بررسی سیر موضوعی مطالعات حوزه شهر هوشمند

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیارگروه علم سنجی، مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور

چکیده

هدف: هدف پژوهش، مطالعه روند فعالیت­های پژوهشی در حوزه شهرهای هوشمندِ جهان است تا با شناسایی حوزه­های پرکار و کم‌کار این حوزه، از انجام کارهای تکراری کاسته و بر موضوعات کمتر ­کارشده، تمرکز شود. همچنین، اطلس علمی به جهت نمایان­ساختن کشورهای فعال در این حوزه، ارائه­شد.
روش‌شناسی: این پژوهش از نوع کاربردی علم‌سنجی بوده و به روش تحلیل محتوا انجام شد. اطلاعات کتابشناختی4696 مدرک نمایه­شده در پایگاه استنادی وب­آف­ساینس -از ابتدای نمایه­سازی مقالات تا زمان انجام پژوهش (دی96)- گردآوری­شد، سپس از بعد جغرافیایی وموضوع مطالعه­شدند.
یافته‌ها: بیش از نیمی از مقالات در موضوع زیرساخت فناوری­اطلاعات قرارگرفتند. مشخص شد تعدادی از کشورها بر ابعاد خاصی از موضوع شهر هوشمند متمرکزبوده­اند.
نتیجه‌گیری: در بازه زمانی مورد بررسی موضوعات پراستناد حوزۀ شهرهوشمند به­ترتیب شامل فناوری­اطلاعات، حکمرانی هوشمند، محیط­وشهرسازی هوشمند، حمل­ونقل هوشمند، انرژی هوشمند، اقتصاد هوشمند و شهروندهوشمند بودند. اطلس جغرافیایی نشان­داد که سه کشور فعال در حوزه شهرهوشمند، چین با تمرکز بر زیرساخت فناوری­اطلاعات هوشمند، اسپانیا در شهروندهوشمند و انرژی هوشمند؛ ایتالیا در حکمرانی هوشمند، حمل­و­نقل هوشمند و محیط هوشمند بودند. به طورکلی از داده­های ده کشور پرکار می­توان نتیجه­گرفت که در تمام قاره­های دنیا موضوع شهرهوشمند بسیار اهمیت داشته­است و از میان مولفه­های شهرهوشمند، توجه بیشتری بر زیرساخت فناوری­اطلاعات هوشمند شده­است.اصلی این

کلیدواژه‌ها


موضوع شهر هوشمند به راه­حل­های هوشمندانه­ای اشاره دارد که برای شهر­های مدرن این امکان را فراهم می­کند که از لحاظ کمی و کیفی تولید خود را بهبود­ دهند (کاراگلیو و دیگران[1]، 2009). در تعریف شهر هوشمند بین پژوهشگران اتحاد و یکپارچگی وجود ندارد و به طور معمول در هر یک از مقالات بر یکی از وجوهِ آن تعریف ویژه­ای صورت گرفته است. به طور کلی، تاکید مقالات در تعریف شهر هوشمند بر یکی از مفاهیم فناوری، منابع انسانی و یا حاکمیت بوده است (میجر و بولیوار[2]، 2016).  مانویل[3] و دیگران (2004) شش بُعد «حاکمیت، اقتصاد، سرمایه انسانی، زندگی و محیط­زیست» را برای شهرهای هوشمند تعریف کردند و لامباردینی[4] و دیگران (2012) حاکمیت، اقتصاد، سرمایه انسانی، زندگی و محیط­زیست را شاخص­های کلیدی برای ارزیابی شهرهای هوشمند دانستند. پژوهش­های گسترده­ای بر شهرهای موفق که به شهر هوشمند تبدیل شده­اند، انجام گرفته است؛ لیکن، در مورد چگونگی مسیر و روشی که یک شهر باید طی کند تا به یک «شهر هوشمند» تبدیل شود، بررسی­های زیادی انجام نگرفته است (میرآفتاب و دیگران، 1395). شهرنشینی و کاهش منابع، رشد جمعیت، تغییرات جمعیتی، چالش­های تغییرات آب و هوایی و مواردی از این دست، هوشمندسازی شهرها را به ضرورتی بی بدیل جهت رفع مشکلات تبدیل­کرده­است (یوسفی سلیمی قلعه و مسعود، 1395) که باید مورد توجه سیاست­گذاران، شهرسازان و مدیران شهری قرارگیرد.

افزایش اهمیت دانش و تولید آن در حدی است که مبحث تولید علم مورد توجه جامعه خصوصا سیاست­گذاران و دولت­مردان کشورها قرار گرفته است و سند سیاست­های کلان علم و فناوری ابلاغی توسط مقام معظم رهبری علاوه بر کمیت تولید علم، تولید علم برتر، دیپلماسی علمی، مرجعیت علمی و اثرگذاری اقتصادی و اجتماعی علم تولید شده را مورد تاکید قرار داده­اند (حامدی و دهقانی،1395). علم‌سنجی، علمِ سنجش و ارزیابی علم است که پژوهشگران، سازمان­ها و عوامل مرتبط با تولیدات و فعالیت‌های علمی را شناسایی می­کند، با شاخص­های منحصر به فرد، وضعیت رشته یا موضوع خاص را مورد ارزیابی قرارمی­دهد و می­تواند ابزار خوبی برای شناخت نقاط قوت و ضعف یک حوزه علمی و پژوهشی در دنیا باشد.

از طرف دیگر، موضوع شهر هوشمند مورد توجه سازمان­های مختلف بوده است. با مطالعه متون علمی و پژوهشی گوناگون به نظر می­رسد، تعریف شهر هوشمند به صورت واضح و مشخص تبیین نشده است، زیرا دارای ابعاد گوناگونی بوده است و به طور معمول در پژوهش­ها، ابعاد مختلفی از آن بحث شده­است. به عقیده مومنه و رستم پورزلانی (1395)، در ایران موضوع مدیریت شهرها در مفهوم کلی­نگر، و همراه با موضوعِ توسعه پایدار با مضمون سلامت اجتماعی و اکولوژیکی بلند مدت مطرح شده­ است و وجود مطالعات ضعیف در سطوح خرد وکلان، معضلات پیچیده­ای را برای شهروندان و مدیران شهرها به وجود آورده است. علی­رغم برگزاری کارگاه­ها و برخی پژوهش­ها در حوزه هوشمندسازی شهرها، مشخص نیست که وضعیت تولیدات علمی در این حیطه چگونه است؟ این در حالی است که به لحاظ رشد و اهمیت این موضوع در شهرها، راهبردها و راه­کارهایی برای نیل به هوشمندسازی شهرها در دستور کار مدیران شهری قرار گرفته است و توجه به پژوهش­های این حوزه و سیاست­گذاری در این زمینه هر روز بیشتر می­شود، لذا نیاز به مطالعه در این زمینه احساس می­شود تا بتوان بر اساس یافته­ها، برنامه­ریزی بهتری برای آینده این حوزه و پژوهش در آن داشت و نقطه شروع برای کشور بر اساس ظرفیت­ها و توانمندی­ها را مشخص کرد. در مرحله نخست، لازم است بدانیم پژوهش­های کشورهای دیگر بر چه ابعادی از موضوع هوشمندی شهرها تمرکز کرده­اند و آیا در مطالعات به تمامی این ابعاد، به­صورت یکپارچه نگریسته­­اند یا خیر. در این راستا، پژوهش حاضر بر آن است که با مطالعاتِو تحلیل محتوای مقالات موجود در این زمینه، به بررسی سیر موضوعیِ پژوهش­های معتبر حوزه شهر هوشمند در دنیا بپردازد و مباحث موردنظر و پررنگ در این بخش را مشخص سازد. به بیان دیگر، برای اجرای شهر هوشمند در هر کشور، پژوهش­هایی انجام می­شوند که مبنا و اساس تمرکز مدیران و طراحان شهرهای هوشمند هستند؛ لذا، مطالعه برونداد علمی این پژوهش­ها و روند موضوعی آنها از ابتدا تا کنون، می­تواند چراغ راهی برای شروع در ایران و بنیانِ مفاهیم ترویجی «شهرهای هوشمند» در نهادهای سیاستگذار کشور باشد.

سؤال­های پژوهش

1.  روند موضوعی پژوهش­های حوزه شهرهای هوشمند به چه صورت است؟

2.  اطلس جغرافیایی پژوهش­های حوزه شهرهای هوشمند به تفکیک مولفه­های آن به چه صورت است؟

چارچوب نظری

این مقاله مطالعه­ای سیستماتیک بر موضوع هوشمندسازی شهرها است، در بخش نخست ابعاد مختلف این پژوهش­ها به صورت جامع تحلیل شده­اند تا روند موضوعی پژوهش­­های این حوزه در دنیا مشخص شود و نیز اطلس فعالان شهرهای هوشمند در دنیا ارائه شود تا نقاط قوت و ضعف در پژوهش­های پیشین با شناسایی حوزه­های پرکار و کم‌کار روشن گردند و چراغ­راهی برای پژوهش­های مرتبط بعدی باشد.

پیشینه پژوهش

در زمینه شهرهای هوشمند پژوهش­های بسیاری انجام شده است که نشان می­دهد در اغلب موارد پژوهش­ها با توجه به یکی از مولفه­های هوشمندسازی نظیر شهروند هوشمند، انرژی هوشمند، محیط هوشمند، اقتصاد هوشمند، حمل­ونقل هوشمند، حکمرانی هوشمند، زیرساخت فناوری اطلاعات هوشمند در دنیا انجام شده­اند. در ادامه به بررسی پژوهش­هایی پرداخته می­شود که همچون مقاله حاضر با دیدی کل­نگر، به­­صورت مروری و موضوعی بر شهرهای هوشمند نظر کرده­اند:

پیشینه پژوهش در داخل

عمرانی و اسدی (1393) در مقاله­ای با عنوان شهر هوشمند تعاریف، ابعاد، الزامات و تجربیات، ارائه راهکارهایی برای شهر تهران، با هدف پاسخ­گویی به سوالاتی چون تعریف جهانی از شهر هوشمند، ابعاد و مدل­ها، شاخص­های ارزیابی درجه پیشرفت در شهرها و تجربیات در این خصوص بیان کردند که برای نزدیکی به استانداردهای شهر هوشمند در تهران، اولین الزام وجود سیستم شبکه دسترسی اطلاعاتی به­صورت رایگان و در تمام سطح شهر است. در مراحل بعدی نیز می­بایست استفاده از روش شهرهوشمند در آموزش، مدیریت منابع آب، ایجاد امنیت برای شهروندان و استفاده در سیستم حمل­ و­نقل عمومی در دستور کار قرار گیرد. همچنین، رجایی و همکاران (1395) با مروری در شهر هوشمند با تکیه بر نقش داده­کاوی، مولفه­های هوشمند­سازی، زیرساخت­های شهر هوشمند و نقش داده­کاوی در توسعه شهر هوشمند را مورد بررسی قرار دادند. این مطالعه دید کلی شهر هوشمند و وظایف هر شهروند و دولت را درقبال زندگی در شهر هوشمند را فراهم کرده است.

پیشینه پژوهش در خارج

کوچیا[5] (2014) در پژوهش شهر هوشمند دیجیتال به مرور بر ادبیات تحقیق در حوزه شهر دیجیتال و شهر هوشمند بین سال­های 1993 تا 2012 و تبیین نحوه شکل­گیری این دو مفهوم پرداخته است. وی با بررسی روند تغییر واژه شهر هوشمند، دلایل استفاده از این دو واژه در کنار هم را بررسی کرد و با نگاهی به تعاریف ارائه­شده از این موضوع، به مطالعه شباهت­ها، نقاط افتراق و هم­پوشانی دیدگاه­ها نسبت به شهرهای هوشمند پرداخت. همچنین با بررسی جغرافیایی این ادبیات، به بررسی اقدامات و اهداف اصلی پژوهش­ها در حوزه شهرهای هوشمند و شهرهای دیجیتالی مبادرت ورزید. در سال 2016، کالویو[6] و همکاران در «مدیریت انرژی و برنامه ریزی شهر هوشمند» با هدف مرور بر اقدامات مرتبط با هوشمندی با تکیه بر زیرساخت مناسب برای تامین نیرو و انرژی در انواع مدل­های اجرایی شهر هوشمند، یک روش­شناسی برای توسعه مدل های انرژی در بافت شهر هوشمند همراه با تعدادی پیشنهاد نهایی ارائه دادند. از سوی دیگر، در مطالعه چالش­های آینده شهر هوشمند و موضوع امنیت سایبری و جرائم دیجیتال، بای[7] و همکاران (2017) با هدف ارائه نگاهی کلی به چشم انداز امنیت شهر هوشمند به شناسایی تهدیدهای امنیتی پرداختند و بینش عمیقی از جستجو دیجیتال در بافت شهر هوشمند ارائه نمودند. در مطالعه مروری دیگری در همان سال، بیبری و کروگستی[8] (2017) با هدف آینده­نگاری و مرور تفصیلی حوزه شهر هوشمند پایدار به بنیان­ها و مفروضات زیر بنایی مفهوم شهر هوشمند پرداختند و به تحقیقات نوآورانه، فرصت­های تحقیقاتی، فناوری­های رایج و خلاء­های پژوهشی در این حوزه اشاره کردند. ایشان، رویکرد یکپارچه­ای را بر اساس رویکردهای نظری کاربردی به منظور رفع مشکلات کنونی ارائه دادند. سیلوا، خان و هان[9] (2018) نیز در مطالعه به سوی شهر هوشمند پایدار: مروری بر روندها، معماری­ها، اجزاء و چالش­ها در شهر هوشمند، با هدف مرور مفهوم شهر هوشمند به ارائه خلاصه کلی از شهر هوشمند بر مبنای ویژگی، خصوصیت­ها، معماری، ترکیب و اجزای آن می­پردازند. در نهایت نیز به چالش­ها و فرصت­های شناسایی شده از طریق  مرور بر ادبیات تحقیق اشاره می­کنند. 

جمع­بندی از مرور پیشینه

مطالعه ادبیات پیشین نشان می­دهد، موضوع هوشمندسازی در شهرها از دیدی جامع در سال­های اخیر بیشتر مورد توجه بوده است و نیل به هوشمندی در این فضا، بدون توجه به ویژگی­ها، مدل­ها و ظرفیت­ها امکان­پذیر نیست. در روند اجرای هوشمندسازی شهرها چالش­ها و فرصت­هایی است که باید حتما در نظر گرفته شود و نیاز به نوآوری در این راه بیش از پیش احساس می­شود. در بیشتر این مطالعات، بر توجه به زیرساخت فناوری و رشد تدریجی حرکت به­سوی هوشمندی تاکید شده است. اما به نظر می­رسد روند تدریجی موضوعی این مطالعات و نیز اطلس جغرافیایی که نشان از تمرکز کشورها بر پژوهش­های شهر هوشمند و ابعاد گوناگون آن است، تا کنون انجام نشده­اند.

روش­شناسی پژوهش

این پژوهش از نوع کاربردی علم‌سنجی بوده و به روش تحلیل محتوا انجام شد. جامعه پژوهش شامل  4696  مدرک منتشر شده در تمامی کشورهای جهان از سال 1970 تا زمان انجام پژوهش (بیست و نه آذر ماه 1396) است و در مطالعه حاضر، به دلیل حفظ جامعیت پژوهش، امکان دسترسی به تمام جامعه مورد نظر و نیز دستیابی به نتایج دقیقتر، نمونه­گیری انجام نشده است.

درابتدا جهت استخراج داده­ها با تکیه بر متنِ مقالات پر استناد این موضوع و استفاده از سیستم کلودینگ، واژگان مرتبط با هوشمندسازی شهرها استخراج شدند که شامل واژگان تخصصی زیر بود:

 

 

 

smart cities, smart city, wired city, wired cities, digital cities, digital city, green city, green cities, grid city, grid cities, intelligent city, intelligent cities, hybrid city, hybrid cities

 

 

 

 

سپس با طراحی راهبردِ جستجوی مناسب در پایگاه وب آف ساینس، پژوهش­های این  حوزه _ که به جهت انتشار در این پایگاه­ _ در زمره ممتازترین پژوهش­های جهان هستند اتخاذ استراتژی جستجو مناسب استخراج شدند و مقالات با مطالعه متن، از نظر موضوعی تحلیل کمی شدند. برای تعیین دقیق موضوعات و دسته­بندی آنها از طبقه­بندی ارائه­شده در پژوهش گیفینگر و گودران[10] (2010) و مصنع­زاده و وِتوراتو[11] (2014) که در میان سایر متون مولفه­های شهر هوشمند را به صورت دقیق­تری[12] توصیف می­کردند، استفاده شد.

به منظور جایدهی صحیح پژوهش­ها در مولفه مناسب شهر هوشمند، لازم بود که هر مدرک مطالعه شده و به مولفه­ای از شهر هوشمند منتسب شود و مسأله­ای که این فرایند را دشوار می­ساخت این بود که هر مدرک می­توانست در ذیلِ بیش از یک حوزۀ موضوعی قرار بگیرد: در این مورد می­توان به مقالۀ بتی[13] و دیگران (2012) در مورد شهرهای هوشمندِ آینده اشاره کرد که به استفاده از زیرساخت فناوری اطلاعات در بستر شهر هوشمند، حکمرانی و سازماندهی شهری و مسائل و مشکلات مربوط به شهر هوشمند پرداخته بود، لذا اختصاص این پژوهش به یکی از موضوعات زیرساخت فناوری اطلاعات یا حکمرانی هوشمند دشوار به نظر می­رسید. یا مقالۀ دیگر از لیو[14] و دیگران(2016) با موضوعِ «پردازش تصویر پزشکی به عنوان یک خدمت جهت مراقبت­های بهداشتی منطقه­ای»، که با هدف بهبود خدمات درمانی و پزشکی در شهر هوشمند، نوعی فناوری جدید با استفاده از سیستم پردازش تصاویر ارائه کرده بود. از­این­­رو، جهت دقت بیشتر در کار مرتبط­ترین مولفه به این پژوهش انتخاب شد.

از سوی دیگر، به علتِ وجود تعداد بسیاری از پژوهش­ها در حوزه فناوری اطلاعات و ارائه تصویری روشن از تحولات نوین در موضوع پژوهش­های حوزه هوشمندسازی شهرها، تصمیم گرفته شد تا «زیرساخت فناوری اطلاعاتِ هوشمند» به­عنوان مولفه­ای جداگانه اتخاذ و برای نظام موضوعی مورد استفاده در این پژوهش مورد بررسی قرار گیرد. لذا، کلیه­ پژوهش­ها در هفت مولفه موضوعی مورد بررسی قرار گرفتند.مواردی که در رکوردها ناقص بود با مراجعه به وب­سایت شخصی نویسنده، فایل سوابق علمی و پژوهشی و نیز مراجعه به منابع اطلاعاتی معتبری چون لینکدین[15]، ریسرچ­گیت[16]، آکادمیا[17] و یا صفحه­هات شخصی پژوهشگران در سازمان/دانشگاه محل استخدامشان تکمیل شدند. همچنین، برای تحلیل داده­ها، از صفحه­گستر اکسل  2007 و جهت طراحی اطلس­ها، از نرم­افزار مپ این سکندز[18] استفاده شد.

یافته­های پژوهش

در این پژوهش، مجموع 4696 برونداد علمی شناسایی و مورد بررسی قرارگرفت که از نظر قالب سند، می­توان آنها را به سه دسته مقالات همایش[19]، پژوهش (یا مقاله)[20] و یا پژوهش­هایی که در قالب فصلی از کتاب[21] منتشر شده­اند،  تقسیم­بندی کرد. لازم به ذکر است که چون هدف از انجام این مطالعه بررسی موضوعی بود، بین نوع سند تمایز قائل نشده و تمام انواع مدارک جزو جامعه مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه به پرسشهای پژوهش پاسخ داده خواهد شد.

پاسخ به سؤال اول پژوهش . روند موضوعی پژوهش­های حوزه شهرهای هوشمند به چه صورت است؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1. روند موضوعی کل مقالات به تفکیک موضوع

 

 

 

 

 

بر اساس نمودار 1، سهم موضوع زیرساخت فناوری اطلاعات با 3156 پژوهش (67.21 درصد) بیشتر از موضوعات دیگر است. سپس انرژی هوشمند با 418 پژوهش (8.90 درصد)، محیط هوشمند با 389 پژوهش (8.28 درصد) تعلق دارد، حکمرانی هوشمند 352 (7.50 درصد)، اقتصاد هوشمند با 213 پژوهش (4.54 درصد)، حمل ونقل هوشمند با 107 پژوهش (2.28درصد) و در نهایت شهروند هوشمند با 61  پژوهش (1.30درصد) در رتبه دوم تا هفتم بودند.

 

پاسخ به سؤال دوم پژوهش. اطلس جغرافیایی پژوهش­های حوزه شهرهای هوشمند به تفکیک مولفه­های آن به چه صورت است؟

برای پاسخ به این پرسش، تک تک مولفه­های شهر هوشمند بر نقشه جهان پیاده­سازی شد. جهت نمایش بهتر مفاهیم، هر یک از موضوعات هفت­گانه شهر هوشمند بر یک نقشه و با یک رنگ خاص مشخص شده است. لازم به ذکر است که از بین مقالات مورد بررسی، بخشی از دادۀ رکوردها نظیرِ کشورهای منسوب به مولفان پژوهش نامشخص بود که با بررسی دقیق رکورد و در برخی موارد جستجو در سایر پایگاه­های اطلاعاتی و نیز شناخت­نامه ایشان، تکمیل شدند؛ با این وجود، اطلاعاتِ مربوط به کشورها در 12 رکورد نامشخص باقی ماندند و از دامنه بررسی در این پرسش حذف شدند. در نتیجه، مجموع رکوردهای مورد بررسی در این پرسش 4684 مدرک بود. در ادامه مولفه­های گوناگون در شهرهای هوشمند به ترتیب میزان پژوهش­های انجام شده ارائه خواهد شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 1. اطلس موضوعی فناوری اطلاعات

 

 

 

 

 

مولفه «زیرساخت فناوری اطلاعات»: همان­طور که پیشین­تر بیان شد، زیرساخت فناوری اطلاعات مولفه­ای بود که حجم عظیمی از پژوهش­ها را به خود اختصاص داده است و از مجموع کل موضوعات مورد بررسی، تعداد 3148 (21.67 درصد) به زیرساخت فناوری اطلاعات پرداخته­اند. در تصویر 1،  بخش­های قرمز پررنگ نشان­دهنده تمرکز بالای آن کشور بر موضوع فناوری اطلاعات است. همان­طور که مشخص است، کشور چین با انجام 478  و 18.15 درصد پژوهش­ها، بیشتر از سایر کشورها بر موضوع زیرساخت فناوری اطلاعات کار کرده است. بعد از چین، ایتالیا با 350 پژوهش (11.12درصد)، ایالات متحده با 220 پژوهش (6.99 درصد)، اسپانیا 202 پژوهش (6.42 درصد)، هند با 171 پژوهش (5.43 درصد)، آلمان با 127 پژوهش (4.03 درصد)، ژاپن 120 پژوهش (3.81 درصد)، انگلستان 114 پژوهش (3.62 درصد) و فرانسه 98 (3.11 درصد) در رتبه­­های بعدی در این مولفه هستند. بر اساس این اطلس، نقاط دیگر نقشه همانند محدودۀ  برزیل و کانادا  بسیار کم رنگ­تر هستند، زیرا مقالات به مراتب کمتری نسبت به دیگر کشورها، در موضوع زیرساخت فناوری اطلاعات کار کرده­اند. اما آنچه در کل از مشاهدۀ این نقشه مشخص است، پراکندگی محدودۀ فعالیت بر موضوع زیرساخت فناوری اطلاعات است، به عبارتی می­توان گفت در تمام قاره­های دنیا بر این موضوع کار شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 2. اطلس موضوع انرژی هوشمند روی نقشۀ جهان

 

 

 

 

 

مولفه « انرژی هوشمند»: از مجموع کل موضوعات مورد بررسی، تعداد 414 (8.84 درصد)  پژوهش به موضوع انرژی هوشمند پرداخته­اند. شکل 2، میزان توجه نویسندگان حوزۀ شهر هوشمند، را در مولفه انرژی هوشمند نشان می­دهد. بخش­های پررنگ نشان­گر تعداد بیشتری پژوهش در این حوزه هستند. در مورد این مولفه، کشور اسپانیا با 77 پژوهش(18.86درصد)، پرکارترین کشور در مبحث شهر هوشمند بوده است. ایتالیا بعد از اسپانیا، با 72 (17.3درصد) پژوهش در رتبه دوم، چین با 46  پژوهش (11.11 درصد)  در رتبۀ سوم، ایالات متحده و انگلستان به ترتیب با 19 (4.59درصد) و 15 (3.62 درصد) پژوهش در رتبه چهارم و پنجم قرار می­گیرند. اطلس مذکور نشان می­دهد که قاره اروپا و کشورهای اروپایی نسبت به کشورهای سایر قاره­ها، در مولفه انرژی هوشمند فعالیت بیشتری داشته­اند و تلاش کرده­اند، در تمامی ابعاد چون حمل و نقل، محل زندگی، مناطق شهری در مصرف انرژی صرفه­جویی کنند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 3. اطلس مولفه محیط هوشمند در نقشۀ جهان

مولفه «محیط هوشمند»: از کل موضوعات پرداخته شده در حوزه شهرهای هوشمند 387 پژوهش ( 8.26 درصد) بر مولفه محیط هوشمند تمرکز داشتند. کشور ایتالیا با 79 پژوهش (20.41 درصد) پرکارترین کشور در حوزۀ محیط هوشمند است. رتبۀ دوم متعلق به چین و ایالات متحده با 36 پژوهش ( 9.3 درصد) است. کشور انگلستان با 28 پژوهش (7.24 درصد) رتبۀ سوم، اسپانیا با 22 پژوهش (5.68 درصد) مقالات و یونان با 20 پژوهش (5.17 درصد) در رتبۀ چهارم و پنجم قرار می­گیرند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 4. اطلس مولفه حکمرانی هوشمند در نقشه جهان

 

 

 

 

 

 

مولفه «حکمرانی هوشمند»: تعداد کل پژوهش­هایی که به مولفه حکمرانی هوشمند پرداخته­اند 354 پژوهش بود که 8.84 درصد از کل پژوهش­های حوزه شهر هوشمند را در بر می­گرفتند. کشورهایی که بیشتر از همه به موضوع حکمرانی هوشمند پرداخته­اند، به ترتیب ایتالیا با 52 (14.68درصد) پژوهش در رتبه اول و بعد از آن چین با تفاوت بسیار اندک با 48 پژوهش(13.55 درصد) در رتبۀ دوم بودند. مشاهدۀ بخش پررنگ اطلس نشان می­دهد که اسپانیا با 31 پژوهش (8.76 درصد) در رتبۀ سوم، ایالات متحده با 28 پژوهش (7.91 درصد) رتبه چهارم، انگلستان با 23 پژوهش (6.50 درصد) رتبۀ پنجم و هندوستان با 15 پژوهش (4.24 درصد) در رتبۀ ششم کشورهای پر کار در این حوزه قرار می­گیرند.

مولفه «اقتصاد هوشمند»: تعداد پژوهش­هایی که بر مولفه اقتصاد هوشمند انجام شده 213 مورد (4.55 درصد) گزارش شده است. نقشۀ حاضر پراکندگی موضوع اقتصاد هوشمند را بین کشورهای جهان نشان می­دهد. پر واضح است که کشور چین، با 36 پژوهش (16.9 درصد) رتبه اول این مولفه را به خود اختصاص داده است. پس از چین، ایالات متحده با26 پژوهش (11.74 درصد)، ایتالیا با تفاوت اندک، با 23 پژوهش (10.8 درصد)، کشور رومانی با 12 پژوهش (5.63 درصد) و لیتوانی و اسپانیا هر دو با سهم ده پژوهش (4.69 درصد) در رتبه پنج قرار گرفته­اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 5. اطلس مولفه اقتصاد هوشمند در نقشۀ جهان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 6. اطلس مولفه حمل و نقل هوشمند در نقشۀ جهان

 

 

 

 

مولفه حمل و نقل هوشمند: کل پژوهش­هایی که در حوزۀ حمل و نقل هوشمند در پایگاه مورد بررسی به ثبت رسیده، 107 مورد (2.28 درصد) برآورد شده است. بررسی داده­های اطلس  نشان می­دهد که ایتالیا در حوزۀ حمل و نقل هوشمند بسیار پرکار بوده است. این کشور با ثبت 21 پژوهش (16.63 درصد) در رتبۀ اول، چین با 15 پژوهش (14.02درصد) دوم، آلمان با 12 پژوهش (11.21 درصد) رتبۀ سوم و سپس، دو کشور اسپانیا و ایالات متحده هردو با 9 پژوهش (8.41 درصد) در رتبه چهارم قرار گرفتند. در این اطلس، سایر کشورها همچون ایران که کمرنگ­تر نشان داده شده­اند بین یک تا دو پژوهش تالیف کرده­اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 7. اطلس مولفه اقتصاد هوشمند در نقشۀ جهان

 

 

 

 

 

 

مولفه «شهروند هوشمند»: تعداد پژوهش­هایی که بر مولفه شهروند هوشمند انجام شده 61 مورد (1.30 درصد) گزارش شده است. نقشۀ حاضر میزان تمرکز کشورهای جهان را در این موضوع نشان می­دهد. کشور اسپانیا با 8  پژوهش (15.11 درصد) در صدر کشورهایی قرار دارد که به موضوع شهروند هوشمند توجه نشان داده­اند. سپس چین با 7 پژوهش(11.47درصد) در رتبۀ دوم، ایتالیا با 5 پژوهش (6.54 درصد) رتبۀ سوم و کانادا و فنلاند هرکدام با 4 پژوهش (6.56 درصد) در رتبۀ چهارم کشورهای پرکار در حوزۀ شهر هوشمند قرار دارند.

نمای کلی پژوهش­های انجام­شده در تمامی مولفه­ها در اطلس کشورهای جهان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 8. نمای کلی پژوهش­های انجام گرفته در تمام مولفه­ها بر اطلس کشورهای جهان.

 

تصویر 8  کل پژوهش­های انجام­شده در کشورهای مختلف دنیا را نشان می­دهد. در این اطلس، بخش­های زرد به معنی انجام پژوهش­های کم _ بین یک تا 20 پژوهش _ است و تمایل بیشتر به رنگ قرمز به معنی تعدد پژوهش­ها است. همچنین، مشاهده می­شود که کشور چین با 666 پژوهش (14.21درصد)، ایتالیا با 602 پژوهش (12.85درصد) و اسپانیا با 359 پژوهش (7.66درصد) و ایالات متحده با 340 پژوهش (7.25 درصد) رتبه­های اول تا چهارم هستند. از سوی دیگر، کشورهای هندوستان، انگلستان، آلمان، فرانسه، یونان و برزیل، بیش 100 پژوهش به ثبت رسانده­اند، حال آنکه باقی کشورها پژوهش­های کمتری تولید نموده­اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 9. کشورهای برتر بر اساس مولفه­های مرتبط با شهر هوشمند

 

 

 

 

 

 

 

و در انتها، تصویر 9 کشورهای برتر را بر اساس مولفه مرتبط با شهر هوشمند نمایش می­دهد. بر اساس این اطلس، چین با 478 پژوهش (15.18 درصد) در حوزه فناوری اطلاعات و 36 پژوهش (16.90 درصد) در حوزه اقتصاد هوشمند، اسپانیا با 77 پژوهش (18.60 درصد) در انرژی هوشمند و 8 پژوهش (13.11 درصد) در شهروند هوشمند و نیز ایتالیا در سه حوزه محیط هوشمند با 79 پژوهش (20.41 درصد)، حکمرانی هوشمند با 52 پژوهش (14درصد) و حمل و نقل با 21 پژوهش (19.44 درصد) در صدر هستند.

بحث و نتیجه­گیری

روند موضوعی پژوهش

همان­طور که پیش­تر گفته شد، اختصاص یک مولفه به هر پژوهش کار آسانی نبود؛ چراکه، بعضی از مقالات به بیش از یک مولفه مرتبط بودند نظیر لویی و دیگران، (2016) و بَتی و دیگران (2012). با این اوصاف، با مطالعه دقیق محتوای پژوهش و نیز کلیدواژه­های منسوب به مدرک، مولفه ارجح برگزیده شد و بر آن اساس، مراحل دیگر پژوهش به انجام رسید. بررسی پژوهش­ها نشان داد که مولفه­های گوناگونی را می­توان بر حوزه شهر هوشمند متصور شد. پیش­تر نیز در مطالعات بسیاری نظیر گیفینگر و گودران[22] (2010)، اسلام پناه و سلیمی (1395)، نام و پاردو[23] (2011)، مصنع­زاده و وِتوراتو (2014)، آنتوپولوس[24] و دیگران(2015) و آنتوپولوس و فیتسیلیس[25] (2015) دسته­بندی گوناگونی بر اساس مولفه­های گوناگون شهر هوشمند انجام شده بود که به جهت جامعیت دو مورد آخر، دسته­بندی این پژوهش آن اساس مطرح شد و شش مولفه  حکمرانی هوشمند، اقتصاد هوشمند، محیط هوشمند، شهروند هوشمند و انرژی هوشمند، برای شهرهای هوشمند در نظر گرفته شد، اما در خلال کار مشخص شد که برخی مولفه­ها نظیر زیرساخت فناوری و فناوری هوشمند بیش از بقیه مورد توجه نویسندگان این حوزه بوده است، لذا به عنوان مؤلفه هفتم مد نظر قرار گرفت.

یافته­ها نشان می­دهند، بیش از نیمی از مقالات در موضوع زیرساخت فناوری اطلاعات قرار گرفتند و می­توان گفت به دلیل اهمیت زیرساختی این مولفه (شمس و جوکار، 1395؛ حاجی شاه کرم و محمدی،1395؛ کوچیا،2014)، توجه به این مولفه دور از انتظار نبود. توجه زیاد به موضوع اینترنت اشیاء و داده هوشمند حتی در ایران نیز در بخش پیشینه­ها مشاهده شده بود (خورشیدوند و ناصری پور ،1395؛ دادگر و دیگران،1395؛ حامدی و دهقانی،1395). تمرکز بسیار بر مباحث زیرساخت فناورانه هم­سو با پژوهش یجیت­کانلار[26] (2015)؛ عمرانی و اسدی (1393)؛ و رجایی و همکاران (1395) مبنی بر یکپارچگی فناوری اطلاعات و ارائه مدلی کارآمد برای مدیریت و توسعه شهری بود. تعداد مدارک در حوزه­­های انرژی هوشمند، محیط هوشمند و حکمرانی هوشمند تقریبا نزدیک به هم بوده است. پس از این دو به میزان نسبتا کمتری به دو موضوع اقتصاد و حمل و نقل هوشمند پرداخته شده­است. از آنجا که به دلیل تغییرات اقتصادی و فناورانه در دهه­های اخیر، رقابت سختی بین شهرهای هوشمند در حوزه فعالیت­های اقتصادی و کسب رتبه وجود دارد (آنتوپولوس و دیگران، 2015) تمرکز بیشتر بر موضوع اقتصاد هوشمند می­تواند مثمر ثمر باشد؛ چرا که کسب رتبه بهتر به جذب سرمایه­گذاران کمک می­کند. همچنین توجه به مولفه اقتصاد در پژوهش گیفینگر و گودران (2010) نیز مطرح شده بود. از سوی دیگر، مولفه شهروند هوشمند کمتر از دیگر موضوعات تمرکز شده است. در این بخش، عدم توازن در تمرکز پژوهش­ها بر مولفه­های گوناگون شهرهای هوشمند کاملا مشخص است که دلایل متفاوتی چون عدم توجه به انتشار پژوهش در این حوزه یا عدم پوشش مقالات در پایگاه استناددهی وب آف ساینس و یا انجام پژوهش بر اساس نیاز سازمان/کشور مربوطه می­تواند داشته باشد که این تفاوت­ها ر پژوهش کوچیا (2014) نیز دیده شده بود. در هر صورت، جهت اجرای این ایده و هوشمندسازی شهرها باید به تمامی مولفه­ها توجه داشت لذا بدون شناخت ابعاد گوناگون و تعریف جدیدی از مشارکت شهروندی و حاکمیت نمی­توان به این مهم دست یافت  (بتی و دیگران، 2012).

اطلس جغرافیایی پژوهش­های حوزه شهرهای هوشمند

یافته­ها نشان داد که تعدادی از کشورها بر موضوعات خاص مرتبط با شهر هوشمند متمرکز بوده­اند. اولین حوزه پرکاربرد همانطور که در بخش قبل نیز اشاره شد، زیرساخت فناوری اطلاعات بود. که از همه بیشتر کشور چین به این موضوع پرداخته بود. در میان این مقالات می­توان به موارد زیر اشاره کرد: در پژوهشی از کشور چین (لو[27] و دیگران، 2016) برای ایجاد ارتباط و درک بهتر استفاده­کنندگان از وسایل برقی، نرم­افزاری بر پایۀ گوشی هوشمند تهیه شد که به راحتی اطلاعات مربوط به کارکرد و مدیریت میزان استفاده از انرژِی لوازم برقی را به کاربران بدهد و با این روش برای مدیریت انرژی از بستر فناورانه بهره گرفته شده است. یا پژوهش بروندوو دیگران[28] (2017) در ایتالیا، نرم­افزاری با به­کارگیری زیرساخت اینترنت اشیاء با هدف مدیریت و سیاستگذاری بهتر مناطق شهر هوشمند ارائه شده­است. در مطالعه­ای از کشور اسپانیا (مورِنو[29] و دیگران، 2017)، یک معماری مبتنی بر اینترنت اشیاء ارائه شد که بر بسیاری از نرم­افزارهای شهر هوشمند قابل اجرا بود. نتایج حاصل از پژوهش نشان داد که پروژۀ پیشنهادی، قابلیت استفاده در ابعاد وسیعی از موضوعات شهر هوشمند از قبیل حمل و نقل، مدیریت مصرف و انرژی و شهرسازی را دارد. همچنین مطالعه­ای در ایالات متحده با هدف ایجاد امنیت در شهر با به کارگیری داده­های شخصی در نرم­افزار گوشی هوشمند انجام شد تا قابلیت میزان امنیت محیط اطراف را تخمین بزند (بالِستروس[30] و دیگران، 2012). در این بخش مولفه هفت پژوهش نیز از  کشور ایران استخراج شد که بیشترشان به موضوع اینترنت اشیاء مربوط بود، به عنوان مثال در مقالۀ فراهانی (2017) به کاربرد اینترنت اشیاء در موارد بهداشتی و پزشکی پرداخته شده بود.

در درجه بعدی انرژی هوشمند مولفه پرکار بین کشورهای جهان بوده است. اطلس مذکور نشان می­دهد که قاره اروپا و کشورهای اروپایی نسبت به کشورهای سایر قاره­ها، در مولفه انرژی هوشمند فعالیت بیشتری داشته­اند و تلاش کرده­اند، در تمامی ابعاد چون حمل و نقل، محل زندگی، مناطق شهری در مصرف انرژی صرفه­جویی کنند: به عنوان نمونه از کشور ایتالیا سرگی و دیگران[31]  (2014) به معرفی توسعه و پیشرفت در تولید یک اتوبوس شهری پرداختند که از سوخت هیبریدی استفاده می­کند. بارباتو[32] و دیگران (2016) از همین کشور، به بررسی راه­های نوین مصرف سوخت و نیز شیوه­های مدیریت انرژی پرداخته اند. از اسپانیا نیز هرناندز[33] (2012) در یک مطالعۀ موردی به اهمیت رابطۀ بین الگوی تقاضای انرژی الکتریکی با شاخص­های آب و هوایی، در شهر هوشمند پرداخت. در پژوهشی ونگ و منسرلا[34] (2016) ، از انگلستان برای اولین بار مدلی بر اساس منطقه شهری منچستر را شد که در ابعاد فضایی با در نظر گرفتن ویژگی­های مختلف مصرفی، نیروی الکتریسیته و گرما را فراهم می­کرد. همچنین، ونگ و همکاران[35] (2016) از کشور چین که رتبۀ سوم کشورهای پرکار در این موضوع را دارد به ضرورت استفاده از نیروی باد برای تامین انرژی پرداخته بودند.

مولفه بعدی محیط هوشمند بود که کشور ایتالیا صدر کشورهای پرکار این بعد از شهر هوشمند قرار گرفت. از ایتالیا فرگونارا[36] (2013) ، به ضرورت همکاری­های بین رشته­ای فناوری محیط­زیست، علوم مواد، معماری و توسعۀ بازار در طراحی و ساخت بنا و ساختمانهای شهر هوشمند اشاره کردند. ونگ و همکاران (2016) از چین به اهمیت شیوۀ ساخت سازه­ها در شهر هوشمند پرداخت و طراحی ساختمان­هایی مبتنی بر اینترنت اشیاء را مورد بررسی قرار داد. میدلارز، سالامون و بِلو[37] (2017) از ایالات متحده با استفاده از روش نظارت آکوستیک[38] راه­کار نوینی برای کاهش آلودگی صوتی ارائه شد در این مولفه، یک پژوهش از ایران به بررسی نقش سرمایه­گزاران و مدیران شهرسازی در توسعه شهرهای پایدار پرداخته بود (بصیری، عظیم و فرخی، 2017).

در مورد مولفه حکمرانی هوشمند که ایتالیا و چین به ترتیب پرکار بوده­اند می­توان به این مقالاتی که در ادامه آمده­اند اشاره کرد. از کشور ایتالیا، به عنوان نمونه در این موضوع می­توان به پژوهش میسرا و دیگران[39] (2013) اشاره کرد که با تمرکز بر موضوع گردشگری در شهر هوشمند، طی یک مطالعۀ موردی به مسائلی که به گردشگری، حکمرانی مقصد، مدیریت دانش و به کارگیری فناوری اطلاعات و ارتباطات مربوط می­شود، پرداختند. مک­آفی و همکاران[40] (2012) از چین، اهمیت و ارزش به کارگیری داده­های عظیم در تولید الکتریسیته و بهبود مدیریت عملکردی و روابط اجتماعی را بررسی نمودند. کومار[41] (2015) از هند نیز پژوهشی به بیان مفاهیم مرتبط با حکمرانی شهر هوشمند از قبیل حکمرانی انرژی، منابع آبی، مصرف دی اکسید کربن، تغییر آب و هوا و شهرسازی پرداخته بود.

مولفه بعدی مربوط به اقتصاد هوشمند بود که پژوهش­های این حوزه، مولفه اقتصاد هوشمند را از ابعاد گوناگون مورد بررسی  قرار داده­اند که نمونه­هایی در ادامه ذکر می­شوند: از کشور چین ژو[42] (2015) محققان به بیان اهمیت و تاثیر هوش کارآفرینی بر رشد و توسعۀ شهر هوشمند پرداخته­اند و در نهایت، شاخص­هایی برای سنجش میزان هوش فردی، هوش مدیریتی، هوش سخت­افزاری ارائه کردند. پژوهش دیگری از ایتالیا به لزوم و اهمیت سرمایه­گذاران خصوصی در شهرسازی پرداخت (تاجانی و مورنو[43]، 2015). از کشور آمریکا نیز اسنو، هاکانسون و اوبل[44] (2016) به لزوم همکاری­های بین شهروندان، شرکت­های تجاری و موسسات آموزشی اشاره و چهارچوب سازمانی برای چنین همکاری­های ارائه کردند.

مولفه حمل و نقل هوشمند تنها 4درصد مقالات را از آن خود کرد. برای نمونه از کشور ایتالیا، محققان موفق به ارائۀ وسیلۀ حمل و نقل جدیدی برای عابران پیاده شده­اند که از نظر زمان و قیمت مقرون به صرفه است (آلونسو مارا و دیگران[45]،2017). از  آمریکا نیز ژو (2017) به اهمیت اشتراک­گذاری وسایل نقلیه در شهرهای هوشمند برای حل مشکلات مربوط به حمل و نقل پرداخت. یا مقالۀ دیگری از چین به مفهوم وسیلۀ نقلیۀ عمومی[46] برای اشتراک مسیر پرداخته است. بارکو[47] (2015) از آلمان نیز ماشین­های بی­سیم را معرفی کرد و به طور دقیق آیندۀ این دست از وسایل نقلیه را مورد بحث قرار داد. لازم به ذکر است که تنها پژوهش ایرانی در این حوزه مربوط به بصیری، عظیم و فرخی[48] (2017) بود  که در موضوع حمل و نقل هوشمند ارائه و به موضوع سوخت هیبریدی در اتوبوس­ها پرداخته بود.

شهروند هوشمند کم کاربردترین مولفه از بین تمام 7 مولفه شهر هوشمند بود. نمونه­هایی از این مقالات در ادامه ذکر می­شوند: پژوهشی از اسپانیا به بر آموزش بین فرهنگی متمرکز بود(رامیرز[49]، 2017) و یا کاتیال[50] (2010) از چین، به اهمیت آموزش­های ضمن خدمت معلمان، برای فراگیری استفاده درست فناوری به عنوان نمونه اینترنت، پرداخته بود. در یک مطالعۀ موردی از فنلاند، اویاسالو[51] (2016) به میزان دانش افراد در حل مساله و میزان خلاقیت و نوآوری شهروندان اشاره نمود؛ حال­آن­که، در ایتالیا تاورنا[52] و دیگران (2017)، اهمیت آموزش و کسب دانش به عنوان عامل اولیه بهره­گیری از امکانات شهر را مطالعه کردند.

پیاده­سازی اطلاعات بر نقشۀ جهان این امکان را داد که به طور دقیق­تر توجه کشورهای مختلف بر مولفه­های گوناگونِ شهر هوشمند درک شود. نمودار اطلس کشورها نشان داد که تعدادی از کشورها در تمامی مولفه­های پژوهش­های شهر هوشمند فعال بوده­اند که در این مورد می­توان به چین، ایتالیا، اسپانیا، ایالات متحده و نیز انگلستان اشاره کرد. این پنج کشور در تمامی حوزه­های هفت­گانه شهر هوشمند دخیل بوده­اند. از سوی دیگر، در برخی موضوعات کشورهای دیگر نیز حضور داشته­اند؛ برای نمونه در حوزۀ فناوری اطلاعات که پرکارترین موضوع از میان شش موضوع دیگر است، کشورهای دیگری چون هندوستان، آلمان، ژاپن و فرانسه نیز فعال بوده­اند. همچنین، ایران هم با هفت پژوهش در این حوزه فعالیت داشته است. هندوستان در موضوع حکمرانی هوشمند پررنگ­تر ظاهر شده است و یونان با 20 پژوهش در مولفه محیط هوشمند دیده شده است. رومانی و لیتوانی در مولفه اقتصاد هوشمند و آلمان در حوزه حمل و نقل هوشمند؛  فنلاند و کانادا با چهار پژوهش در حوزۀ شهروند هوشمند رویت شدند. ایران به جز فعالیت در مولفۀ زیرساخت فناوری هوشمند در سه مولفه انرژی هوشمند، محیط هوشمند و حمل و نقل هوشمند فعالیت نشان داده است و در حوزه­های اقتصاد هوشمند و شهروند هوشمند هیچ گونه فعالیتی نداشته است.

از اطلس ده کشور فعال در حوزۀ شهر هوشمند می­توان نتیجه گرفت که نویسندگان از تمام قاره­های دنیا به این موضوع به میزان قابل توجهی اهمیت داده­­اند و این یافته با نتایج مطالعه کوچیا (2014) هم­سو است. از سوی دیگر، یافته­های حاکی از این فعالیت و تمرکز ویژه برخی کشورها بر برخی مؤلفه­ها در هوشمندسازی شهرها است. بدین معنی که تنها سه کشور تعداد زیادی از مقالات را تولید کردند: چین در حوزۀ زیرساخت فناوری اطلاعات، اسپانیا در دو حوزۀ شهروند هوشمند و انرژی هوشمند؛ ایتالیا در سه حوزۀ حکمرانی هوشمند، حمل و نقل هوشمند و محیط هوشمند پیشرو و فعال بوده­اند. به بیان دیگر، همه کشورها لزوما بر همه مؤلفه­ها تمرکز نکرده­اند و به نظر می­­رسد، این کشورها بر مبنای ظرفیت­ها و نیازمندی ملی و منطقه­ای خود بیشتر بر مؤلفه­ای تکیه کرده­اند که با توانمندی­هایشان هم­خوانی دارد.

در انتها، بررسی چهل و هفت سال مطالعات در حوزه شهرهای هوشمند نشان می­دهد، توجه به این موضوع از سال 1970 تا به امروز وجود داشته است و این پژوهش­ها بر ابعاد گوناگون هوشمندسازی توجه داشته­اند و ارتباط بین مؤلفه­ها در هم تنیده شده است (کاراگلیو و دیگران،2011). همچنین، بیشتر پژوهش­ها با تکیه بر «هوشمندی» به معنای دیجیتالی­شدن (کوچیا، 2014)، رسیدگی به زیرساخت­های فناورانه (عمرانی و اسدی، 1393) و نیز بهره­گیری بهینه از ظرفیت­ها و توانمندی­ها بوده­اند؛ لذا، در مطالعه و بررسی این مطالعات، توجه به انواع اسامی و القابی که برای یک شهر هوشمند استفاده می­شود ضروری است. ذکر این نکته خالی از لطف نیست که لزوم توجه متوازن به تمامی مولفه­های شهر هوشمند، تکیه به نوآوری و فناوری با تکیه بر نیروی مشارکت جمعی و نیز توجه به الویت کشورها و شهرها برای نیل به هوشمندی، می­تواند سیاستگذاران و برنامه­ریزان شهری را در اجرای سریع و اثرگذار پژوهش­های و طرح­های مرتبط با هوشمندسازی کمک نماید. این بدین معنی است که کشورها با توجه به الویت­ها و با نگاه به ظرفیت­هایشان، به یکی از ابعاد شهر هوشمند توجه کرده و پژوهش­های مربوط را آغاز نموده­اند و به نظر می­رسد، این بهترین گزینه برای شروع پروژه­های شهرهای هوشمند باشد. از سوی دیگر، با توجه به اینکه استفاده بهینه از سوخت، انرژی و ظرفیت­ها (کالویو و همکاران، 2016) تنها راه­کار شهرهای پایدار در آینده است، ضروری است بودجه­ریزی و برنامه­ریزی برای این موضوع مورد توجه سیاست­گذاران و برنامه­ریزان شهری در کشورها قرار گیرد تا شهرهای امروزی به سوی شهرهای سبزتر، با آسایش بیشتر، کیفی­تر و محیطی دلپذیرتر سوق داده شوند.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

با توجه به چالش­های پیش روی شهرها که ناشی از دگرگونی­های حاصل از پیشرفت علم و صنعت و نیازهای جدید سازمانی و اجتماعی است، لزوم بازنگری در برنامه­ریزی شهری، انتخاب گزینه­های مناسب در اقدامات و فناوری­های جدید ارتباطات و اطلاعات و بهره­گیری از هوشمندسازی شهرها ضروری به نظر می­­رسد. لذا موارد زیر جهت گسترش ایده شهرهای هوشمند و اجرایی شدن طرح­های کاربردی در ایران پیشنهاد می­شوند:

—  الویت­سنجی و ظرفیت­شناسی شهرهای ایران برای نیل به ابعاد مختلف شهر هوشمند

—  ایجاد و توسعه زیرساخت­های فیزیکی و اطلاعاتی لازم برای هوشمندسازی شهرها در ایران

—  توسعه امکانات کاربردی در هریک از مولفه­های شهر هوشمند با توجه به ظرفیت­ها و توانمندی­های شهرهای ایران به منظور ایجاد فضایی لازم جهت اجرایی شدن ایده شهر هوشمند

—  برگزاری کارگاه­های ترویجی برای آشنایی بازیگران و مجریان هوشمندسازی شهرها با مفاهیم مرتبط و آگاهی از گرایش­های روز در این حوزه

—  ایجاد کارگروه یا ستادی ملی برای پایش و ارزیابی شهرهای هوشمند در دبیرخانه شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری برای جلوگیری از موازی کاری و هم­راستایی فعالیت پژوهشی سازمان­های فعال در این حوزهانجام مطالعه مشابه در ایران و بررسی نقاط قوت و ضعف بر اساس الگوهای ارائه­شده شهرهای هوشمند در دنیا

—  مطالعه و مقایسه مولفه­های شهر هوشمند در ایران و سایر کشورهای جهان



[1] . Caragliu

[2] . Meijer & Bolívar

[3] . Manville

[4] . Lombardi

[5] . Cocchia

[6] . Calvillo

[7] . Baig

[8] . Bibri & Krogstie

[9] . Silva, Khan & Han

[10] . Giffinger&  Gudrun

[11] . Mosannenzadeh & Vettorato

[12] . شهروند هوشمند، انرژی هوشمند، محیط هوشمند، اقتصاد هوشمند، حمل­ونقل هوشمند، و حکمرانی هوشمند

[13] . Batty

[14] . Liu

[15] . Linkedin

[16] . Researchgate

[17] . Academia

[18] . mapinseconds

[19] . Proceedings paper

[20] . Articles

[21] . Book Chapters

[22] . Giffinger, R., & Gudrun

[23] . Nam & Pardo

[24] . Anthopoulos

[25] . Fitsilis

[26] . Yigitcanlar

[27] . Lu

[28] . Brundu

[29] . Moreno

[30] . Ballesteros

[31] . Sergi

[32] . Barbato

[33] . Hernández

[34] . Wang & Mancarella

[35] . Wang

[36] . Fregonara

[37] . Salamon, & Bello

[38] . Environmental acoustic monitoring

[39] . Micera

[40] . McAfee

[41] . Kumar

[42] . Zhu

[43] . Tajani, & Morano

[44] . Snow, Håkonsson, & Obel.

[45] . Alonso-Mora

[46] . public vehicles (PVs)

[47] . Barkow

[48] . Basiri, Azim, & Farrokhi

[49] . Aguaded-Ramírez,

[50] . Katyal

[51] . Ojasalo

[52] . Taverna

اسلام پناه، مریم و فاطمه سلیمی، (۱۳۹۵). بررسی کارکرد و جایگاه شهر هوشمند و مدرسه فردا در بیست سال آینده، دومین کنفرانس ملی روانشناسی علوم تربیتی و اجتماعی، مازندران- بابل: موسسه علمی تحقیقاتی کومه علم­آوران. بازیابی شده در 3/11/1396، از

     https://www.civilica.com/Paper-SEPP02-SEPP02_051.html

جودکی, صبا؛ مریم فیاض و نسیم احمدی، ۱۳۹۵، کلان داده ها در شهر هوشمند چه می­کنند، دومین کنفرانس ملی رویکردهای نو در مهندسی برق و کامپیوتر، خرم آباد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم آباد، https://www.civilica.com/Paper-NAECE02-NAECE02_051.html

حاجی شاه کرم، مریم و محمدی، شهریار (1395). معماری پیشنهادی مبتنی بر اینترنت اشیاء و سیستم های توصیه گر برای هوشمند سازی شهر تهران. پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات (87).  275-295

حامدی، حمید و دهقانی، سعید (۱۳۹۵). نقش اینترنت اشیاء در هوشمندسازی شهرهای مهم دنیا و تهران، اولین کنفرانس ملی شهر هوشمند، قم، شرکت مشاوران شهر هوشمند. بازیابی شده در 3/11/1396، از     https://www.civilica.com/Paper-SCCONF01-SCCONF01_077.html

خورشیدوند، علی عسگر و ناصری پور، علیرضا (۱۳۹۵). کاربرد اینترنت اشیا در توسعه شهرهای هوشمند با تاکید بر سیستم حمل و نقل هوشمند، اولین کنفرانس ملی شهر هوشمند، قم، شرکت مشاوران شهر هوشمند، بازیابی شده در 3/11/1396، از       https://www.civilica.com/Paper-SCCONF01-SCCONF01_011.html

دادگر، سید مهدی؛ برومندنیا، علی و فرهنگ ادیب، سمیه (۱۳۹۵). چالش های موجود در اینترنت اشیاء و راه های مقابله با آن در رسیدن به یک شهر هوشمند، کنفرانس ملی علوم و مهندسی کامپیوتر و فناوری اطلاعات، بابل، موسسه علمی تحقیقاتی کومه علم آوران دانش. بازیابی شده در در 3/11/1396، از             https://www.civilica.com/Paper-CECCONF01-CECCONF01_012.html

رجایی, امیر؛ ذبیح الله مقدم؛ عاطفه پودینه مقدم و احسان سرگلزایی، ۱۳۹۶، مروری بر نقش داده کاوی در شهر هوشمند، چهارمین کنفرانس ملی فناوری اطلاعات، کامپیوتر و مخابرات، مشهد، دانشگاه تربت حیدریه، بازیابی شده در 05/06/1397، از       https://www.civilica.com/Paper-ITCT04-ITCT04_026.html

شمس، ناصر و جوکار، زینب (۱۳۹۵). پلتفرم های یکپارچه شهر هوشمند و ارائه مدل پیشنهادی در کلانشهر شیراز، اولین کنفرانس ملی شهر هوشمند، قم، شرکت مشاوران شهر هوشمند، بازیابی شده 3/11/1396، از     https://www.civilica.com/Paper-SCCONF01-SCCONF01_020.html

عمرانی, سوگند و رضا اسدی، ۱۳۹۳، شهر هوشمند تعاریف، ابعاد، الزامات و تجربیات، ارائه راهکارهایی برای شهر تهران، اولین کنگره بین المللی افق های جدید در معماری و شهرسازی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس دانشکده هنر و معماری، بازیابی شده در 05/06/1397، https://www.civilica.com/Paper-HIAP01-HIAP01_167.html

مؤمنه، محمدسعید و رستم پورزلانی، کورس (۱۳۹۵). شهر هوشمند مساوی توسعه پایدار، سومین کنفرانس علمی پژوهشی افق های نوین در علوم جغرافیا و برنامه ریزی معماری و شهرسازی ایران، تهران، انجمن توسعه و ترویج علوم و فنون بنیادین، بازیابی شده در 3/11/1396، از     https://www.civilica.com/Paper-NICONF03-NICONF03_096.html

میرآفتاب، شیدا؛ ربیعی، مهناز و توکلی، آتنا  (۱۳۹۵)، برنامه ریزی استراتژیک شهرهای هوشمند با استفاده از مدلSMART (مطالعه موردی: شهرهای موفق جهان وارائه راهکار برای شهرهای ایران) همایش بین المللی اقتصاد شهری، تهران، انجمن علمی اقتصاد شهری ایران، ، بازیابی شده در 3/11/1396، از   https://www.civilica.com/Paper-ICUE01-ICUE01_062.html

Aguaded-Ramírez, E. (2017). Smart City and Intercultural Education. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 237, 326-333.

Alonso-Mora, J., Samaranayake, S., Wallar, A., Frazzoli, E., & Rus, D. (2017). On-demand high-capacity ride-sharing via dynamic trip-vehicle assignment. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(3), 462-467.

Anthopoulos, L. G., & Fitsilis, P. (2015, May). Understanding smart city business models: A Comparison. In Proceedings of the 24th International Conference on World Wide Web (pp. 529-534). ACM.

Anthopoulos, L. G., Janssen, M., & Weerakkody, V. (2015, May). Comparing Smart Cities with different modeling approaches. In Proceedings of the 24th International Conference on World Wide Web (pp. 525-528). ACM.

Baig, Z. A., Szewczyk, P., Valli, C., Rabadia, P., Hannay, P., Chernyshev, M. & Syed, N. (2017). Future challenges for smart cities: Cyber-security and digital forensics. Digital Investigation, 22, 3-13.

Ballesteros, J., Rahman, M., Carbunar, B., & Rishe, N. (2012, October). Safe cities. A participatory sensing approach. In Local Computer Networks (LCN), 2012 IEEE 37th Conference on (pp. 626-634). IEEE.

Barbato, A., Bolchini, C., Geronazzo, A., Quintarelli, E., Palamarciuc, A., Pitì, A & Verticale, G. (2016). Energy optimization and management of demand response interactions in a smart campus. Energies, 9(6), 398.

Barkow, A., Campatelli, G., Barbieri, R., & Persi, S. (2015). Solutions and business models for wireless charging of electric vehicles. In Electric Vehicle Business Models (pp. 109-125). Springer, Cham.

Barkow, A., Campatelli, G., Barbieri, R., & Persi, S. (2015). Solutions and business models for wireless charging of electric vehicles. In Electric Vehicle Business Models (pp. 109-125). Springer, Cham.

Basiri, M., Azim, A. Z., & Farrokhi, M. (2017). Smart city solution for sustainable urban development. European Journal of Sustainable Development, 6(1), 71.

Batty, M., Axhausen, K. W., Giannotti, F., Pozdnoukhov, A., Bazzani, A., Wachowicz, M, & Portugali, Y. (2012). Smart cities of the future. The European Physical Journal Special Topics, 214(1), 481-518.

Bibri, S. E., & Krogstie, J. (2017). Smart sustainable cities of the future: An extensive interdisciplinary literature review. Sustainable Cities and Society, 31, 183-212.

Brundu, F. G., Patti, E., Osello, A., Del Giudice, M., Rapetti, N., Krylovskiy, A. & Acquaviva, A. (2017). Iot software infrastructure for energy management and simulation in smart cities. IEEE Transactions on Industrial Informatics, 13(2), 832-840.

Calvillo, C. F., Sánchez-Miralles, A., & Villar, J. (2016). Energy management and planning in smart cities. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 55, 273-287.

Caragliu, A., Del Bo, C., & Nijkamp, P. (2011). Smart cities in Europe. Journal of urban technology, 18(2), 65-82.

Cocchia, A. (2014). Smart and digital city: A systematic literature review. In Smart city (pp. 13-43). Springer, Cham.

Esfahanian, M., Safaei, A., Nehzati, H., Esfahanian, V., & Tehrani, M. M. (2014). Matlab-based modeling, simulation and design package for eletric, hydraulic and flywheel hybrid powertrains of a city bus. International Journal of Automotive Technology, 15(6), 1001-1013.

Farahani, B., Firouzi, F., Chang, V., Badaroglu, M., Constant, N., & Mankodiya, K. (2018). Towards fog-driven IoT eHealth: Promises and challenges of IoT in medicine and healthcare. Future Generation Computer Systems, 78, 659-676.

Fregonara, E., Curto, R., Grosso, M., Mellano, P., Rolando, D., & Tulliani, J. M. (2013). Environmental technology, materials science, architectural design, and real estate market evaluation: A multidisciplinary approach for energy-efficient buildings. Journal of Urban Technology, 20(4), 57-80.

Giffinger, R., & Gudrun, H. (2010). Smart cities ranking: an effective instrument for the positioning of the cities? ACE: Architecture, City and Environment, 4(12), 7-26.

Hernández, L., Baladrón, C., Aguiar, J. M., Calavia, L., Carro, B., Sánchez-Esguevillas, A, & Gómez, J. (2012). A study of the relationship between weather variables and electric power demand inside a smart grid/smart world framework. Sensors, 12(9), 11571-11591.

Katyal, K. (2010). Educating teachers in Hong Kong for leadership in the age of the Internet: A re-conceptualisation. Asia-Pacific Journal of Teacher Education, 38(4), 273-284.

Kumar, T. V. (2015). E-governance for smart cities. In E-governance for smart cities (pp. 1-43). Springer, Singapore.

Liu, L., Chen, W., Nie, M., Zhang, F., Wang, Y., He, A. & Yan, G. (2016). iMAGE cloud: medical image processing as a service for regional healthcare in a hybrid cloud environment. Environmental health and preventive medicine, 21(6), 563-571.

Lombardi, P., Giordano, S., Farouh, H., & Yousef, W. (2012). Modelling the smart city performance. Innovation: The European Journal of Social Science Research, 25(2), 137-149.

Lu, M., Liu, S., Liu, P., & Li, Q. (2016, July). Design and Implementation of Power Information Visualization Platform Based on Smart Meter. In Information Science and Control Engineering (ICISCE), 2016 3rd International Conference on (pp. 297-301). IEEE

Manville, C. Cochrane, G. Cave, J. Millard, J. Pederson, J. Thaarup, R. and Kotterink, B.(2014). Mapping smart cities in the EU. Brussels: European Union.

McAfee, A., Brynjolfsson, E., Davenport, T. H., Patil, D. J., & Barton, D. (2012). Big data: the management revolution. Harvard business review, 90(10), 60-68.

Meijer, A., & Bolívar, M. P. R. (2016). Governing the smart city: a review of the literature on smart urban governance. International Review of Administrative Sciences, 82(2), 392-408.

Micera, R., Presenza, A., Splendiani, S., & Del Chiappa, G. (2013, June). SMART Destinations. New strategies to manage tourism industry. In International Forum on Knowledge Asset Dynamics IFKAD (2013)(págs. 1405-1422). Zagreb: IFKAD. Recuperado el (Vol. 19).

Moreno, M. V., Terroso-Sáenz, F., González-Vidal, A., Valdés-Vela, M., Skarmeta, A. F., Zamora, M. A., & Chang, V. (2017). Applicability of big data techniques to smart cities deployments. IEEE Transactions on Industrial Informatics, 13(2), 800-809.

Mosannenzadeh, F., & Vettorato, D. (2014). Defining smart city. A conceptual framework based on keyword analysis. Tema. Journal of Land Use, Mobility and Environment. Retrieved at Feb 7, 2018 via

       http://www.politics.unina.it/index.php/tema/article/download/2523/2542

Mydlarz, C., Salamon, J., & Bello, J. P. (2017). The implementation of low-cost urban acoustic monitoring devices. Applied Acoustics, 117, 207-218.

Nam, T., & Pardo, T. A. (2011, June). Conceptualizing smart city with dimensions of technology, people, and institutions. In Proceedings of the 12th annual international digital government research conference: digital government innovation in challenging times (pp. 282-291). ACM.

Ojasalo, J. (2015, September). Open Service Innovation Platform in a Smart City. In European Conference on Innovation and Entrepreneurship (p. 521). Academic Conferences International Limited.

Silva, B. N., Khan, M., & Han, K. (2018). Towards sustainable smart cities: A review of trends, architectures, components, and open challenges in smart cities. Sustainable Cities and Society, 38, 697-713.

Sergi, F., Andaloro, L., Napoli, G., Randazzo, N., & Antonucci, V. (2014). Development and realization of a hydrogen range extender hybrid city bus. Journal of Power Sources, 250, 286-295.

Snow, C. C., Håkonsson, D. D., & Obel, B. (2016). A smart city is a collaborative community: lessons from Smart Aarhus. California Management Review, 59(1), 92-108.

Tajani, F., & Morano, P. (2015). An evaluation model of the financial feasibility of social housing in urban redevelopment. Property Management, 33(2), 133-151.

Taverna, M., Piccinini, L. C., Chang, T. F. M., & Iseppi, L. (2013). Structures and Paths for the Exploration of Landscape-Cultural Mosaic. In Society, Integration, Education, Proc. of Intern. Conference: Sabiedriba, Integracija, Izglitiba (Vol. 1, pp. 517-527).

Wang, H., & Mancarella, P. (2016, September). Towards sustainable urban energy systems: High resolution modelling of electricity and heat demand profiles. In Power System Technology (POWERCON), 2016 IEEE International Conference on (pp. 1-6). IEEE.

Wang, S., Wang, X., Wang, Z. L., & Yang, Y. (2016). Efficient scavenging of solar and wind energies in a smart city. ACS nano, 10(6), 569

Wang, X. Y., Peng, Z., Yu, X. Q., Zhao, J., & Wang, L. (2017). Intelligent architecture design and research based on smart city. In Mechanics and Architectural Design: Proceedings of 2016 International Conference (pp. 156-161).

Yigitcanlar, T. (2015). Smart cities: an effective urban development and management model? Australian Planner, 52(1), 27-34.

Zhu Geng; Zhu Zhanfeng; Zhao Jing, (2015). Evaluation on Wisdom Degree of Enterprise in Smart City Construction: A Case Study of Ningbo Zhongtong Logistics Group". Proceedings of the 12th International Conference on Innovation & Management.

Zhu, M., Liu, X. Y., Tang, F., Qiu, M., Shen, R., Shu, W., & Wu, M. Y. (2016). Public vehicles for future urban transportation. IEEE transactions on intelligent transportation systems, 17(12), 3344-3353.