفری بود. بیشتر نویسندگان دارای مدرک دکتری با وابستگی به دانشگاه تهران می­باشند. بیشترین مقالات به لحاظ روش پژوهشی پیمایشی و بیشترین گرایش موضوعی اخلاق حرفه­ای بود.

تحلیل محتوای مقاله­های فصلنامه علمی-پژوهشی النهج توسط بشیری و خراسانی در سال 1395 صورت گرفت. نتایج نشان داد که بیشترین پوشش موضوعی به موضوع الهیات اختصاص دارد. بیشترین روش تحقیق مورد استفاده در مقاله­ها روش سندی بوده و از لحاظ هدف، بنیادی می­باشد. بیشتر نویسندگان مقاله­ها مرد بوده و دارای مرتبه علمی استادی و پس از آن دانشجویان دکتری و سپس استادیاران می­باشند

تحلیل محتوای مقاله­ها فصلنامه پژوهش­های روستایی توسط بشیری و خراسانی در سال 1396 انجام شد. این پژوهش به بررسی مقاله های منتشره در فاصله سال­های 1389 تا 1394 پرداخت. نتایج به دست آمده نشان داده است که بیشتر نویسندگان مرد بوده و بیشتر نویسندگان به دانشگاه­های دولتی و به خصوص دانشگاه تهران وابستگی سازمانی داشتند.

محمدی، حسن­خانی و امید (1396) در پژوهش خود تحلیل محتوای مقاله‌های دوفصلنامه «تربیت اسلامی» در سال‌های 1384−1394 را مورد توجه قرار دادند. نتایج نشان داد که بیشتر مقاله­ها از روش کتابخانه‌ای استفاده کرده­اند و بیشتر آنها را مردان نوشته‌اند. بیشتر نویسندگان مقاله‌ها دارای مدرک دکتری بودند و بیشتر مقاله‌های نوشته شده تک مؤلف بودند. در بین دانشگاه‌ها نیز دانشگاه اصفهان، پژوهشگاه حوزه دانشگاه و دانشگاه تهران به ترتیب بیشترین سهم را در انتشار مقاله‌های این نشریه عهده‌دار بودند. از میان موضوعات مختلف مربوط به تعلیم و تربیت اسلامی نیز بیشتر مقاله­های منتشر شده مربوط به حیطه­ها و ابعاد تعلیم و تربیت اسلامی بودند.

پژوهش حسینی و غلامی جمکرانی (1396) به تحلیل محتوای مقالات انتشار یافتة مدیریت سود می‌پردازد. پژوهش با استفاده از تکنیک تحلیل محتوا انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهند که بیشترین تعداد مقاله­های مدیریت سود در سال‌های 2006، 2008 و 2010 انتشار یافته‌اند. از این میان، نشریه بررسی حسابداری[19]، بیشترین تعداد مقالات را به خود اختصاص داده است. در میان مراکز علمی مشارکت کننده دانشگاه نیویورک در میان 162 مرکز علمی، بیشترین نقش را داشته‌ است. بیشترین روش پژوهش بکار گرفته شده روش همبستگی بوده است.

پیشینه پژوهش در خارج

اچالا و اچالا[20] (2007) به تحلیل محتوای نشریه برونداد پژوهشی در زمینه کتابخانه و علم اطلاعات در بازه زمانی 1993 تا 2006 پرداختند­ و نشان دادند که بیشترین میزان همکاری بین دو نویسنده بوده است و موضوعات مدیریت، بازیابی اطلاعات و خدمات اطلاع­رسانی در این نشریه غالب بود.

ادور[21] (2013) با یک مطالعه کتابسنجی به ارزیابی نشریه علم اطلاعات و کتابداری پرداخت. نتایج نشان داد که روند انتشار مقالات در فاصله سال­های 2010 تا 2013 کاهش یافته است. در فاصله سال­های 2010 تا 2013 از مجموع 56 مقاله 26 مقاله تک نویسنده و 30 مقاله چند نویسنده بود. وابستگی سازمانی بیشتر نویسندگان مقالات (82 درصد) دانشگاه­ها بود. بیشترین موضوعات مهم تحت پوشش این نشریه، فناوری اطلاعات و کتابداری عمومی بود. همچنین، تعادل مناسبی بین نویسندگان زن و مردوجود داشت.

لوخاند[22] (2013) تحلیل محتوای نشریات کتابداری و اطلاع­رسانی که دسترسی آزاد نسبت به آنها وجود داشت را در بازه زمانی 2002 تا 2011 انجام داد. این پژوهش نشان داد که عمده مقاله­ها دارای چند نویسنده بوده و اعضای هیئت علمی بیشترین نویسندگان این نشریات بودند. پوشش موضوعی این نشریات بیشتر به سمت مطالعه کتاب­سنجی و علم سنجی بود و سایر موضوعات کتابداری و اطلاع­رسانی را نیز پوشش می­داد.

پیتس[23]، دانی چاک[24] و کواترمن[25] (2014) به بررسی و تحلیل محتوای فصلنامه مدیریت ورزشی اروپا و سلف آن که مجله اروپایی برای مدیریت ورزش بود در بازه زمانی 1984 تا 2012 پرداختند. بررسی این نشریات حاکی از این بود که نویسندگان این نشریات در موضوعات قانونی و در موضوعات خاص تخصصی بیشتر مردان بودند. همچنین بررسی­ها نشان داد که پراکندگی جغرافیایی نویسندگان در طول زمان گسترش یافته است و کمتر اروپایی است.

توئیت[26] (2015) به بررسی مقالات حوزه هوشمندی رقابتی در بین سال­های 1994 تا 2014 در پایگاه داده ABE/Inform[27] پرداخت. وی به بررسی مقاله­های دارای داوری تخصصی پرداخت. یافته­ها نشان داد که بیشترین اصطلاح بکار رفته در این حوزه هوشمندی رقابتی است. نشریاتی که مقالات این حوزه را منتشر کرده­اند پراکنده بود و تعداد کمی از آنها بیش از 10 مقاله در این حوزه دارند. تعداد کمی از نویسندگان بیش از 5 مقاله دارند.

وو[28] و همکاران (2016) به تحلیل محتوای نشریات انجمن مشاوره آمریکا[29] در بازه زمانی 2003 تا 2014 پرداختند برای این منظور 7 مقاله از 5 5 نشریه شناسایی و تحلیل گردیدند.21 نویسنده در این 7 مقاله سهیم بودند. 1 مقاله توسط 1 نفر، 2 مقاله توسط 2 نفر، 2 مقاله توسط 3 نفر و 2 مقاله توسط بیش از 3 نفر نوشته شده است. وابستگی سازمانی بیشتر نویسندگان دانشگاه­های ایالت متحده آمریکا بوده است. 3 مقاله به روش کمی و 4 مقاله به روش آمیخته بوده است.

جمع‌بندی از مرور پیشینه

بررسی پیشینه پژوهش نشان داد تاکنون پژوهشی در حوزه هوشمندی رقابتی با رویکرد تحلیل محتوای مقاله­های موجود در ایران صورت نپذیرفته است؛ بنابراین، در این پژوهش کوشش می­شود بررسی و تحلیل محتوای مقاله­های علمی- پژوهشی حوزه هوشمندی رقابتی از سال 1382 تا 1396 ارائه گردد.

روش­شناسی پژوهش

پژوهش حاضر با رویکرد ترکیبی انجام شده و روش تحلیل محتوای کمی و کیفی می­باشد. جامعه آماری این پژوهش، مقاله­های علمی- پژوهشی منتشره در پایگاه­های فارسی مگ ایران، نورمگز، پایگاه جهاد دانشگاهی، علم نت و نمامتن از سال 1382 تا ابتدای 6 ماهه دوم سال 1396 است. پایگاه­های مزبور توسط کلیدواژه­های هوشمندی رقابتی، هوش رقابتی، هوش فناوری، هوش رقبا، هوش راهبردی (استراتژیک) و هوش کسب و کار مورد بررسی قرار گرفت و 72 مقاله یافت شد. به علت کوچک بودن جامعه مورد پژوهش، نیازی به نمونه­گیری نبود. داده­های کمی این پژوهش از طریق سیاهه­وارسی محقق ساخته و بر اساس مشاهده مستقیم، گردآوری شده است.

برای تعیین این­که مقاله­ها به چه موضوعاتی پرداخته­اند، لازم بود از یک طرح استاندارد که در آن مقوله­های موضوعی حوزه هوشمندی رقابتی مشخص شده استفاده شود؛ اما به دلیل فقدان این طرح، پژوهشگران با متخصصان هوشمندی رقابتی (جامعه دیگر پژوهش) پیرامون این که چه موضوعاتی در حوزه هوشمندی رقابتی دارای اهمیت هستند مصاحبه کردند. مصاحبه از نوع نیمه ساختار یافته و به طریقه الکترونیکی انجام شد. داده­های حاصل با استفاده از نرم افزار مکس کیودا[30] نسخه 10 تحلیل شد، مقوله­های موضوعی حوزه هوشمندی مشخص گردید و یک طرح موضوعی شامل پنج گروه اصلی و چهل و سه موضوع فرعی برای تفکیک مقاله­ها به دست آمد. این بخش به روش تحلیل محتوای کیفی انجام شد. سپس پژوهشگران، مقاله­ها را بر اساس این طرح موضوعی دسته­بندی کردند. در این پژوهش متخصصان هوشمندی رقابتی کسانی هستند که در حوزه هوشمندی (رقابتی، کسب و کار و غیره) دارای پایان­نامه و یا مقاله بوده و در دانشگاه­ها مشغول به تدریس می­باشند. نمونه­گیری از این جامعه به روش نمونه­گیری هدفمند بود و بنا بر اصل کفایت[31] 10 نفر از متخصصان برای مصاحبه انتخاب گردیدند؛ یعنی مصاحبه­ها تا جایی ادامه پیدا کرد که مفهوم­هایی که در مصاحبه­ها به­دست می­آمد، تکراری ­شد. برای قابلیت اعتماد (اعتمادپذیری) بخش کیفی پژوهش 4 ملاک اعتبار­پذیری، انتقال­پذیری، قابلیت اطمینان و تایید­پذیری لینکلن و گوبا[32] (1985) مورد توجه قرار گرفت. برای تجزیه و تحلیل داده­ها در سطح آمار توصیفی از آماره­هایی نظیر فراوانی و درصد و نرم افزار اکسل استفاده شد.

جدول 1. فهرست مصاحبه شوندگان

مشارکت کننده

جنسیت

میزان تحصیلات

رشته تحصیلی

1

مرد

دکتری

مدیریت

2

مرد

دکتری

مدیریت گرایش سیستم های اطلاعاتی و فناوری اطلاعات

3

مرد

دکتری

مدیریت بازرگانی

4

مرد

دکتری

مدیریت

5

مرد

کارشناس ارشد

مدیریت

6

مرد

دکتری

مدیریت

7

مرد

دکتری

مدیریت

8

مرد

دکتری

مدیریت بازرگانی

9

مرد

دکتری

مدیریت بازاریابی

10

مرد

دکتری

مدیریت اجرایی

یافته‌های پژوهش

پاسخ به سؤال اول پژوهش. میزان انتشار مقاله در حوزه  هوشمندی رقابتی» در نشریات علمی و پژوهشی فارسی در سال های 1382 تا 1396 چگونه است؟

در پاسخ به پرسش اول پژوهش، شکل 1 نشان می­دهد از سال 1382 که نخستین مقالات در حوزه هوشمندی رقابتی منتشر شده تا ابتدای 6 ماهه دوم سال 1396 در کل 72 مقاله علمی-پژوهشی انتشار یافته است. روند انتشار مقالات از سال 1389 تا سال 1395 نشان از گسترش این حوزه دارد بطوری­که در سال 1395، 16 مقاله منتشر شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1. فراوانی مقاله‌های منتشر شده در نشریات به تفکیک سال

پاسخ به سؤال دوم پژوهش.وضعیت جمعیت شناختی پدید آورندگان (تعداد کل پدید آورندگان، تعداد پدید آورندگان زن و مرد و میزان مشارکت پدید آورندگان) در مقاله های مورد بررسی چگونه است؟

جدول 2. فراوانی و درصد پدید آورندگان در مقالات

زن

مرد

کل

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

41

22.18

148

78.81

225

100

             

 

 

 

 

 

 

 

جدول 2 نشان می­دهد که در کل 225 نفر در مقالات حوزه هوشمندی رقابتی مشارکت داشته­اند که از این بین 41 نفر (22.18 درصد) مشارکت­کنندگان زن و 148 نفر (78.81 درصد) مرد هستند. این جدول حاکی از این است که در حوزه هوشمندی رقابتی مردان بیش از زنان فعال بوده و به انتشار مقاله مبادرت ورزیده­اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 2. میزان مشارکت پدیدآورندگان درمقالات

برای پاسخ به میزان مشارکت پدیدآورندگان در حوزه هوشمندی رقابتی، شکل 2 نشان می­دهد که در بین 72 مقاله این حوزه، 67.41 درصد مقاله­ها دارای 2 پدیدآور و همچنین 67.41 درصد دیگر مقاله­ها هم سه پدید آور دارند. به عبارتی مشارکت سه پدیدآور و دو پدیدآور در این حوزه مرسومتر است. این در حالی است 17.4 درصد مقاله­ها دارای یک پدید آور و 5.12 درصد مقالات دارای چهار پدید اور یا بیشتر هستند.

 

 

 

پاسخ به سؤال سوم پژوهش. رتبه­های علمی نویسندگان مقاله­های منتشر شده چگونه است؟

جدول 3. رتبه­های علمی پدیدآورندگان مقالات

رتبه­های علمی نویسندگان مقاله­ها

تعداد

درصد

استاد

13

6.88

دانشیار

14

7.41

استادیار

59

31.22

اعضای هیئت علمی بدون ذکر مرتبه علمی

7

3.70

کل (اعضای هیئت علمی)

93

49.21

غیر عضو هیئت علمی

82

43.39

نامشخص

14

7.41

کل نویسندگان

189

100.00

 

 

 

 

 

 

جدول 3 نشان می­دهد که از مجموع 189 پدیدآور حوزه هوشمندی رقابتی تعداد اعضای هیئت علمی (21.49 درصد) بیشتر از اعضای غیر هیئت علمی (39.43) است. در بین اعضای هیئت علمی استادیاران با انتشار 59 مقاله (22.31) بیش از استادان (13 مقاله) و دانشیاران (14 مقاله) به انتشار پرداخته­اند. رتبه علمی 14 پدیدآور نامشخص است.

 

 

پاسخ به سؤال چهارم پژوهش. مدارک علمی نویسندگان مقاله­های منتشر شده چگونه است؟

 

 

 

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 3. مدارک علمی پدیدآورندگان مقالات

 

در بخش مدارک علمی، شکل 3 نشان می­دهد که بیشترین سهم را نویسندگان با مدرک دکتری (91.52 درصد) دارا می­باشند و پس از آن دارندگان مدرک کارشناسی ارشد (52.18 درصد)، دانشجویان دکتری (58.10)، دانشجویان کارشناسی ارشد (7.3 درصد) و کارشناسی (35.6 درصد) قرار گرفته­اند. مدرک علمی 94.7 درصد نویسندگان مقالات نامشخص است.

پاسخ به سؤال پنجم پژوهش. کدام نشریات بیشترین مقاله های مورد بررسی را در حوزه هوشمندی رقابتی منتشر کرده­اند؟

جدول 4. سهم نشریات در انتشار مقالات حوزه هوشمندی رقابتی

نام نشریه

فراوانی

درصد

نام نشریه

فراوانی

درصد

تحقیقات بازاریابی نوین

7

9.72

فرآیند مدیریت و توسعه

1

1.39

مدیریت بازرگانی

7

9.72

توسعه تکنولوژی صنعتی

1

1.39

مطالعات مدیریت فناوری اطلاعات

5

6.94

رشد فناوری

1

1.39

چشم اندازمدیریت بازرگانی

5

6.94

مدیریت توسعه فناوری

1

1.39

مطالعات مدیریت راهبردی

3

4.17

پژوهش های معاصر در مدیریت ورزشی

1

1.39

مدرس علوم انسانی

3

4.17

پژوهش های مدیریت در ایران

1

1.39

کاوش های مدیریت بازرگانی

2

2.78

راهبردهای بازرگانی

1

1.39

پژوهشنامه مدیریت اجرایی

2

2.78

بهبود مدیریت

1

1.39

مطالعات مدیریت و کارآفرینی

2

2.78

مدیریت نوآوری

1

1.39

بررسی های بازرگانی

2

2.78

اندیشه آماد

1

1.39

مدیریت فرهنگ سازمانی

2

2.78

مطالعات رفتارسازمانی در ورزش

1

1.39

پژوهش های مدیریت منابع سازمانی

2

2.78

مطالعات مدیریت گردشگری

1

1.39

مطالعات مدیریت صنعتی

2

2.78

توسعه

1

1.39

پژوهش های مدیریت عمومی

1

1.39

مطالعات اقتصاد، مدیریت مالی و حسابداری

1

1.39

تجارت واقتصاد نوین

1

1.39

مدیریت بهره وری

1

1.39

فصلنامه علوم مدیریت ایران

1

1.39

مدیریت بازار یابی

1

1.39

مدیریت بهداشت و درمان

1

1.39

مدیریت کسب و کار

1

1.39

مدیریت تحول

1

1.39

مدیریت منابع انسانی

1

1.39

معرفت

1

1.39

مدیریت و توسعه ورزش

1

1.39

مهندسی صنایع

1

1.39

مطالعات راهبردی

1

1.39

فراسوی مدیریت

1

1.39

کل

72

100

 

 

 

 

 

مقالات مورد بررسی در حوزه هوشمندی رقابتی در 42 نشریه منتشر شده­اند. همان­گونه که جدول 4 نشان می­دهد، نشریه مدیریت بازرگانی و تحقیقات بازاریابی نوین دارای بیشترین تعداد مقالات یعنی هر کدام 7 عدد (72.9 درصد) می­باشند و رتبه دوم در بین نشریات به مطالعات مدیریت فناوری اطلاعات و چشم اندازمدیریت بازرگانی هر کدام با 5 مقاله (94.6 درصد) و رتبه سوم به نشریه های مطالعات مدیریت راهبردی و مدرس علوم انسانی هر کدام با 4 مقاله (56.5 درصد) اختصاص دارد. 28 نشریه از جمله مدیریت کسب و کار، مدیریت تحول و سایر موارد فقط یک مقاله (39.1 درصد) در حوزه هوشمندی رقابتی داشته­اند.

پاسخ به سؤال ششم پژوهش. میزان مشارکت گروه­های علمی- تخصصی از لحاظ شمار مقاله­های منتشر شده در موضوع ­چقدر است؟

جدول 5. مشارکت گروه­های علمی- تخصصی از لحاظ شمار مقاله های منتشره

گروه های علمی- تخصصی

فراوانی

درصد

گروههای علمی- تخصصی

فراوانی

درصد

مدیریت

44

24.18

مدیریت صنعتی

3

1.65

مدیریت بازرگانی

38

20.88

مدیریت و برنامه ریزی

2

1.10

مدیریت اجرایی

13

7.14

مدیریت جهانگردی

2

1.10

مدیریت فناوری

11

6.04

اقتصاد

1

0.55

مدیریت بازاریابی

8

4.40

مدیریت ورزشی

1

0.55

مدیریت دولتی

5

2.75

مدیریت سیستم­ها

1

0.55

تربیت بدنی

4

2.20

ریاضی کاربردی

1

0.55

مدیریت بازار یابی بین الملل

3

1.65

کل (بدون احتساب نا مشخص)

143

78.57

مدیریت استراتژیک

3

1.65

نا­مشخص

46

25.27

مدیریت کسب و کار

3

1.65

کل

189

100

 

 

 

 

 

جدول 5 نشان می­دهد که بیشتر نویسندگان مقالات به گروه مدیریت تعلق دارند اگرچه که در 44 مقاله (18.24 درصد) گروه مدیریت، بدون گرایش آن ذکر شده است. در بین گرایش ­های گروه مدیریت، مدیریت بازرگانی با تعداد 38 مقاله (88.20 درصد) بیشترین مشارکت را در حوزه هوشمندی رقابتی داشته و پس از آن مدیریت اجرایی با تعداد 13 مقاله (14.7 درصد) است. رتبه سوم در بین گرایش­های مدیریت به مدیریت فناوری با تعداد 11 مقاله (04.60 درصد) اختصاص دارد. 46 نفر از نویسندگان (27.25 درصد) گروه علمی- تخصصی آنها مشخص نیست.

پاسخ به سؤال هفتم پژوهش. سهم مشارکت نهادها از نظر شمار مقاله­های منتشر شده در حوزه هوشمندی رقابتی چه اندازه است؟

در پاسخ به پرسش 7 به موازات نویسندگان اول مقالات، نهاد علمی که محقق به آن وابسته است بررسی شده تا از این طریق میزان مشارکت هر یک از نهادهای علمی در ارائه مقاله در حوزه هوشمندی رقابتی مشخص گردد. جدول 6 نشان می­دهد که بیشترین سهم را در تولید مقالات حوزه هوشمندی رقابتی، دانشگاه­های دولتی داشته­اند. در بین دانشگاه­های دولتی، دانشگاه تهران با 14 مقاله (44.19 درصد) بیشترین تعداد مقالات این حوزه را به خود اختصاص داده است و بعد از آن دانشگاه اصفهان و علامه طباطبایی و خلیج فارس هر کدام با 5 مقاله (94.6 درصد) و دانشگاه­ شهید بهشتی با داشتن 4 مقاله (56.5 درصد) رتبه سوم را به خود اختصاص داده­اند. سهم مشارکت دانشگاه پیام نور در کل 2 مقاله (78.2 درصد) در این حوزه بوده است. از بین واحدهای دانشگاه آزاد، واحد تهران با داشتن 4 مقاله (56.5 درصد) و سنندج، علوم تحقیقات، قزوین، مهاباد، تبریز، اراک و پرند هر کدام با داشتن یک مقاله (39.1 درصد) در حوزه هوشمندی رقابتی مشارکت داشته­اند.

جدول 6. سهم مشارکت نهادها و موسسه­ها در انتشار مقالات

نهادها و موسسه­ها

فراوانی

درصد

مراکز آموزشی

دانشگاه­های دولتی

دانشگاه تهران

14

19.44

دانشگاه اصفهان

5

6.94

دانشگاه علامه طباطبایی

5

6.94

دانشگاه خلیج فارس

5

6.94

دانشگاه شهیدبهشتی

4

5.56

تربیت مدرس تهران

3

4.17

تبریز

3

4.17

دانشگاه عالی دفاع ملی

2

2.78

دانشگاه خوارزمی

2

2.78

دانشگاه لرستان، خرم آباد

2

2.78

علم و صنعت

2

2.78

دانشگاه کردستان

1

1.39

دانشگاه مازندران، بابلسر

1

1.39

دانشگاه امام حسین

1

1.39

دانشگاه علوم انتظامی امین

1

1.39

دانشگاه زنجان

1

1.39

دانشگاه سمنان

1

1.39

ایلام

1

1.39

صنعتی شریف

1

1.39

هرمزگان

1

1.39

اهواز

1

1.39

دانشگاه علوم پزشکی

علوم پزشکی زاهدان

1

1.39

دانشگاه پیام نور

دانشگاه پیام نور

2

2.78

دانشگاه آزاد

واحد تهران

4

5.56

سنندج

1

1.39

واحدعلوم وتحقیقات تهران

1

1.39

واحد قزوین

1

1.39

مهاباد

1

1.39

تبریز

1

1.39

واحد اراک

1

1.39

پرند

1

1.39

نامشخص

1

1.39

کل

72

100.00

 

 

پاسخ به سؤال هشتم پژوهش. منابع و ماخذ مقاله­های منتشر شده در موضوع از نظر تعداد و سال چگونه است؟

جدول 7. درصد و فراوانی منابع و ماخذ مقاله­های منتشر شده

منابع و ماخذ

تعداد

درصد

منابع فارسی 1382

0

0

منابع لاتین 1382

10

100

کل 1382

10

100

منابع فارسی 1384

2

9.6

منابع لاتین 1384

27

93.1

کل 1384

29

100

منابع فارسی 1385

-

-

منابع لاتین 1385

40

100

کل 1385

40

100

منابع فارسی 1386

4

14.28

منابع لاتین 1386

24

85.71

کل 1386

28

100

منابع فارسی 1389

16

19.51

منابع لاتین 1389

66

80.49

کل 1389

82

100

منابع فارسی 1390

6

4.88

منابع لاتین 1390

117

95.12

کل 1390

123

100

منابع فارسی 1391

69

31

منابع لاتین 1391

154

69

کل 1391

223

100

منابع فارسی 1392

43

16.29

منابع لاتین 1392

221

83.71

کل 1392

264

100

منابع فارسی 1393

51

14.37

منابع لاتین 1393

304

85.63

کل 1393

355

100

منابع فارسی 1394

119

26.86

منابع لاتین 1394

324

73.14

کل 1394

443

100

منابع فارسی 1395

277

42.29

منابع لاتین 1395

378

57.71

کل 1395

655

100

منابع فارسی 1396(6 ماهه نخست)

38

24.2

منابع لاتین 1396

119

75.8

کل 1396

157

100

 

در پاسخ به پرسش 8 پژوهش، جدول 7 نشان می­دهد که از سال 1382 تا سال 1395، بیشترین تعداد منابع در مقالات در سال 1395 با 655 مورد، بوده و کمترین میزان منابع در سال 1382 با 10 مورد بوده است. از سال 1382 تا 1395 منابع لاتین بیشتر از منابع فارسی استفاده شده است به طوریکه در سال 1382(10)، در سال 1384 (1.93)، 1386 (71.85)، 1389(49.80)، 1390(12.95)، 1391(69)، در سال 1392(71.83)، در سال 1393 (63.85)، در سال 1394(14.73)، در سال 1395(071.57) منابع لاتین استفاده شده است. در 6 ماهه نخست سال 1396 شاهد هستیم که استفاده از منابع لاتین بیشتر از فارسی بوده است.

پاسخ به سؤال نهم پژوهش. تکنیک­های نمونه­گیری در مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی چگونه است؟

جدول 8. تکنیک­های نمونه­گیری در مقاله­ها

تکنیک نمونه­گیری

فراوانی

درصد

تصادفی

ساده

29

40.28

طبقه­ای

9

12.50

خوشه ای

3

4.17

غیر تصادفی

در دسترس

3

4.17

هدفمند

4

5.56

بدون نمونه گیری

سرشماری

6

8.33

ذکر نشده

 

18

25

کل

 

72

100

 

 

جدول 8 نشان می­دهد که بیشتر پژوهش­های انجام شده در حوزه هوشمندی رقابتی از تکنیک نمونه­گیری تصادفی استفاده کرده­اند. در بین تکنیک­های نمونه­گیری تصادفی نوع ساده با فراوانی 29(28.40) بیشترین میزان را در پژوهش­ها به خود اختصاص داده است. در بین پژوهش­ها 7 مقاله از تکنیک نمونه­گیری غیر تصادفی استفاده کرده­اند و 17.4 درصد مقالات از تکنیک دردسترس و 56.5 درصد مقالات از تکنیک نمونه­گیری غیر تصادفی هدفمند بهره­ جسته­اند. 25 درصد مقالات روش پژوهش خود را ذکر نکرده­اند.

پاسخ به سؤال دهم پژوهش. جامعه­های مورد مطالعه در مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی چگونه­اند؟

جدول 9. جامعه­های مورد مطالعه در مقاله­ها

جامعه

فراوانی

درصد

شرکت­ها و سازمان­ها

69

90.8

افراد

5

6.6

مقاله­ها

1

1.3

ذکر نشده

1

1.3

کل

76

100

 

 

جدول 9 نشان می­دهد که بیشترین مطالعه در حوزه هوشمندی رقابتی بر روی شرکت (صنعتی، تولیدی و خدماتی، کوچک و متوسط) و یا سازمان­ها با فراوانی 69 (8.90 درصد) انجام شده است. افراد با 6.6 درصد رتبه دوم و مقاله­ها با 3.1 درصد هوشمندی رتبه سوم را به خود اختصاص داده­اند. همچنین،3.1 درصد مطالعات جامعه مورد بررسی خود را ذکر نکرده­اند.

پاسخ به سؤال یازدهم پژوهش. ابزارهای جمع­آوری داده در مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی چگونه است؟

جدول 10. ابزارهای جمع­آوری داده در مقاله­ها

ابزار جمع آوری داده

فراوانی

درصد

پرسشنامه (به تنهایی)

59

81.94

مصاحبه (به تنهایی)

-

0.00

اسناد (به تنهایی)

2

2.78

هر سه مورد

6

8.33

پرسشنامه و مصاحبه

3

4.17

اسناد و مصاحبه

2

2.78

کل

72

100.00

 

 

 

 

 

 

 

جدول 10 نشان می­دهد که 94.81 درصد از پژوهش­های انجام شده در حوزه هوشمندی رقابتی فقط از پرسشنامه استفاده کرده­اند؛ بنابراین ابزار رایج در این پژوهش­ها پرسشنامه بوده است و ابزارهای دیگر مانند مصاحبه به تنهایی به­کار نرفته است و در پژوهش ترکیبی هر سه ابزار پرسشنامه، مصاحبه و اسناد (33.8 درصد) به کار رفته است. لازم به ذکر است که 2 مصاحبه از نوع کاملا ساختار یافته (چند گزینه به مشارکت کننده داده شده بود تا پاسخ صحیح را انتخاب کند) بود.

پاسخ به سؤال دوازدهم پژوهش. روش­های پژوهش به­کار گرفته شده در مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی چگونه است؟

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 4. روش­های پژوهش در مقاله­ها

شکل 4 نشان می­دهد که روش پژوهش غالب در مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی روش کمی (50.87 درصد) است. این در حالی است که از روش کیفی به تنهایی 17.4 درصد و از روش ترکیبی 33.8 درصد مقاله­ها بهره جسته­اند.

پاسخ به سؤال سیزدهم پژوهش. نرخ توزیع مقاله­ها درمقوله­های موضوعی هوشمندی رقابتی چگونه است؟

برای به­دست آوردن نرخ توزیع مقاله­ها در مقوله­های موضوعی ابتدا تحلیل مصاحبه­ها توسط نرم افزار مکس کیودا ارائه شده است که به درک بهتر مقوله­های اصلی و فرعی حوزه هوشمندی رقابتی کمک می­کند.

مقوله­های اصلی موضوعی در شکل 5 نشان داده شده است.

برای وضوح بیشتر مقوله­های فرعی در قالب شکل 6 به نمایش در آمده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 5. مقوله­های اصلی موضوعی

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 6. مقوله­های فرعی حوزه هوشمندی رقابتی

جدول 11. نرخ توزیع مقاله ها در مقوله­های موضوعی هوشمندی رقابتی

ردیف

مقوله اصلی

تعداد مقوله­های فرعی

تعداد مقاله­ها

درصد مقاله­ها

1

مفاهیم بنیادی

13

52

2.72

2

سیستم­ها، ابزارها و فنون هوشمندی رقابتی

7

-

-

3

هوشمندی رقابتی و حوزه­های سازمانی

14

9

5.12

4

ارزیابی و اندازه­گیری هوشمندی رقابتی

4

3

2.4

5

هوشمندی رقابتی و نوآوری

5

8

11.11

مجوع

43

72

100

 

 

 

 

جدول 11 نشان می­دهد که بیشتر مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی (2/72 درصد) در مقوله اصلی مفاهیم بنیادی» هستند و تعداد کمی از مقاله­ها (2/4 درصد) به موضوع ارزیابی و اندازه­گیری هوشمندی رقابتی پرداخته­اند.

بحث و نتیجه­گیری

هدف پژوهش حاضر، بررسی و تحلیل محتوای مقاله­های فارسی منتشره درحوزه هوشمندی رقابتی بود. بررسی مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی نشان داد که در سال­های اخیر میزان مقاله­های علمی-پژوهشی این حوزه در حال افزایش است که این امر نشان از علاقه به این حوزه و درک اهمیت نسبی آن دارد. در این حوزه موضوعی مانند پژوهش محمدی، حسن­خانی و امید (1396)، بشیری و خراسانی (1396)، قبادی، محمد اسماعیل و میر حسینی (1395)، غلامی (1395)، محمدی، متقی دادگر و مطهری­نیا (1394)، زالی، قلی پور و عظیمی (1393)، پیتس، دانی چاک و کواترمن (2014) مردان بیشتر از زنان به تولید آثار علمی مبادرت ورزیده­اند؛ اما بنا­بر پژوهش اسفندیاری مقدم، حسن­زاده و غیور (1390) که به تحلیل عامل­های اثرگذار بر تولیدات زنان ایرانی در پایگاه آی.اس.آی پرداخته­اند، تقویت آموزه­های دینی، حس خوب مفید بودن در جامعه، ارتقای علمی و شغلی، تشویق اطرافیان و خانواده و غیره می­تواند به زنان در راستای تولید علم کمک زیادی نماید تا در آینده سبب سهم برابر زنان و مردان در حوزه هوشمندی رقابتی باشد.

نتایج پژوهش نشان داد که مشارکت 2 و 3 پدیدآور در حوزه هوشمندی رقابتی مرسوم­تر است. چنان که نتایج این پژوهش با پژوهش غلامی (1395)، زالی، قلی پور و عظیمی (1393)، اچالا و اچالا (2007) همخوانی داردهر چند با نتایج پژوهش محمدی، حسن­خانی و امید (1396) و مطهری­نیا (1394) که مشارکت 4 و یا بیشتر پدید آور را در حوزه مورد مطالعه خود مرسوم دانسته­اند، همخوانی ندارد. به­طور کلی، در جامعه علمی امروز یک پژوهشگر دارای تمامی تخصص­ها، مهارت­ها و امکانات لازم برای پژوهش نمی­باشد و احتیاج به خرد جمعی وجود دارد؛ بنابراین، لازمه پژوهشی خوب و پر بار مشارکت علمی افراد است و این موردی است که بیشتر پزوهشگران حوزه هوشمندی رقابتی به آن روی آورده­اند.

نتایج پژوهش حاکی از این است که بیشتر نویسندگان مقالات حوزه هوشمندی رقابتی اعضای هیات علمی دانشگاه­ها هستند که با نتایج پژوهش لوخاند (2013)، قبادی، محمد اسماعیل و میر حسینی (1395)، مطهری­نیا (1394)، زالی، قلی پور و عظیمی (1393) همخوانی دارد. بدیهی است که اعضای هیات علمی به­عنوان هدایت­کنندگان پژوهش در دانشگاه­ها محسوب می­شوند و توجه آنها به سمت حوزه هوشمندی رقابتی قادر به جهت­دهی حرکت دانشجویان در این حوزه نیز می­باشد که این امر می­تواند به رشد این حوزه پژوهشی کمک بسیاری کند و خلاء­های موجود در آن مرتفع گردد. متاسفانه شاهد هستیم که اعضای هیات علمی گروه­های علم اطلاعات و دانش­شناسی در زمینه فعالیت چشمگیری نداشته­اند.

نتایج پژوهش نشان داد که بیشترین مدرک تحصیلی نویسندگان مقالات دکتری است که با نتایج پژوهش محمدی، حسن­خانی و امید (1396)، غلامی (1395) مطهری­نیا (1394) مطابقت دارد ولی با نتایج پژوهش قبادی، محمد اسماعیل و میر حسینی (1395)، زالی، قلی پور و عظیمی (1393) همسو نیست. از آنجایی که بیشتر نویسندگان مقاله­های حوزه هوشمندی رقابتی اعضای هیات علمی دانشگاه­ها هستند دور از انتظار نیست که دارندگان مدرک دکتری بیشترین سهم را در بین نویسندگان داشته باشند.

نتایج پژوهش نشان می­دهد که گروه مدیریت و به خصوص مدیریت بازرگانی در بین گروه­های علمی و تخصصی در این حوزه فعالتر بوده است. هر چند که هوشمندی رقابتی یک حوزه بین رشته­ای است ولی از آنجایی که ابتدا در رشته مدیریت مطرح شده بسیار واضح است که توجه گروه مدیریت به آن بیشتر از سایر گروه­ها و رشته­های دیگر باشد. این مقاله نشان داد سایر رشته­ها نیز به فعالیت در این عرصه می­پردازند ولی به اندازه مدیریت نیست و همچنین مشاهده می­شود که از رشته علم اطلاعات و دانش­شناسی تاکنون مقاله­ای در این حوزه منتشر نشده است. بخش اعظم فرایند هوشمندی رقابتی، مجموعه فعالیت­ها و اقدامات اطلاعاتی می­باشد و این در حالی است که در علم اطلاعات به موضوعاتی از قبیل برآوردن نیازهای اطلاعاتی افراد، سازماندهی، پردازش و انتقال اطلاعات و غیره که در واقع اقدامات اطلاعاتی محسوب می­گردند، پرداخته می­شود. هاکنسون و نلک معتقدند که متخصصان علم اطلاعات می­توانند نقش مهمی در فرآیند هوشمندی رقابتی ایفا ­کنند؛ زیرا با اکثر مراحل هوشمندی رقابتی آشنا هستند و در بسیاری از فعالیت­های مورد نیاز در کار هوشمندی رقابتی قادر به فعالیت هستند. علاوه بر این، متخصصان هوشمندی رقابتی در برخی مهارت­های مورد نیاز آموزش دیده و دانش منابع اطلاعاتی و سایر ابزارهای ارزشمند در این فرآیند را در اختیار دارند (هاکنسون و نلک،2015).

بیشتر مقالات این حوزه در نشریه تحقیقات بازاریابی نوین و مدیریت بازرگانی منتشر شده است. چون بیشتر مقاله­های منتشره در حوزه با دید مدیریت به رشته تحریر در آمده و نشریات نیز برای انتشار مقاله­ها نگاه تخصص­گرایانه دارند انتظار آن می­رود که این­گونه نشریات بازتاب دهنده مقاله­های حوزه باشند. از سوی دیگر نشریه تحقیقات بازاریابی دارای ضریب تاثیر بالا و نشریه مدیریت بازرگانی دارای درجه کیو وان بوده و دارای ضریب تاثیر بالایی می­باشد که بیانگر آن است که بیشتر مقالات حوزه در نشریات بسیار معتبر منتشر شده و کار علمی پژوهشگران را می­توان با ارزش ارزیابی کرد.

بیشترین میزان منابع در سال 1395 استفاده شده و منابع لاتین بیشتر از فارسی مورد استناد واقع شده­اند. این امر حاکی از این است که نه تنها مقالات از پشتوانه علمی بیشتری برخوردار گردیده بلکه تعداد منابع نیز در حوزه هوشمندی رقابتی افزوده شده است. استفاده بیشتر از منابع لاتین نه تنها بیانگر کثرت این­گونه منابع نسبت به منابع فارسی است بلکه تمایل نویسندگان مقالات به گسترش حوزه در ایران را نشان می­دهد.

نتایج پژوهش بیان می­دارد که در بین نهادها و موسسه­های آموزشی و پژوهشی سهم مشارکت دانشگاه تهران از بقیه بیشتر است. نتایج این پژوهش با پژوهش محمدی، حسن­خانی و امید (1396)، بشیری و خراسانی (1396)، غلامی (1395)، زالی، قلی پور و عظیمی (1393) همسو بوده و با پژوهش محمدی، متقی دادگر و مطهری­نیا (1394) نیست البته در پژوهش آنها دانشگاه تهران مقام دوم را دارد. از لحاظ سهم مشارکت دانشگاه­های اصفهان و علامه طباطبایی رتبه دوم را دارند. شاید بر اساس قانون لوتکا (1926) این امر قابل توجیه باشد که درصد زیادی از تولیدات علمی به درصد کمی از دانشگاه­ها و موسسات پژوهشی اختصاص دارد. همچنین، دانشگاه­های مزبور به علت قدمت، شهرت زیاد، منابع مالی و انسانی غنی (استادان و دانشجویان) و سیاست­های موجود به تولید علمی بیشتر پرداخته­اند و دانشگاه­های پیشرو در این حیطه بوده و رهبری علمی را بر عهده دارند.

در خصوص روش پژوهش باید گفت که بیشتر پژوهش­های این حوزه بر روش­های کمی تکیه کرده­اند که این امر با پژوهش محمدی، حسن­خانی و امید (1396)، قبادی، محمد اسماعیل و میر حسینی (1395) و وو و همکاران (2016) همراستا نیست ولی با پژوهش غلامی (1395) همخوانی دارد. شاید دلیل این امر این باشد که بسته به نوع پژوهش، روش پژوهش، نوع نمونه­گیری و ابزارهای پژوهش انتخاب می­گردد و باید متذکر شد که روش­­­های پژوهش در حوزه­های مختلف علمی باهم متفاوت هستند.

اگر چه از نظر متخصصان هوشمندی مقوله­های اصلی هوشمندی رقابتی، مفاهیم بنیادی؛ سیستم­ها، ابزارها و فنون؛ حوزه­های سازمانی؛ ارزیابی و اندازه­گیری و نوآوری هستند ولی بیشترین مقوله­ای که در مقاله­های این حوزه به آن پرداخته شده مفاهیم بنیادی می­باشد که دارای مقوله­های فرعی مدل­ها و چارچوب­ها؛ روندها و تحولات؛ مزیت رقابتی؛ تصمیم­گیری؛ انواع و طبقه­های هوشمندی رقابتی؛ رقابت­پذیری؛ توان رقابتی؛ عملکرد؛ شکل­گیری هوشمندی رقابتی و غیره است. در عوض در حوزه شاهد هستیم در ایران به مقوله سیستم­ها، ابزار و فنون توجه چندانی نشده است؛ که در این امر باید پژوهشگران حوزه فناوری و کامپیوتر و علم اطلاعات ورود پیدا کنند. شناسایی توانایی­ها و قابلیت­های رشته­های علمی گوناگون و معرفی آنها امری بسیاری مهم و قابل توجه است که در این راستا نیاز است تا متخصصصان رشته­های گوناگون به تبادل فکر و اندیشه بپردازند و بستر هم­اندیشی آنها فراهم شود.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

—  تشویق اعضای هیات علمی برای ورود به حوزه پژوهشی هوشمندی رقابتی توسط دانشگاه­ها صورت گیرد.

—  تشویق و ترغیب دانشجویان تحصیلات تکمیلی به انجام پژوهش­هایی در زمینه هوشمندی رقابتی انجام شود.

—  تشویق دانشجویان مقطع تحصیلات تکمیلی به انتشار مقاله­ های برگرفته از پایان­نامه­های خود در نشریات معتبر و دارای ضریب تاثیر مورد توجه واقع شود.

—  مدیران حیطه پژوهش به حوزه هوشمندی رقابتی با تخصیص بودجه و امکانات مناسب به پژوهشگران بها دهند.

—  مدیران و مسئولان به فعالیت­های مشارکتی علمی به طرق گوناگون مانند امتیاز بیشتر برای برای فعالیت­های مشترک علمی ارزش و اعتبار قائل شوند.

—  برگزاری کارگاه­ها و دوره­های آموزشی مستمر در زمینه شیوه­های استخراج مقاله از پایان­نامه، مقاله نویسی و روش پژوهش برای اعضای هیات علمی و دانشجویان.

پیشنهاد برای پژوهش­های آتی

در ادامه پیشنهاد می­گردد که این سبک پژوهش در حوزه هوشمندی رقابتی در سال­های آتی نیز تکرار شود تا علاوه بر مشخص کردن وضعیت این حوزه، میزان تحولات رخداده در آن نیز آشکار شود.

پیشنهاد می­شود در پژوهش­های مستقلی به تحلیل استنادی مقاله­های فارسی و لاتین حوزه هوشمندی رقابتی با کمک نرم افزارهای خاص پرداخته شود.



[1] . Nonaka& Takeuchi

[2] . Davenport

[3] . Franco

[4] . Weiss and Naylor

[5] . Larivel

[6] . Brody

[7] . Saayman

[8] . Calof and Wright

[9] . Fleisher,Wright &Tindale

[10] . Dishman, Fleisher, Knip

[11] . Ganesh, Miree &Prescott

[12] . Wachira

[13] . Global Intelligence Alliance

[14] . Global Intelligence Alliance

[15] . Ngugi, Gakure & Mugo

[16] . Davis

[17] . The Futures Group Report

[18] . Fuld

[19] . Accounting Review

[20] . Ocholla

[21] . Edewor

[22] . Lokhande

[23] . Pitts

[24] . Danylchuk

[25] . Quarter man

[26] . Toit

[27] . پایگاه داده جهانی وابسته به پروکوئست شامل هزاران نشریه است که کسب و کار، مدیریت، اقتصاد و دامنه وسیعی از حوزه­های مرتبط را پوشش می­دهد.

[28] . Woo

[29] . American Counseling Association

[30] . Maxqda

[31] . کفایت در نمونه­گیری هدفمند زمانی حاصل می­شود که افزودن واحدهای جدید به اطلاعات جدیدی که بتوان برای ساخت مضمون استفاده کرد، منجر نشود.

[32] . Lincoln and Guba

برتالنفی، لودویگ فون.(1366). نظریه عمومی سیستم­ها. ترجمه کیومرث پریانی. تهران: نشر تندر.

 

بشیری، بهناز سادات و خراسانی، محمد امین.(1396). تحلیل محتوای مقالات فصلنامه پژوهشهای روستایی بین سال­های 1389 تا 1394. فصلنامه پژوهش­های روستایی، 8(1)، 141-151.

حسینی، نیره السادات و غلامی جمکرانی، رضا.(1396). تحلیل محتوای پژوهش‌های مدیریت سود. حسابداری مدیریت،10(35)، 91-105.

دهقان، نبی اله، بذر افشان، مرتضی و رشیدی، محمد رضا.(1394). نگرش هوش رقابتی مدیران و مزیت رقابتی. کاوشهای مدیریت بازرگانی،7(13)، 25-50.

زالی، نادر، قلی پور، مستوره و عظیمی، نورالدین. (1393). واکاوی دستاوردهای دانش شهرسازی: تحلیل محتوای مقالات علمی– پژوهشی در حوزه شهرسازی. مدیریت شهری،13(43)،109-126.

صدیق سروستانی، رحمت ال.(1375). کاربرد تحلیل محتوی در علوم اجتماعی. نشریه نامه علوم اجتماعی، 8(8).

غلامی، طاهره.(1395). تحلیل محتوای مقالات فصلنامه اخلاق در علوم و فنّاوری (1385-1394). فصلنامه اخلاق در علوم و فنّاوری،11(1)،29-38.

فاضلی، نعمت ال.(1376). آموزش، تحقیق و ترویج (تحلیل محتوای نامه علوم اجتماعی). نمایه پژوهش،1، (2)،99-114.

قائدی، محمدرضا وگلشنی، علیرضا. (1395). روش تحلیل محتوا از کمی گرایی تا کیفی گرایی. روش­ها و مدل­های روان­شناختی،7(23)،57-82.

قبادی، مریم، محمد اسماعیل، صدیقه و میرحسینی، زهره.(1395). تحلیل محتوای مقالات فصلنامه علمی-پژوهشی النهج طی سال­های 1394-1389. فصلنامه النهج، 49، 85-104.

محمدی، مهدی، حسن­خانی، معصومه و امید، معصومه.(1396). تحلیل محتوای مقاله‌های دوفصلنامه «تربیت اسلامی» در سال‌های 1384−1394. تربیت اسلامی،12(24)،167-151.

محمدی، مهدی، متقی دادگر، امیر و مطهری­نیا، ایمان.(1394). تحلیل محتوای مقالات فصل نامه پژوهش­های فلسفی-کلامی در سال­های 1378-1391. فصلنامه علمی پژوهشی دانشگاه قم،16(4)،149-171.

منصوریان، یزدان.(1389). پنجاه محور پژوهشی در مطالعات علم­سنجی. کلیات ماه، (154)، 64-71.

نوروزی چاکلی، ع.(1390). آشنایی با علم­سنجی و مبانی، مفاهیم، روابط و ریشه­ها. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت).

هاکنسون، شارلوت؛ نلک، مارگارت (1397). هوشمندی رقابتی برای حرفه­مندان اطلاعات. مترجم نرگس اورعی. (در دست انتشار).

Brody, R. (2008). Issues in defining competitive intelligence: an exploration. Journal of Competitive Intelligence and Management, 4(3), 3-16.

Calof, J. & Wright, S. (2008). Competitive Intelligence: A Practitioner, Academic and Inter-disciplinary Perspective. European Journal of Marketing, 42(7/8), 717-730.

Calof, J. (2006). The SCIP0 Academic Program – Reporting on the State of the Art. Journal of Competitive Intelligence and Management, 3(4), 5-13.

Davenport, T. H. (1993). Process innovation: reengineering work through information technology. Harvard Business Press.

Davis, M. (2004). Using business intelligence for competitive advantage. CRM Today.

Dishman, P. Fleisher, C. and Knip, V. (2003). Chronological and Categorized Bibliography of Key Competitive Intelligence Scholarship: Part 1 (1977-present). Journal of Competitive Intelligence and Management, 1(1), 13-79.

Du Toit, A. S. (2015). Competitive intelligence research: An investigation of trends in the literature. Journal of Intelligence Studies in Business, 5(2).

Edewor, N. (2013). An Analysis of a Nigerian Library and Information Science Journal: A Bibliometric Analysis. Library Philosophy and Practice (e-journal). Retrieved Sep. 29, 2017 from http://digitalcommons.unl.edu/libphilprac/1004
    Franco
, M, Magrinho,A. and  Silva,J.R .,(2011). Competitive intelligence: a research model tested On Portuguese firms. Business Process Management Journal, 17(2), 332-356.

Fuld, L.M. (1995). The New Competitor Intelligence, New York: John Wiley

Ganesh, U. Miree, C. E. and Prescott, J. (2003). Competitive intelligence field research: moving the field forward by setting a research agenda. Journal of competitive intelligence and management, 1(1), 1-12.

 Larivet, S. (2009). Economique inteligence in Small and Medium Businesses in France: a survey. Hoppe, M.

Lokhande, R. S. (2013). Content Analysis of Open Access LIS Journal “ALIS”(2002-2011). International Journal of Information Dissemination and Technalogy.

Ngugi, J. K. Gakure, R. W. and Mugo, H. (2012). Competitive Intelligence Practices and Their Effect on Profitability of Firms in the Kenyan Banking Industry. International Journal of Business and Social Research, 2(3), 11-18.

Nonaka, I. & Takeuchi, H. (1995). The knowledge-creating company: How Japanese companies create the dynamics of innovation. Oxford university press.

Ocholla, D. N. & Ocholla, L. (2007). Research in library and information science in South Africa: An analysis of journal research output from 1993-2006. South African Journal of Libraries and Information Science, 73(2), 109-118.

Pitts, B. Danylchuk, K. and Quarter man, J. (2014). A Content Analysis of the European Sport Management Quarterly and its Predecessor the European Journal for Sport Management: 1984-2012. Choregia. Sport Management International Journal, 10 (2), 45-72.

Saayman, A. Pienaar, J. Pelsmacker,P. Viviers, W. Cuyvers, L. Muller, M and Jegers,M.(2008). Competitive intelligence: construct exploration, validation and equivalence. Adlib Proceedings: New Information Perspectives,60(4),383-411.

Weiss, A. and Naylor, E. (2010).Competitive intelligence: How independent information professionals. American Society for Information Science and Technology, 37 (1), 30-34.

Woo, H; Lu, J; Kuo, P; & Choi, N. (2016). A content analysis of articles focusing on single-case research design: ACA journals between 2003 and 2014. Asia Pacific Journal of Counselling and Psychotherapy, 7(1-2), 118-132.