بررسی تطبیقی سازمان‌های سنجش علم‌ بر اساس شاخص‌های علم‌سنجی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان

2 مرکز نشر آثار امام خمینی، واحد اسناد

چکیده

هدف: ‌این پژوهش به‌منظور تبیین وضعیت سازمان‌های سنجش علم بر اساس شاخص‌های پایش اطلاعات صورت گرفته است.
روش‌شناسی: ‌پژوهش حاضر از نوع توصیفی کاربردی است که با روش‌های پیمایشی‌ و کتابخانه‌ای انجام شده است. با جست‌وجو در پایگاه‌های علمی و بررسی متون و منابع مرتبط، سازمان‌های سنجش علم شناسایی و شاخص‌های علم‌سنجی، استخراج و در قالب سیاهۀ وارسی تهیه گردید. سپس پایگاه‌ها بر مبنای محتوای آن‌ها دسته‌بندی و برای هریک از آن‌ها سیاهه‌ای تکمیل گردید. در نهایت نیز داده‌های گردآوری‌شده با استفاده از نرم‌افزار اکسل موردتجزیه‌وتحلیل قرار گرفت.  
یافته‌ها: ‌یافته‌های پژوهش حاکی ‌از آن است که شاخص‌های مورداستفاده برای پایش اطلاعات در هر گروه از پایگاه‌های علم‌سنجی (نظیر پایگاه‌های حاوی داده‌های مالی و داده‌های انسانی، پایگاه‌ها و نمایه‌های تحلیل استنادی، پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات و پایگاه‌های رتبه‌بندی و...) متفاوت است. از بین شاخص‌های موردمطالعه، شاخص «ضریب تأثیر» با استفاده در 22 پایگاه (38.52) به‌عنوان پرکاربردترین شاخص علم‌سنجی شناخته شد. پس از آن، شاخص «هِرش» با استفاده در 15 پایگاه سنجش علم (71.‌35) در رتبۀ دوم قرار گرفت. همچنین از بین پایگاه‌های موردمطالعه، «پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها» بیشترین میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی (85 شاخص) را به خود اختصاص داده‌ و «پایگاه‌های حاوی داده‌های مالی و انسانی» با استفاده از 56 شاخص، رتبۀ دوم را کسب نموده است. از طرفی، پایگاه‌های «گزارش استنادی نشریات» و «نمایۀ تخصصی یا موضوعی» با استفاده از 7 شاخص، به‌طور مشترک، کمترین میزان استفاده از شاخص‌های موردنظر را به خود اختصاص دادند.
نتیجه‌گیری: ‌نتایج پژوهش نشان داد که پایگاه‌های سنجش علم به‌لحاظ میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی، با یکدیگر متفاوت هستند و می‌توان شاخص‌های مشابهی برای همۀ آن‌ها ارائه داد.

کلیدواژه‌ها


از آغاز فعالیت‌های علمی تاکنون، دانشمندان همواره در حال ارزیابی همکارانشان بوده‌اند. اما نخستین بار، جیمز مک‌کین کتل،[1] روان‌شناس آمریکایی، این ایده را مطرح کرد که رتبه‌بندیِ نظام‌مند دانشمندان بر اساس «کارایی»، مزایایی فراتر از ارضای حسادت حرفه‌ای در بر داشته و می‌تواند در طول زمان به پیشرفت تحقیقات کمک کند (نوردن،[2] 1392). از سوی دیگر، بررسی‌ها نشان داده است که فعالیت‌های مربوط به توسعۀ علم، فناوری و نوآوری، به‌عنوان پیش‌ران‌های اصلی بهره‌وری و رشد اقتصادی محسوب می‌شود و به‌طور چشمگیری به توسعۀ اقتصادی و بهبود سطح زندگی جوامع یاری می‌رساند. بر این ‌اساس، دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی همواره با بهره‌گیری از شیوه‌های مختلف، سنجش و ارزیابی علم و فناوری را در دستور کار خود قرار داده‌اند (نوروزی‌چاکلی و حسن‌زاده، 1389). این ارزیابی‌ها به‌تدریج ساختار نظام‌مند به خود گرفته و تحت عنوان «کتاب‌سنجی» و «علم‌سنجی» در متون و پژوهش‌های علمی شهرت یافت.

اولین کسانی که واژۀ «علم‌سنجی» را البته به‌عنوان اندازه‌گیری فرایند انفورماتیک به‌ کار بردند، دوبروف و کارنوا[3] بودند. در حال حاضر، علم‌سنجی یکی از رایج‌ترین روش‌های ارزیابی فعالیت‌های علمی است که با شناسایی سازمان‌ها، افراد و سایر عوامل مرتبط با تولیدات و فعالیت‌های علمی، می‌تواند علاوه ‌بر فراهم‌آوردن زمینۀ لازم به‌منظور برقراری ارتباط و همکاری نظام‌مند علمی در راستای درک مسئولیت‌های عمومی همۀ انسان‌ها و تبادل اطلاعات در زمینه‌های مختلف، خاستگاه و قدمت اندیشه‌های گنجانده‌شده در این نوشتجات و نیز جنبه‌های گوناگون علایق و منافع جوامع علمی و روابط میان اسناد و مدارک را نیز نشان دهد (نوروزی‌چاکلی، 1391). این مبنای منطقی برای ارزیابی نظام‌مندِ فعالیت‌های علمی، توسعۀ چشمگیر تکنیک‌ها و سنجه‌های ارزیابی را نیز به‌دنبال داشته است. بدین لحاظ، در سال‌های اخیر به‌شکلی روزافزون، مراکز و پایگاه‌های مختلفی به‌طور تخصصی، این‌گونه پایش‌های علمی را در دستور کار خود قرار داده‌ و بعضاً آمارهای متفاوتی ارائه می‌دهند. بنابراین، پایگاه‌های سنجش علم باید از شاخص‌هایی بهره گیرند که از جامعیت لازم برخوردار باشند تا در سطح بین‌المللی مقبول واقع شده و امکان مقایسه در جوامع مختلف را فراهم آورد.

علم‌سنجی در راستای فراهم‌سازی اطلاعات موردنیاز برنامه‌سازان و سیاست‌گذاران پژوهشی، طیف وسیعی از فعالیت‌ها، گرایش‌ها و مطالعات تخصصی‌تر را تحت پوشش قرار می‌دهد. مباحثی چون مطالعات تحلیل استنادی، شناسایی نشریات هسته و پیش‌گامان علمی هر حوزه، همواره موردتوجه متخصصان قرار گرفته است (دیانی، 1361). از سوی دیگر، رتبه‌بندی و ارزیابی فعالیت‌های علمی، به‌ویژه از جهت کمّی و در واقع شمارشی‌‌بودن شاخص‌ها، همواره مباحثی چالش‌برانگیز بوده است؛ در حالی ‌که جیمز کَتِل،[4] نخستین ایده‌پرداز رتبه‌بندیِ نظام‌مند، تنها از متخصصان خواسته بود در هر حوزه، افراد درخشان را بر اساس شایستگی رتبه‌بندی کنند. اما اکنون انبوهی از شاخص‌ها یا سنجه‌ها برای کمّی‌‌کردن مفاهیم مبهمی مانند کیفیت، اثرگذاری و شأن علمی به کار می‌رود. بنا به گفتۀ جان بولن،[5] دانشمند علوم انفورماتیک در دانشگاه ایندیانا، «اکنون ما در میانۀ انفجار سنجه‌ها هستیم»؛ به‌گونه‌ای که امروزه حتی شمارش سنجه‌های موجود تقریباً ناممکن است (نوردن، 1392).

از زمانی ‌که این معیارها پدید آمده‌اند، نقدهای بسیاری به آن وارد شده است. این نقدها هم از سوی دانشمندان موردتوجه قرار گرفته و هم توسط نظریه‌پردازانی که در‌این‌‌باره تحقیق می‌کنند. مطرح‌ترین نکته این است که کیفیت علم را اصلاً چگونه می‌توان اندازه گرفت و اگر این کار به شیوۀ نامناسبی انجام گیرد، چه پیامدهایی خواهد داشت (شلایم،[6] 2013). یوجین گارفیلد[7] (2006) که یکی از بنیان‌گذاران علم‌سنجی به شمار می‌آید، نقدهای بسیاری که به این کار وجود دارد را تصدیق می‌کند؛ اما در عین ‌حال به‌لحاظ عدم ابداع نظام دیگری که این کار را بهتر انجام دهد، استفاده از آن را ناگزیر می‌داند. بدین لحاظ علی‌رغم نقص‌ها و ایراداتی که اغلب به‌درستی گوشزد می‌کنند، ابزارها و شاخص‌های موجود به‌وفور توسط سازمان‌های سنجش علم مورداستفاده قرار می‌گیرد. بدیهی است نتایج و گزارش‌های خروجی این پایگاه‌ها، یکی از استنادات معتبر برای تعیین سطوح افراد و گروه‌های پژوهشی و اعطای نشان‌ها و رتبه‌های علمی به ایشان است؛ به‌ویژه معیارهای برون‌داد علمی پژوهشگران، همچون ضریب تأثیر یا شاخص هرش، در کنار معیارهای رتبه‌بندی دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی، در تعیین میزان پیشرفت علمی کشورها و مناطق جغرافیایی مختلف، نقش بسیار مؤثری ایفا می‌کنند؛ ضرایب و سنجه‌هایی که در جذب بودجه‌های پژوهشی یا اخذ پست‌های دانشگاهی تعیین‌کننده بوده و به‌طرز فوق‌العاده‌ای حکم اثرگذاربودن و یا پرطرف‌داربودن یک مجله، یک پژوهشگر، یک نوشتۀ علمی و یا مؤسسه‌ای خاص را عملاً صادر می‌کنند.

با توجه ‌به اینکه هم شاخص‌های ارزیابی در حال گسترش و فزونی است و هم پایگاه‌های سنجش علمی و هم اختلاف آمارها و نتایج ارائه‌شده از سوی این پایگاه‌ها بعضاً معنادار و قابل‌‌تأمل است، شناخت ابعاد مختلف سنجش علمی به‌ویژه از این لحاظ که ابزارهای سنجش و رتبه‌بندی، حک و اصلاح و بازنگری‌های مداوم را تجربه می‌کنند، جهت نیل به توسعۀ پایدار و پیشرفت دانش‌مدار ضروری به نظر می‌رسد تا ضمن به‌کارگیری نتایج حاصل از آن‌ها در تصمیم‌گیری‌های کلان، سیاست‌گذاری‌های پژوهشی و ارزیابی‌های علمی کشور، به روشن‌نمودن فضای نوین علم‌سنجی و لوازمات آن برای پژوهشگران، آنان را به بررسی و کنکاش عمیق‌تر نیز ترغیب ‌نماید؛ به‌ویژه بررسی و مقایسۀ تطبیقی این ابزارها در کنار اشاره به نقاط قوّت و ضعف و میزان استقبال سازمان‌های مربوطه از این ابزارها، در شناخت فضای مطالعاتی این حوزه تأثیر بسزایی خواهد داشت. پژوهش حاضر ضمن طبقه‌بندی پایگاه‌های مختلف علم‌سنجی در زیرشاخه‌هایی همچون پایگاه‌های حاوی داده‌های مالی و داده‌های انسانی، پایگاه‌ها و نمایه‌های تحلیل استنادی، پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات و پایگاه‌های رتبه‌بندی و نمایه‌های تخصصی یا موضوعی، با عنایت به شاخص‌های مورداستفاده در هریک از این پایگاه‌ها، نظام پایش آن‌ها را به‌صورت تطبیقی موردمقایسه قرار داده و ابعاد مختلف آن را بحث‌ و بررسی می‌نماید. بدین لحاظ، این پژوهش بر آن است تا ضمن تبیین وضعیت کاربرد (یا استفاده از) شاخص‌های پایش اطلاعات در سازمان‌ها و پایگاه‌های سنجش علم، به شناسایی پرکاربرد‌ترین شاخص‌(های) علم‌سنجی در پایگاه‌های موردمطالعه پرداخته و پایگاه‌های دارای بیشترین شاخص علم‌سنجی را شناسایی نماید. در این راستا ضمن شناسایی و معرفی شاخص‌های مشهور علم‌سنجی، شاخص‌های دیگری همچون هزینۀ زندگی، تحصیل و آموزش، سلامت و بهداشت، امنیت و تعادل بین کار و زندگی شخصی و... را نیز مدنظر قرار داده است. همچنین، امکان مقایسۀ پایگاه‌ها با یکدیگر و تطبیق شاخص‌های کمّی و کیفی و تبیین کاربرد آن‌ها را نیز فراهم می‌سازد که می‌تواند مورداستفادۀ افراد و مؤسسات علاقه‌مند به حوزۀ علم‌سنجی قرار گیرد تا از طریق فراهم‌آوردن زمینۀ پیشرفت علمی پژوهشگران، موجبات پیشرفت علمی کشورها را نیز مهیا سازد. بنابراین پژوهش حاضر تلاش نموده است ضمن ترسیم نمای کلی از سازمان‌ها و شاخص‌های مشهور سنجش علم، چگونگی و کیفیت استفاده از سنجه‌های فوق را در هریک از این پایگاه‌ها واکاوی نماید.

پرسش‌های پژوهش

1.  شاخص‌های پایش اطلاعات در هریک از سازمان‌های سنجش علم در چه وضعیتی قرار دارد؟

2.  پرکاربردترین شاخص علم‌سنجی در پایگاه‌های موردمطالعه کدام است؟

3.  کدام پایگاه سنجش علم دارای بیشترین میزان شاخص علم‌سنجی است؟

پیشینۀ پژوهش

عمرانی (1386) به معرفی و تجزیه‌‌وتحلیل برخی از شاخص‌های جدید علم‌سنجی (نظیر ضریب تأثیر، عامل کراون و...) پرداخته و سپس سه پایگاه مدعی تحلیل استنادیِ اسکوپوس، وب آف ساینس و وبگاه علوم را به‌لحاظ ویژگی‌های فنی و محتوایی موردمقایسه قرار داده است. در پایان نیز خاطرنشان ساخته است که با اضافه‌‌کردن ضریب‌های کیفی در کنار عامل تأثیر، می‌توان کیفیت ارزشیابی پژوهش در کشور را ارتقا بخشید. ابراهیمی (1389) نیز در پژوهش خود با عنوان «پژوهشگاه‌های ایران در علم جهانی: بررسی علم‌سنجانه»، تولیدات علمی پژوهشگاه‌های ایران در پایگاه آی.اس.آی را بر مبنای معیارهای کمّی و کیفی و در قالب سه گروه پژوهشگاه‌های وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، پژوهشگاه‌های وابسته به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سایر پژوهشگاه‌ها موردارزیابی و مقایسه قرار داده و معنی‌داری تفاوت بین این گروه‌ها را بر مبنای 4 شاخص تحقیق موردآزمون قرار داده و به این نتیجه رسیده است که تفاوت معنی‌داری بین پژوهشگاه‌های وابسته به وزارت علوم و سایر پژوهشگاه‌ها وجود ندارد.

نوروزی‌چاکلی و حسن‌زاده (1389) در پژوهش خود، ضمن شناسایی جایگاه شاخص‌های علم‌سنجی در دستورالعمل‌های بین‌المللیِ سنجش علم، فناوری و نوآوری، رویکردها و شیوه‌های موجود در هریک از این دستورالعمل‌ها را در زمینۀ سنجش علم، فناوری و نوآوری موردبررسی، مطالعه و مقایسه قرار داده و به ارزیابی مقایسه‌ای ویژگی‌ها و تفاوت‌های آن‌ها با یکدیگر پرداخته‌ و دریافتند که در هریک از این دستورالعمل‌ها، شاخص‌های کتاب‌سنجی و علم‌سنجی دارای جایگاه ویژه‌ای بوده و می‌تواند افق‌های تازه‌ای را فراروی متخصصان کتابداری و اطلاع‌رسانی بگشاید. داورپناه (1390) نیز هدف از ارزیابی پژوهش‌ها با استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی را ارائۀ الگویی ترکیبی (کمّی و کیفی) و جامع برای سنجش قدرت و ضعف رشته‌های علمی، به‌منظور تحلیل حوزه‌های علمی در سطوح ملی و جهانی بیان نمود. وی با استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی، فرمول ارائه‌شده در عرصۀ مقالات نمایه‌شدۀ حوزۀ علوم اجتماعیِ کشور مالزی را طی یک دورۀ ده‌ساله (1999ـ2008) موردآزمون قرار داده و نشان داد که تکیۀ صِرف بر یک شاخص علم‌سنجی نمی‌تواند ابزاری کارآمد برای ارزیابی برون‌داد علمی باشد؛ اما شاخص «توان علمی» می‌تواند مبنای کمّی قابل‌اطمینانی برای مقایسه و سنجش قدرت و ضعف رشته‌های درون یک حوزۀ مشخص باشد.

گارفیلد (1993) در پژوهشی، مؤسسات کشور تایوان را بر مبنای شاخص‌های کمّی و کیفی علم‌سنجی رتبه‌بندی نمود و دریافت که رتبه‌بندی مبتنی بر تأثیر استنادی، نتایج متفاوتی را نسبت به رتبه‌بندی مبتنی بر تولید یا استناد ارائه می‌دهد. گارفیلد در این پژوهش، لزوم به‌کارگیری شاخص‌های کمّی و کیفی را در کنار هم متذکر گردید. لیدزدورف[8] (2005) پژوهشی با موضوع ارزیابی پژوهش‌ها و تکامل شاخص‌های علم‌سنجی انجام داد. وی در پژوهش خود، ظهور شاخص‌های علم‌سنجی و برخی مشکلات آن را موردبحث قرار داده است. زیت و باسیکلرد[9] (2008) نیز برخی از چالش‌های شاخص‌های علم‌سنجی نظیر اندازه‌گیری جریان دانش، رتبه‌بندی، رابطۀ علم‌سنجی و وب، محتوای علوم و سایر مسائل مرتبط به آن را موردبحث قرار داده و تنها برخی از روش‌های ارزیابی را قابل‌اعتماد دانسته و ترویج بهتر علم را از نتایج آن برشمرده است.

مرور پیشینه‌ها نشان از آن دارد که اکثر پژوهش‌های صورت‌گرفته، میزان تولیدات علمی پایگاه‌های مختلف را با استفاده از تعدادی از شاخص‌های علم‌سنجی مقایسه نموده یا به معرفی و بررسی برخی از شاخص‌ها پرداخته‌اند. در این پژوهش، هدف آن است تا شاخص‌های مورداستفاده در پایگاه‌های گوناگون شناسایی و موردبحث ‌و بررسی قرار گیرد؛ مسئله‌ای که در هیچ‌یک از پژوهش‌های پیشین بدان پرداخته نشده است یا در سطحی محدودتر از پژوهش حاضر صورت گرفته است.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از نوع توصیفی کاربردی است که در آن، از دو روش کتابخانه‌ای و پیمایشی استفاده شده است. از آنجا که هیچ منبع مستندی برای شناسایی سازمان‌های سنجش علم و شاخص‌های علم‌سنجی وجود نداشت، سعی شد تا از طریق جست‌وجو در پایگاه‌های اینترنتی مانند امرالد[10] و ساینس دایرکت[11] و بررسی متون و منابع بازیابی‌شده، فهرستی از سازمان‌های سنجش علم (شامل 42 پایگاه) استخراج گردد. سپس به‌لحاظ محتوایی تفکیک و در گروه‌های موضوعی مختلف نظیر پایگاه‌های حاوی داده‌های مالی و داده‌های انسانی، پایگاه‌ها و نمایه‌های تحلیل استنادی، پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات و پایگاه‌های رتبه‌بندی و... دسته‌بندی گردید. جهت استخراج شاخص‌های پایش اطلاعات نیز روش کتابخانه‌ای به‌ کار گرفته و متون و منابع مختلف بازیابی‌شده از پایگاه‌های مختلف علمی بررسی و سیاهۀ وارسی تهیه گردید. به‌منظور گردآوری داده‌های موردنیاز پژوهش و تشخیص شاخص‌های مورداستفاده نیز، روش پیمایش توصیفی به ‌کار گرفته شد. بدین صورت که هریک از پایگاه‌ها به‌صورت مجزا بررسی و سیاهۀ وارسی‌ای برای هریک تکمیل گردید. در نهایت نیز داده‌های حاصل با استفاده از نرم‌افزار اکسل موردتجزیه‌وتحلیل قرار گرفت.

در این پژوهش، منظور از سازمان‌های سنجش علم، پایگاه‌های علمی هستند که اقدام به رتبه‌بندی دانشمندان، پژوهشگران و تولیدات علمی زمینه‌های مختلف موضوعی، دانشگاه‌ها، مؤسسات تولید علم و... در سطح جهان می‌نمایند. بر اساس این تعریف می‌توان سطح وسیعی از پایگاه‌ها را جزو پایگاه‌های علم‌سنجی قرار داد (بدرلو، 1390). منظور از شاخص‌های سنجش علم نیز شاخص‌هایی است که پایگاه‌های علمی مختلف از طریق آن‌ها به ارزش‌گذاری و رتبه‌بندی دانشمندان، پژوهشگران، تولیدات علمی، دانشگاه‌ها، مؤسسات تولید علم و... اقدام می‌نمایند. با توجه ‌به اینکه مطالعات علم‌سنجی بر اساس شاخص‌های متعددی صورت می‌گیرد، دسته‌بندی‌های گوناگونی در رابطه‌ با آن وجود دارد. در پژوهش حاضر نیز بر اساس رویکردها و محتوا و اطلاعات ارائه‌شده، پایگاه‌های موردنظر در گروه‌های شش‌گانه دسته‌بندی شدند. شایان ذکر است که ویژگی‌ها و امکانات موجود در برخی پایگاه‌ها به‌گونه‌ای است که آن‌ها را در چند گروه از پایگاه‌های علم‌سنجی قرار می‌دهد. در واقع این پایگاه‌ها به‌تنهایی چندین نوع پایگاه محسوب می‌شوند. برای مثال پایگاه سایمگو[12] به‌لحاظ ویژگی‌هایی‌ که دارد، در چند دسته از پایگاه‌های علم‌سنجی قرار می‌‌گیرد.

یافته‌های پژوهش

در این بخش برای دستیابی به اهداف پژوهش و روشن‌ساختن زوایای تحقیق، نتایج حاصل از اطلاعات گردآوری‌شده دربارۀ میزان کاربست هریک از شاخص‌های علم‌سنجی در سازمان‌ها و پایگاه‌های موردمطالعه تحلیل می‌شود. تحلیل داده‌ها در راستای پاسخ به پرسش‌های پژوهش و بر مبنای سیاهۀ وارسی تهیه‌شده از شاخص‌های موجود است. داده‌های گردآوری‌شده از طریق سیاهۀ وارسیِ مورداستفاده در این پژوهش، مبنای تجزیه‌‌وتحلیل اطلاعات قرار گرفته است. بنابراین شاخص‌هایی که علامت تیک (ü) در ذیل آن‌ها درج گردیده، به‌معنای کاربرد آن‌ها در پایگاه‌های موردمطالعه است و عدم وجود علامت، به‌معنای عدم استفاده از آن‌ها بوده و امتیازات درنظرگرفته‌شده برای آن‌ها به‌ترتیب یک (استفاده) و صفر (عدم استفاده) خواهد بود. لازم به ذکر است که به‌دلیل حجم بالای شاخص‌های ارزیابی، تنها شاخص‌هایی که حداقل در یکی از پایگاه‌ها مورداستفاده قرار گرفته‌ بودند، در جداول ارائه گردید.

پرسش اول: شاخص‌های پایش اطلاعات در هر گروه از سازمان‌های سنجش علم در چه وضعیتی قرار دارد؟

1. شاخص‌های مورداستفاده در پایگاه‌های حاوی داده‌های مالی و انسانی: از مهم‌ترینِ این نوع پایگاه‌ها می‌توان به پایگاه‌های سازمان همکاری اقتصادی و توسعۀ سازمانی،[13]‌ پایگاه‌های سازمان ملل متحد نظیر برنامۀ عمران ملل متحد،[14] داده‌های بانک جهانی و مانند آن اشاره کرد. گرچه بیشتر این پایگاه‌ها به‌خودی‌خود امکان ترسیم نمودار و نقشه و در بسیاری از مواقع تجزیه‌وتحلیل‌های آماری را نمی‌دهند، اما باید توجه داشت که اطلاعات ارائه‌شده توسط این نوع پایگاه‌ها برای مطالعات علم‌سنجی ضروری است.

در جدول 1، میزان رعایت شاخص‌های علم‌سنجی مربوط به پایگاه‌های حاوی داده‌های مالی و انسانی ارائه گردیده است. چنان‌که ملاحظه می‌گردد، «بانک جهانی» حداکثر شاخص‌های علم‌سنجی را در پایگاه خود مورداستفاده قرار داده و در رتبۀ اول جای گرفته است. پس از آن، دو پایگاه «اطلاعات اقتصادی» و «پایگاه سازمان همکاری اقتصادی و توسعۀ سازمانی» با اختلاف 4 امتیاز در جایگاه دوم قرار گرفته‌اند. همچنین شاخص‌های «هزینۀ زندگی»، «تحصیل و آموزش»، «سلامت و بهداشت»، «امنیت و تعادل بین کار و زندگی شخصی» و «محیط‌زیست» در تمامی پایگاه‌های موردمطالعه استفاده گردیده‌اند؛ در حالی ‌که سه شاخص «روابط اجتماعی»، «فعالیت مدنی» و «سهولت کسب‌وکار» تنها در یک پایگاه مورداستفاده قرار گرفته‌اند.

2. شاخص‌های مورداستفاده در پایگاه‌های تحلیل استنادی: پایگاه‌های تحلیل استنادی از جمله پایگاه‌هایی هستند

 

جدول 1. میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی در پایگاه‌های حاوی داده‌های مالی و انسانیِ موردمطالعه

                                

                                                   پایگاه‌ها

    شاخص‌ها

پایگاه سازمان همکاریِ

 اقتصادی و توسعۀ سازمانی

برنامۀ عمران

 سازمان ملل متحد

بانک جهانی

پایگاه اطلاعات اقتصادی[15]

تعداد پایگاه‌ها

هزینۀ زندگی

ü

ü

ü

ü

4

تحصیل و آموزش

ü

ü

ü

ü

4

سلامت و بهداشت

ü

ü

ü

ü

4

امنیت و تعادل بین کار و زندگی شخصی

ü

ü

ü

ü

4

محیط‌زیست

ü

ü

ü

ü

4

میزان جمعیت

ü

ü

ü

 

3

وضعیت مسکن

ü

ü

ü

3

وضعیت اقتصادی

ü

ü

ü

3

وضعیت اقتصاد و درآمد

ü

ü

ü

 

3

رضایت از زندگی

ü

ü

ü

3

فراغت و فرهنگ

ü

ü

ü

3

کیفیت زندگی

ü

ü

ü

3

اشتغال

ü

ü

 

2

دسترسی به منابع و امکانات

ü

ü

 

2

کیفیت آب‌وهوا

ü

ü

 

2

درآمد سالانه

ü

ü

2

میزان مرگ‌ومیر

ü

ü

2

وضعیت تغذیه

ü

ü

2

روابط اجتماعی

ü

 

1

فعالیت‌های مدنی

ü

 

1

سهولت کسب‌وکار

ü

 

1

جمع کل

13

12

18

13

 

 

 

 

 

 

 

 

که بر اساس استنادی که به مدارک علمی ارائه می‌شود، امکان تحلیل استنادی را فراهم می‌آورند. باید توجه داشت پایگاه‌های تحلیل استنادی را نمی‌توان یک نمایۀ استنادی قلمداد کرد. اما این نوع پایگاه‌ها بر اساس داده‌هایی که از یک یا چند نمایۀ استنادی به ‌دست می‌آورند، امکان تحلیل استنادی را با کیفیتی فراتر از نمایه‌های استنادی فراهم می‌سازند. این نوع پایگاه‌ها در واقع نوع توسعه‌یافتۀ نمایه‌های استنادی محسوب می‌شوند که بر اساس اطلاعات نمایه‌های استنادی، امکان تجزیه‌وتحلیل‌های عمیق‌تر را بر اساس شاخص‌های متنوع‌تر فراهم می‌سازند.

 

جدول 2. میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی در پایگاه‌های تحلیل استنادی موردمطالعه

                                                                             پایگاه‌ها

 

شاخص‌ها

سایمگو[16]

سایوال[17]

جهاد دانشگاهی

پایگاه استنادی علوم

 جهان اسلام[18]

پایگاه استنادی

 علوم چین[19]

اینسایت[20]

تعداد پایگاه‌ها

ضریب تأثیر[21]

ü

ü

ü

ü

ü

5

محاسبۀ کل استنادها[22]

ü

ü

ü

ü

4

شاخص هرش[23]

ü

ü

ü

ü

4

ضریب تأثیر مجلات (نرخ استناد، نفوذ مجلات)

ü

ü

ü

3

توان علمی

ü

ü

2

ضریب تأثیر مجلات[24] به زبان‌های مختلف

ü

ü

2

شاخص آنی یا نمایۀ فوری[25]

ü

ü

2

ضریب تأثیر رشته[26]

ü

ü

2

مشارکت جهانی در انتشارات رشته[27]

ü

ü

2

شاخص محک‌زنی[28]

ü

ü

2

سنجه‌های جایگزین و غیرمعمول[29]

ü

1

شاخص نیمه‌عمر استناد[30] به مجله یا قاعدۀ کهنگی

ü

1

شاخص اِم[31]

ü

1

جمع کل

3

6

2

10

4

6

 

 

میزان کاربرد شاخص‌های علم‌سنجی در پایگاه‌های تحلیل استنادی، در جدول 2 نمایش داده شده است. از بین 13 شاخص موردمطالعه، شاخص «ضریب تأثیر» با استفاده در 5 پایگاه از 6 پایگاه تحلیل استنادی، بیشترین و «سنجه‌های جایگزین و غیرمعمول»، «شاخص نیمه‌عمر استناد به مجله یا قاعدۀ کهنگی» و «شاخص اِم»، هریک با استفاده در یک پایگاه، کمترین میزان استفاده را به خود اختصاص داده‌اند. «پایگاه استنادی جهان اسلام» نیز با استفاده از 10 شاخص و پایگاه «جهاد دانشگاهی» با استفاده از 2 شاخص، به‌ترتیب بیشترین و کمترین میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی را به خود اختصاص داده‌اند.

3. شاخص‌های مورداستفاده در نمایه‌های استنادی: نمایه‌های استنادی پایگاه‌هایی هستند که داده‌هایی از نوع مدارک را تحت پوشش قرار می‌دهند و امکان ردیابی استناد به این مدارک را نیز فراهم می‌کنند. گرچه بیشتر نمایه‌های استنادی امکان ترسیم نمودارهای محدود و تجزیه‌وتحلیل‌های آماری محدود را فراهم می‌سازند، اما به‌دلیل محدودتربودن شاخص‌های مقایسه‌ای در این نوع نمایه‌ها، باید بین آن‌ها و پایگاه‌های تحلیل استنادی تفکیک قائل شد. باید توجه داشت که بیشترین حجم مدارک تحت پوشش پایگاه‌های استنادی را مقاله‌های مجلات تشکیل می‌دهند. در عین ‌حال برخی از مقاله‌های همایش‌ها، بخش‌هایی از کتاب‌ها، پروانه‌های ثبت اختراعات و مانند آن نیز ممکن است قریب به 20 تا 30درصد منابع تحت پوشش این پایگاه‌ها را تشکیل دهند.

جدول 3. میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی در نمایه‌های استنادی

                                                                    پایگاه‌ها

 

 

   شاخص‌ها

وب آف ساینس[32]

اسکوپوس[33]

گوگل اسکالر[34]

نمایۀ استنادی علوم ایران[35]

نمایۀ استنادی علوم هند[36]

نمایۀ استنادی علوم چین[37]

تعداد پایگاه‌ها

ضریب تأثیر

ü

ü

ü

ü

ü

ü

6

شاخص هرش

ü

ü

ü

3

شاخص اِم

ü

ü

ü

3

شاخص جی[38]

ü

ü

ü

3

لایدن

ü

ü

2

ضریب تأثیر مجلات به زبان‌های مختلف

ü

1

شاخص آنی یا نمایۀ فوری

ü

1

شاخص نیمه‌عمر استناد به مجله یا قاعدۀ کهنگی

ü

1

محاسبۀ کل استنادها

ü

1

جمع کل

9

5

4

1

1

1

 

 

بر اساس داده‌های جدول 3، پایگاه وب آف ساینس با به‌کارگیری 9 شاخص، بیشترین میزان را به خود اختصاص داده و در رتبۀ نخست قرار گرفته است و سه پایگاه «نمایۀ استنادی علوم ایران، هند و چین»، هریک با استفاده از یک شاخص در انتهای جدول جای گرفته‌اند. شاخص «ضریب تأثیر» نیز تنها شاخصی است که در هریک از 6 پایگاه، مورداستفاده قرار گرفته است.

4. شاخص‌های مورداستفاده در پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات: این پایگاه‌ها نیز نوع دیگری از پایگاه‌های استنادی هستند که با هدف ارزیابی نشریات تولید و عرضه می‌شوند. معمولاً در این نوع پایگاه‌ها نشریات بر اساس شاخص‌های متعدد، موردارزیابی قرار می‌گیرند.

جدول 4. میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات

                                                                پایگاه‌ها

شاخص‌ها

گزارش استنادی نشریات

سایمگو

تعداد پایگاه‌ها

ضریب تأثیر

ü

ü

2

ضریب تأثیر مجلات به زبان‌های مختلف

 

ü

1

شاخص آنی یا نمایۀ فوری

ü

 

1

شاخص نیمه‌عمر استناد به مجله یا قاعدۀ کهنگی

ü

 

1

شاخص هرش

 

ü

1

شاخص هرش معاصر[39]

ü

 

1

جمع کل

4

3

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 4، میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی در پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات را به تصویر می‌کشد. یافته‌ها حاکی ‌از آن است که شاخص «ضریب تأثیر» در هر دو پایگاه موردمطالعه استفاده گردیده است. سایر شاخص‌ها، هریک تنها در یک پایگاه مورداستفاده قرار گرفته‌اند. از بین دو پایگاه قرارگرفته در گروه گزارش استنادی نشریات، پایگاه «گزارش استنادی نشریات» تنها با یک اختلاف از پایگاه «سایمگو» در رتبۀ اول قرار گرفته است.

5. شاخص‌های مورداستفاده در پایگاه‌های رتبه‌بندی: بسیاری از پایگاه‌های مورداستفاده در مطالعات علم‌سنجی، جزو‌ پایگاه‌هایی هستند که عوامل دخیل در علم و فناوری را رتبه‌بندی می‌کنند. اغلب این پایگاه‌ها رتبه‌بندی‌ها را بر اساس اطلاعات استنادی و همچنین بر اساس بسیاری دیگر از شاخص‌ها به انجام می‌رسانند. باید توجه داشت که هرکدام از این پایگاه‌ها بر اساس اهداف، مأموریت‌ها و شاخص‌های موردنظر خود، کار رتبه‌بندی را انجام می‌دهند و برای آگاهی از مفهوم رتبۀ یک دانشگاه در یک کشور و مانند آن در این رتبه‌بندی‌ها، باید از اهداف و مأموریت‌ها و شاخص‌های آن‌ها مطلع بود.

5ـ1. مؤسسات

بر اساس اطلاعات جدول 5، پایگاه «سایمگو» و «طلایه‌داران علم ایران»، هر دو با استفاده از 7 شاخص، رتبۀ اول را در بین پایگاه‌های موردمطالعه به خود اختصاص داده‌اند. پایگاه «انجمن بین‌المللی علم‌سنجی و اطلاع‌سنجی» با کاربرد 4 شاخص، رتبۀ آخر را به خود تخصیص داده است. شاخص «آنی یا نمایۀ فوری» نیز با استفاده در تمامی پایگاه‌های رتبه‌بندی مؤسسات و شاخص «توان علمی» با کسب یک امتیاز، به‌ترتیب پراستفاده‌ترین و کم‌استفاده‌ترین شاخص شناخته شده‌اند.


جدول 5. میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی پایگاه‌های رتبه‌بندی مؤسسات

                                                                 پایگاه‌ها


     شاخص‌ها

پایگاه ای.اس.آی

(شاخص‌های ضروری علم)[40]

انجمن بین‌المللی علم‌سنجی و

اطلاع‌سنجی[41]

سایمگو

پایگاه طلایه‌داران علم ایران

تعداد پایگاه‌ها

شاخص آنی یا نمایۀ فوری

ü

ü

ü

ü

4

ضریب تأثیر

ü

ü

ü

3

ضریب تأثیر مجلات به زبان‌های مختلف

ü

ü

ü

3

ضریب تأثیر مجلات (نرخ استناد، نفوذ مجلات)

ü

ü

ü

3

شاخص نیمه‌عمر استناد به مجله  یا قاعدۀ کهنگی

ü

ü

ü

3

محاسبۀ کل استنادها

ü

ü

ü

3

شاخص هرش

ü

ü

ü

3

توان علمی

ü

1

جمع کل

5

4

7

7

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5ـ2. دانشگاه‌ها

بر اساس جدول 6، در زمینۀ شاخص‌های مورداستفاده در پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها، دو پایگاه «مؤسسۀ کاکارلی سیموندز» و «رتبه‌بندی سنجش عملکرد پژوهش دانشگاه‌های امریکا»، هر دو با استفاده از 12 شاخص از 49 شاخص مطرح‌‌شده در این بخش، جایگاه اول را به خود اختصاص داده‌اند. پایگاه «رتبه‌بندی علمی دانشگاه‌های جهان» نیز با کسب 10 امتیاز در جایگاه دوم قرار گرفته است. این در حالی است که «رتبه‌بندی پارتی پلیبوی» با کسب 2 امتیاز در قعر جدول جای گرفته است. از شاخص‌های پراستفاده در پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها نیز می‌توان به سه شاخص «میزان پژوهش‌ اساتید»، «میزان پژوهش دانشجویان» و «میزان استنادها به تولیدات علمی» اشاره کرد که هریک در 6 پایگاه از مجموع 12 پایگاه موردمطالعه در این بخش، مورداستفاده قرار گرفته‌ و عنوان پرکاربردترین شاخص‌ها در پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها را به خود اختصاص داده‌اند.

6. شاخص‌های مورداستفاده در پایگاه‌های نمایۀ تخصصی یا موضوعی: نمایه‌های تخصصی یا موضوعی عبارت‌اند از پایگاه‌هایی که امکان ردیابی و شناسایی مدارک علمی کیفی (باکیفیت‌تر) را فراهم می‌سازند و در حوزه‌های مختلف تخصصی، از اهمیت فراوانی برخوردار هستند. امروزه بسیاری از نمایه‌های تخصصی نیز در سطحی بسیار محدود، اطلاعات مربوط به تعداد استناد به هر مدرک علمی را نیز فراهم می‌سازند. حتی در برخی از مواقع برخی نمایه‌ها، امکان ترسیم نمودار را نیز بر اساس اطلاعات استنادی فراهم می‌سازند. گرچه نمی‌توان قابلیت‌های نمایه‌های تخصصی را برای مطالعات علم‌سنجی با قابلیت‌های سایر پایگاه‌های قابل‌‌استفاده در این نوع مطالعات مقایسه کرد، اما از آنجایی‌ که شناسایی مدارک علمی باکیفیت در حوزه‌های موضوعی گوناگون برای علم‌سنجی از اهمیت فراوانی برخوردار است، این نوع پایگاه‌ها را نیز باید بخشی دیگر از پایگاه‌های قابل‌استفاده در مطالعات علم‌سنجی قلمداد کرد.


جدول 6. میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها

                                               پایگاه‌ها

 

 

 

شاخص‌ها

پایگاه مکمل آموزش عالی تایمز[42]

رتبه‌بندی علمی دانشگاه‌های جهان[43]

مؤسسۀ کاکارلی سیموندز[44]

رتبه‌بندی نشریۀ آموزش عالی تایمز

سایمگو

نظام رتبه‌بندی سازمان کنفرانس اسلامی[45]

رتبه‌بندی کیپلینگر[46]

رتبه‌بندی پارتی پلیبوی[47]

رتبه‌بندی فوربز[48]

رتبه‌بندی سنجش عملکرد پژوهش دانشگاه‌های[49] امریکا

برنامه‌های ارزیابی پژوهش[50]

سرویس رتبه‌بندی وب‌سایت دانشگاه‌ها[51]

تعداد پایگاه‌ها

میزان پژوهش‌ اساتید

ü

ü

ü

ü

ü

ü

6

میزان پژوهش دانشجویان

ü

ü

ü

ü

ü

ü

6

میزان استنادها به تولیدات علمی

ü

ü

ü

ü

ü

ü

6

محیط آموزشی

ü

ü

ü

ü

4

تعداد اعضای هیئت‌علمی بین‌المللی

ü

ü

ü

3

تعداد اساتید و دانشجویان بین‌المللی

ü

ü

ü

3

نسبت استناد به دانشجو

ü

ü

ü

3

تسهیلات و امکانات دانشگاه

ü

ü

ü

3

میزان فعالیت‌های تفریحی دانشجویان

ü

ü

ü

3

نسبت تعداد اساتید به دانشجویان

ü

ü

ü

3

تعداد دانشجویان بورسیه

ü

ü

ü

3

ضریب تأثیر

ü

ü

2

شاخص هرش

ü

ü

2

میزان اختراعات

ü

ü

2

میزان مقالات نمایه‌شده در نمایۀ استنادی علوم اجتماعی[52]

ü

ü

2

نسبت اعضای هیئت‌علمی به دانشجو

ü

ü

2

میزان داوطلبان ورود به دانشگاه

ü

ü

2

وجه بین‌المللی دانشگاه

ü

ü

2

میزان همکاری‌های بین‌المللی

ü

ü

2

میزان فعالیت‌های اجتماعی

ü

ü

2

میزان فعالیت‌های اقتصادی

ü

ü

2

 

ادامه جدول 7. میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها

                                               پایگاه‌ها

 

 

 

شاخص‌ها

پایگاه مکمل آموزش عالی تایمز

رتبه‌بندی علمی دانشگاه‌های جهان

مؤسسۀ کاکارلی سیموندز

رتبه‌بندی نشریۀ آموزش عالی تایمز

سایمگو

نظام رتبه‌بندی سازمان کنفرانس اسلامی

رتبه‌بندی کیپلینگر

رتبه‌بندی پارتی پلیبوی

رتبه‌بندی فوربز

رتبه‌بندی سنجش عملکرد پژوهش دانشگاه‌های امریکا

برنامه‌های ارزیابی پژوهش

سرویس رتبه‌بندی وب‌سایت دانشگاه‌ها

تعداد پایگاه‌ها

میزان بدهی دانشجویان بعد از فارغ‌التحصیلی

ü

ü

2

توان علمی

ü

1

ضریب تأثیر مجلات به زبان‌های مختلف

ü

1

برندگان جایزۀ نوبل

ü

1

تعداد مدال‌ها و جوایز و افتخارات علمی دریافت‌شده (اساتید، دانشجویان، فارغ‌التحصیلان و...)

ü

1

درصد مقالات نمایه‌شده در مجلات برتر هر زمینۀ موضوعی

ü

1

تعداد مقالات منتشرشده در مجلۀ نیچر[53]

ü

1

تعداد مقالات منتشرشده در مجلۀ ساینس[54]

ü

1

عملکرد دانشگاه بر اساس حجم آن

ü

1

تعداد مقالات منتشرشده در پایگاه علمی تامسون[55]

ü

1

دیدگاه دانشجویان و کارفرمایان

ü

1

اعتبار دانشگاه

ü

1

اعتبار افراد شاغل

ü

1

معیارهای آموزشی دانشگاه

ü

1

میزان تعدیل‌شدۀ آثار

ü

1

خرج تحصیلی دانشجویان

ü

1

رتبۀ سایت دانشگاه در گوگل

ü

1

رتبۀ ترافیک سایت دانشگاه در الکسا

ü

1

تعداد پیوند به سایت دانشگاه

ü

1

تعداد بازدیدکنندگان سایت دانشگاه

ü

1

کیفیت پیوندهای داده‌شده به سایت دانشگاه

ü

1

جمع کل

5

10

12

4

10

7

7

2

6

12

5

5

 

جدول 8. میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی پایگاه‌های نمایۀ تخصصی یا موضوعی

                                                 پایگاه‌ها

 

 

شاخص‌ها

پایگاه انجمن

ریاضی‌دانان امریکا[56]

نمایۀ استنادی

علوم اجتماعی چین[57]

نمایۀ استنادی

علوم اجتماعی[58]

نمایۀ استنادی هنر

و علوم انسانی[59]

یورو فاکتور[60]

تعداد پایگاه‌ها

ضریب تأثیر

ü

ü

ü

ü

 

4

شاخص هرش

 

 

ü

ü

 

2

سنجه‌های جایگزین و غیرمعمول

 

 

 

 

ü

1

جمع کل

1

1

2

2

1

 

 

یافته‌های جدول 7 نشان می‌دهد که از میان پایگاه‌های نمایۀ تخصصی یا موضوعی موردمطالعه، دو پایگاه «نمایۀ استنادی علوم اجتماعی» و «نمایۀ استنادی هنر و علوم انسانی» با استفاده از حداکثر شاخص‌ها، بیشترین و سه پایگاه دیگر با استفاده از تنها یک شاخص، کمترین میزان استفاده از شاخص‌ها را به خود تخصیص داده‌اند. همچنین شاخص «ضریب تأثیر» پراستفاده‌ترین شاخص علم‌سنجی بین پایگاه‌های نمایۀ تخصصی یا موضوعی شناخته شد.

پرسش دوم: پرکاربردترین شاخص علم‌سنجی در پایگاه‌های موردمطالعه کدام است؟

جدول 9. پراستفاده‌‌ترین شاخص‌ها در پایگاه‌های موردمطالعه

شاخص

نام پایگاه

تعداد پایگاه‌های استفاده‌کننده

در هر گروه

تعداد کل پایگاه‌های استفاده‌کننده

درصد پایگاه‌های استفاده‌کننده

ضریب تأثیر

نمایه‌های استنادی

6

22

52.38

پایگاه‌های تحلیل استنادی

5

پایگاه‌های نمایۀ تخصصی یا موضوعی

4

پایگاه‌های رتبه‌بندی مؤسسات

3

پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات

2

پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها

2

شاخص هرش

پایگاه‌های تحلیل استنادی

4

15

35.71

نمایه‌های استنادی

3

پایگاه‌های رتبه‌بندی مؤسسات

3

پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها

2

پایگاه‌های نمایه تخصصی یا موضوعی

2

پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات

1

 

 

 

 

 

 


ادامه جدول 10. پراستفاده‌‌ترین شاخص‌ها در پایگاه‌های موردمطالعه

شاخص

نام پایگاه

تعداد پایگاه‌های استفاده‌کننده

در هر گروه

تعداد کل پایگاه‌های استفاده‌کننده

درصد پایگاه‌های استفاده‌کننده

شاخص آنی یا نمایۀ فوری

پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات

4

8

19.04

پایگاه‌های تحلیل استنادی

2

نمایه‌های استنادی

1

پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات

1

ضریب تأثیر مجلات به زبان‌های مختلف

پایگاه‌های رتبه‌بندی مؤسسات

3

8

19.04

پایگاه‌های تحلیل استنادی

2

نمایه‌های استنادی

1

پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات

1

پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها

1

محاسبۀ کل استنادها

پایگاه‌های تحلیل استنادی

4

8

19.04

پایگاه‌های رتبه‌بندی مؤسسات

3

نمایه‌های استنادی

1

شاخص نیمه‌عمر استناد به مجله یا قاعدۀ کهنگی

پایگاه‌های رتبه‌بندی مؤسسات

3

6

14.28

پایگاه‌های تحلیل استنادی

1

نمایه‌های استنادی

1

پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات

1

ضریب تأثیر مجلات (نرخ استناد و نفوذ مجلات)

پایگاه‌های تحلیل استنادی

3

6

14.28

پایگاه‌های رتبه‌بندی مؤسسات

3

توان علمی

پایگاه‌های تحلیل استنادی

2

4

9.52

پایگاه‌های رتبه‌بندی مؤسسات

1

پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها

1

شاخص اِم

نمایه‌های استنادی

3

4

9.52

پایگاه‌های تحلیل استنادی

1

 

بر اساس داده‌های ارائه‌شده در جدول 8، شاخص «ضریب تأثیر» با استفاده در 22 پایگاه (38.52)، پرکاربردترین شاخص علم‌سنجی را به خود اختصاص داده است. پس از آن نیز شاخص «هرش» با استفاده در 15 پایگاه سنجش علم (71.35) در رتبۀ دوم قرار گرفته است. از آنجا که تعداد بسیاری از شاخص‌ها تنها در یک پایگاه مورداستفاده قرار گرفته بودند، لذا امکان اعلام یک شاخص به‌عنوان کم‌کاربردترین میسر نبود.

پرسش سوم: کدام گروه از پایگاه‌های سنجش علم دارای بیشترین میزان شاخص علم‌سنجی است؟

نتایج بررسیِ 7 گروه از پایگاه‌های موردمطالعه (نمودار 1) نشان می‌دهد که پایگاه‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها بیشترین میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی (85 شاخص) را به خود اختصاص داده‌اند. رتبۀ دوم را «پایگاه‌های حاوی داده‌های مالی و انسانی» با استفاده از 56 شاخص کسب نموده و پایگاه‌های «گزارش استنادی نشریات» و «نمایۀ تخصصی یا موضوعی» با استفاده از 7 شاخص، به‌طور مشترک در جایگاه ششم قرار گرفته و کمترین میزان استفاده از شاخص را به خود اختصاص داده‌اند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1. تعداد شاخص‌های مورداستفاده در هر گروه از پایگاه‌های موردمطالعه

بحث و نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر بر آن بود تا با مطالعۀ تطبیقی پایگاه‌های سنجش علم، نظام پایش آن‌ها را موردبررسی قرار داده و نقاط ضعف و قوّت هریک را موردبحث ‌و بررسی قرار دهد. نتایج پژوهش (نمودار 1) نشان می‌دهد که پایگاه‌های سنجش علمِ موردمطالعه، به‌لحاظ میزان استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی، با یکدیگر متفاوت هستند. پایگاه‌های جای‌گرفته در گروه سازمان‌های رتبه‌بندی دانشگاه‌ها با استفاده از 85 شاخص و پایگاه‌های گزارش استنادی نشریات و پایگاه‌های نمایه‌های تخصصی یا موضوعی با استفاده از 7 شاخص، به‌ترتیب بیشترین و کمترین میزان استفاده از شاخص‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. این اختلاف ممکن است به‌دلیل عدم وجود تعداد پایگاه‌ها در هر گروه موردبررسی باشد. اما عدم استفاده از تعداد شاخص‌های یکسان در هریک از پایگاه‌های قرارگرفته در گروه‌ها، نشان‌دهندۀ نبود الگویی مشخص جهت استفاده از شاخص‌ها در هر گروه از پایگاه‌ها بوده و این امر کار سنجش و مقایسۀ رتبۀ تخصیص‌‌داده‌شده به منابع و دانشمندان و پژوهشگران در پایگاه‌های مختلف را با مشکل مواجه می‌سازد. ابراهیمی (1389) نیز در پژوهش خود به نتایجی متفاوت دست یافت؛ بدین مفهوم که میزان استفاده از شاخص‌ها در پایگاه‌های وابسته به وزارت علوم و سایر پژوهشگاه‌های موردبررسی تفاوت معنا‌داری نداشت. همچنین داده‌های (جدول 8) حاکی‌ از آن است که تعداد معدودی از شاخص‌ها در تعداد کثیری از پایگاه‌ها مورداستفاده قرار گرفته‌اند. بنابراین می‌توان چنین تصور نمود که کاربرد شاخص‌ها در هریک از پایگاه‌ها سلیقه‌ای بوده و بر مبنای میزان اهمیت هریک از مؤلفه‌ها برای تصمیم‌گیرندگان و مدیران هر پایگاه، انتخاب صورت گرفته باشد. علاوه ‌بر آن، نتایج نشان داد که پراستفاده‌ترین سنجه‌های مورداستفاده، شاخص‌های «ضریب تأثیر» و «شاخص هرش» بوده‌اند که به‌ترتیب با استفاده در 22 (38.52درصد) و 15 پایگاه (71.35درصد)، در رتبۀ اول و دوم جای گرفته‌اند. نتایج پژوهش عمرانی (1386) نیز نشان داد که طی پنجاه سال گذشته، شاخص ضریب تأثیر بیشترین میزان استفاده را به خود اختصاص داده است. پس از «ضریب تأثیر»، شاخص‌های «آنی یا نمایۀ فوری»، «ضریب تأثیر مجلات به زبان‌های مختلف»، «محاسبۀ کل استنادها»، «شاخص نیمه‌عمر استناد به مجله یا قاعدۀ کهنگی»، «ضریب تأثیر مجلات (نرخ استناد و نفوذ مجلات)»، «توان علمی»، و «شاخص اِم» در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. این مسئله نشان از آن دارد که پایگاه‌های سنجش علم حداقل اشتراکات لازم در استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی را نداشته و اشتراک در سنجه‌ها از حد میانگین نیز پایین‌تر است.

چنان‌که اشاره شد، تکیۀ بیش از حد به شاخص‌های کمّی همچون ضریب تأثیر و شاخص هرش، همواره موردنقد قرار گرفته است. برای مثال، برخی معتقدند که ضریب تأثیر یک مجله که عبارت از نسبت بین استنادهای دریافتی به مقالات انتشاریافته در طول یک دورۀ زمانی است، نمی‌تواند تأثیر واقعی مجلات را نشان دهد؛ چراکه برخی از مجلات کم‌حجم‌تر هستند و تعداد مقالات کمتری را در هر سال منتشر می‌کنند. به‌ این‌ ترتیب در مقایسه با مجله‌ای که تعداد مقالات بیشتری را در سال منتشر می‌نماید، در ظاهر ضریب تأثیر بالاتری کسب می‌کنند. برای رفع نقص و نواقص دیگری از این ‌دست، انواع دیگری از ضرایب تأثیر مانند ضریب تأثیر مؤلف، ضریب تأثیر موردانتظار، ضریب تأثیر رشته و... را پیشنهاد کرده‌اند. از سوی دیگر، نواقص و ایراداتی در خصوص شاخص هرش که با درنظرگرفتن تعداد مقالات پراستناد افراد و تعداد دفعات استناد شدنِ آن مقالات توسط دیگران محاسبه می‌شود و به‌طور گسترده‌ای برای تعیین میزان تأثیر علمی افراد استفاده می‌شود، از سوی پژوهشگران بیان شده است. برای نمونه از ضعف‌های شاخص هرش این است که به طول مدت‌زمان کاری هر پژوهشگر بستگی دارد، به‌گونه‌ای که نویسندگان تازه‌کار را به‌سبب کوتاه‌ بودن عمر پژوهشی، نمی‌توان با نویسندگان کهنه‌کار مقایسه کرد؛‌ چراکه میزان مقالات و استنادات با گذشت زمان افزایش می‌یابد. از دیگر نقاط ضعف این شاخص، نادیده‌‌گرفتن چند‌نویسندگی و استناد به خود است. تکیۀ صِرف بر این شاخص می‌تواند احتمال دست‌کاری برای بالابردن آن، از جمله خوداستنادی و استناد به همکاران را موجب شود و این امر مخصوصاً در مجلات دارای ضریب تأثیر کمتر، عامل خطری بالقوه در ایجاد مصنوعیِ شاخص بالاست. همچنین همانند هر شاخص دیگری، شاخص هرش نیز وابسته به حیطۀ پژوهشی است و مقایسۀ شاخص اچ افراد در حیطه‌های موضوعیِ مختلف اشتباه است. هرچند که برخی کوشیده‌اند تا گونه‌ای از این شاخص را پیشنهاد دهند که قابلیت مقایسۀ بین‌رشته‌ای داشته باشد. برای مثال رادیچی[61] و همکارانش (2008) کوشیدند تا با تقسیم شاخص هرش بر میانگین تعداد استنادات در هر حیطه، به‌نوعی به شاخص اچِ عمومی دست پیدا کنند تا سنجه‌های به‌دست‌آمده از حیطه‌های مختلف، با هم قابل‌‌مقایسه باشند. از شاخص‌های دیگری که به‌نوعی برای تکمیل شاخص هرش ارائه گردید، می‌توان به شاخص جی[62] اشاره کرد که از سوی دانشمند بلژیکی به نام اِگِه[63] (2010) ارائه گردید. در این شاخص برخلاف شاخص هرش، به مقالاتی که بیشتر مورداستناد قرار می‌گیرد، وزن بیشتری داده می‌شود. این رویکرد از سنجش علمی، «اطلاعات‌سنجی ارزشی»[64] خوانده شده است. از این نمونه از شاخص‌ها می‌توان شاخص وای[65] را نام برد که توسط بولن و سامپل[66] (2008) پیشنهاد شده است. سنجه‌ای که سعی دارد با درنظرگرفتن کیفیت و کمّیت، نقاط ضعف دیگر شاخص‌ها را برطرف نماید. بدین منظور، از عامل تأثیر به‌عنوان شاخص کمّی و معادل مقبولیت و از رتبۀ صفحه[67] به‌عنوان شاخص کیفی و عامل ارزش استفاده می‌کند. شاخص وای حاصل‌ضرب عامل تأثیر در رتبۀ صفحه و در واقع حاصل ضرب کمّیت در کیفیت است و می‌کوشد سنجش اعتبار علمی را تا حد امکان کیفی کند.

 با وجود اینکه از تعدد و تکثر ابزارها و شاخص‌های ارزیابی، با عنوان «بهمن سنجه‌های عملکرد» یاد می‌‌کنند (مکیلوین، 1392)، اما انتشار مداوم شاخص‌های علم‌سنجی می‌تواند عنصری مفید و کارآمد برای مدیریت تحقیق و سیاست‌گذاری و چگونگی تخصیص بودجه و امکانات در عرصۀ فعالیت‌های علمی باشد. ارزشیابی فعالیت‌های علمی، ضرورتی انکارناپذیر جهت تشخیص سره از ناسره و حرکت پایدار به‌سوی توسعۀ مبتنی بر دانایی است. بدون ارزیابی نظام‌مند نمی‌توان علم و عالمان را محک نمود و برون‌دادهای علمی را تحت رتبه‌بندی‌هایِ کارآمد و قابل‌استناد ارائه داد. اما چنان‌که اشاره شد، می‌بایست توجه داشت که ضرایب و شاخص‌ها به‌عنوان ابزار جهت ارزیابی و رتبه‌بندی، قدرت تحلیل و توجیه محدودی دارند و به‌کارگیری و استفادۀ درست از آن‌ها مستلزم آگاهی از نواقص و محدودیت‌های آن است که در این نوشتار، برخی از این موارد موردبحث ‌و بررسی قرار گرفت.



[1] . J. Cattel

[2] . Norden

[3] . Dobrof & Karnova

[4] . James Cattell

[5] . j. Bollen

[7] . Eugene Garfield

[8] . Leydesdorff

[9] . Zitt & Bassecoulard

[10] . emeraldinsight

[11] . sciencedirect

[12] . SCImago

[13] . Organization for Economic Cooperation and Development

[14] . U.N. Development Programme

[15] . Economic Intelligence Unit (EIU)

[16]. SCImago

[17]. SciVal

[18]. Islamic world science citation (ISC)

[19]. Science Citation Database (CSCD Chinese)

[20]. InCites

[21]. Impact Factor

[22]. Total cites

[23]. H Index

[24]. JCR

[25]. Immediately Index

[26]. Discipline Impact Factor

[27]. CEST world share of publication

[28]. Benchmark

[29]. Altmetrics

[30]. Cited Half-Life

[31]. M Index

[32]. Web of Science

[33]. Scopus

[34]. Google Scholar

[35]. Persian Science Citation Index (PSCI)

[36]. India Science Citation Index

[37]. China Science Citation Index

[38]. G Index

[39] . HC Index

[40]. Essential Science Indicator (ESI)

[41]. International Society for Scientometrics and Informetrics (ISSI)

[42]. Times Higher Education Supplement

[43]. Academic Ranking of world Universities (ARWU)

[44]. Quacquarelli Symonds (QS)

[45]. Organization of Islamic Cooperation (OIC)

[46]. Kiplinger

[47]. Playboy

[48]. Forbes

[49]. MUP: Measuring University Performance

[50]. Research Assessment Exercise (RAE)

[51]. University Web Rankings & Reviews (4ICU)

[52]. Social Sciences Citation Index

[53] . Nature

[54] . Science

[55] . Thomson Reuters database (ISI)

[56]. MATH SCInet

[57]. Chinese Social Science Citation Index (CSSCI)

[58]. Social Science Citation Index (SSCI)

[59]. Art & Humanities Citation Index (AHCI)

[60]. Euro Factor (EF)

[61]. Radicchi

[62]. G-index

[63]. Egghe

[64]. Evaluative informatic

[65]. Y-index

[66]. Bollen & Sompel

[67]. pagerank

ابراهیمی، سعیده. (1389). پژوهشگاه‌های ایران در علم جهانی: بررسی علم‌سنجانه. مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 84 (4)، 34ـ53.

بدرلو، علیرضا. (1390). آشنایی با پایگاه‌های علم‌سنجی. قابل دسترس در http: //scientometrics.blogfa.com

داورپناه، محمدرضا. (1390). ارزیابی پژوهش با استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی. کتاب ماه کلیات، 165، 72ـ74.

دیانی، محمدحسین. (1361). کتاب‌سنجی. نشر دانش، 3 (2)، 40ـ47.

عمرانی، ابراهیم. (1386). شاخص‌های جدید علم‌سنجی و مقایسۀ پایگاه‌های وبگاه علوم و اسکوپوس و گوگل اسکولار. رهیافت، 39، 47ـ55.

مکیلوین، کالین. (1392). جلوی بهمن سنجه‌های عملکرد را بگیرید. ترجمۀ کیوان فیض‌اللهی. مهرنامه، 34، 329ـ330.

نوردن، ریچارد فان. (1392). وفور سنجه‌ها. ترجمۀ کیوان فیض‌اللهی. مهرنامه، 34، 326ـ328.

نوروزی‌‌چاکلی، عبدالرضا. (1391). نقش و جایگاه مطالعات علم‌سنجی در توسعۀ علوم. پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 3 (69)، 723ـ737.

نوروزی‌چاکلی، عبدالرضا و حسن‌زاده، محمد. (1389). توسعۀ علم، فناوری و نوآوری؛ رهیافت شاخص‌های علم‌سنجی. مدیریت اطلاعات سلامت، 16 (4)، 475ـ484.

Bollen, J., & Sompel, H. V. D., (2008). Usage impact factor: The effects of sample characteristics on usage-based impact metrics. ‌Journal of the American Society for Information Science and technology,‌ 59(1), 136-149.

Egghe, L., (2010). The Hirsch index and related impact measures. Annual review of information science and technology, 44(1), 65-114.

Garfield, E., (1993). A citationist perspective on science in Taiwan: Most-Cited Papers. Institutions, and Authors, 1981-1992. Current Cumments (17), 283-292.

Garfield, E., (2006).‌ The History and Meaning of the Journal Impact Factor. Journal of the American Medical Association, 295, 90-93.

Leydesdorff, L., (2005) .The Evaluation of Research and the Evolution of Science Indicators. Studies in Science of Science, 22(3), 225-232.

Radicchi, F., Fortunato, S., & Castellano, C., (2008). Universality of citation distributions: Towards an objective measure of scientific impact. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 105(45), 17268-17272.

Schleim, S., (2013). Nature: Research shows that Karl Marx and Sigmund Freud are the best scientists ever. Available at: http: //www.scilogs.com/psychophilosophy/nature-research-shows-that-karl-marx-and-sigmund-freud-are-the-best-scientists-ever/.

Zitt, M. & Bassecoulard, E., (2008). Challenges for scientometric indicators: data demining, knowledge-flow measurements and diversity issues. Ethics in scince and environmental politics, 8, 49–60.