تحلیل رابطۀ میان تولیدات علمی کشورهای برتر جهان و میزان ثبت اختراع

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار بخش علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید باهنر کرمان

چکیده

هدف: هدف پژوهش حاضر بررسی رابطۀ میان تولیدات علمی به‌عنوان شاخص علم و پروانه‌های ثبت اختراع به‌عنوان شاخص فناوری در کشورهای برتر جهان است.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر از نوع کاربردی علم‌سنجی است که با روش  کتابخانه‌ای انجام شده است. جامعۀ این پژوهش شامل تولیدات علمی منتشرشده در پایگاه استنادی اسکوپوس و اختراعات ثبت‌شده در ادارۀ ثبت اختراع و علائم تجاری آمریکا بین سال‌های 2008ـ2013 می‌باشد. با توجه به نوع داده‌ها از آزمون‌های آماری پارامتریک و ناپارامتریک و همچنین روند همبستگی میان متغیرها از آزمون همبستگی اسپیرمن استفاده شده است. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از نرم‌افزار اس.پی.اس.اس (SPSS) استفاده شد.   
یافته‌ها: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد روند همبستگی بین تولیدات علمی کشورها و اختراعات ثبت‌شده در بازۀ زمانی 2008ـ2013 در ادارۀ ثبت اختراعات و پایگاه استنادی اسکوپوس در هر شش سال معنی‌دار بوده است و از لحاظ نوع مدارک علمی اعم از کتاب، مقاله و مقالۀ کنفرانسی آزمون همبستگی اسپیرمن میان این نوع از مدارک علمی نشان داد که مقاله با ضریب همبستگی 858.0، کتاب با ضریب همبستگی 867.0 و مقالۀ کنفرانسی با ضریب همبستگی 874.0 در سطح 01.0 معنی‌دار هستند و با میزان اختراعات ثبت‌شده رابطه دارند. همچنین ضریب همبستگی حوزه‌های موضوعی علوم اجتماعی و انسانی با 866.0، علوم فنی و مهندسی با 861.0، علوم پزشکی با 843.0 و علوم زیستی با 834.0 در سطح ۱درصد نشان داد که میان میزان تولیدات علمی کشورها در حوزه‌های موضوعی و میزان اختراعات ثبت‌شده، رابطۀ معنی‌داری وجود دارد.
نتیجه‌گیری: نتایج این پژوهش نشان داد که بین تولیدات علمی کشورها و ثبت اختراعات، رابطۀ مستقیمی وجود دارد و کشورهایی که دارای تولید علمی بالایی هستند، از اختراعات بیشتری برخوردار هستند.
.
 
 

کلیدواژه‌ها


تولیدات ‌علمی ‌‌‌‌کشورها بیانگر‌ تلاش‌های علمی پژوهشگران ‌‌‌است ‌و ‌این ‌تولیدات ‌امروزه مبنای رتبه‌بندی کشورها محسوب می‌شود‌. مقالاتی‌ که‌ در پایگاه‌های بین‌المللی‌ علم‌سنجی نظیر اسکوپوس و ‌وب‌ آو ‌ساینس[1] نمایه شده‌اند، ‌از اعتبار علمی زیادی برخوردار هستند‌. هر کشوری ‌تعداد مقالۀ بیشتری در ‌این پایگاه‌ها نمایه کرده باشد، به رتبۀ‌ بالاتری دست خواهد یافت. میزان استناد به مقالات نمایه‌شده نیز به رتبه‌بندی کشورها کمک می‌کند و بیانگر میزان علمی بودن یک مدرک است. پروانه‌های ثبت ‌اختراع یک نوع تولید علمی به حساب می‌آیند و آمار پروانه‌های ثبت اختراع می‌تواند بیانگر فعالیت‌های نوآورانۀ کشورها، مناطق ‌و ‌بنگاه‌ها در زمینۀ علم و فناوری باشد و ‌از این جهت حائز اهمیت است. به همین دلیل، آمار پروانه‌های ثبت اختراع، هم به‌عنوان شاخص‌ علم‌ و فناوری‌ و هم به منزلۀ شاخصی برای نوآوری محسوب می‌شود. زمانی که بین صنعت و دانشگاه ارتباط تنگاتنگی ‌وجود ‌داشته ‌باشد، پژوهش‌های انجام‌شده در عرصۀ عمل قرار می‌گیرند و می‌توانند به رشد و توسعۀ علمی کشورها کمک کنند. همچنین به‌منظور بررسی معنی‌داربودن رابطۀ تعداد پروانه‌های ثبت اختراع با میزان تولیدات علمی یک کشور، متغیرهایی از قبیل نوع مدارک علمی تولیدشده و میزان تولیدات علمی کشورها در حوزۀ موضوعی بررسی و روند همبستگی بین تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت‌‌شده تعیین گردید و به پرسش‌های زیر پاسخ داده شد.

 

 

 

 

 

پرسش‌های پژوهش

1.  آیا میان میزان تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها رابطۀ معنی‌داری وجود دارد؟

2.  روند همبستگی بین تعداد تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت ‌شده چگونه است؟

3.  آیا میان نوع مدارک علمی تولیدشده و میزان اختراعات ثبت‌شده، رابطۀ معنی‌داری وجود دارد؟

4.  آیا میان میزان تولید علمی کشورها در حوزه‌های موضوعی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها رابطۀ معنی‌داری وجود دارد؟

 

 

 

 

پیشینۀ‌ پژوهش

پژوهش‌های انجام‌شده در زمینه‌های موضوعی مختلف نشانگر اهمیت آن موضوعات در جوامع علمی‌شان دارند؛ لذا در زیر به برخی از پژوهش‌هایی که قرابتی با موضوع این پژوهش دارند، اشاره می‌شود. نتایج پژوهش علایی آرانی (1388) نشان داد که با محاسبۀ تعداد تولیدات علمی و پروانه‌های ثبت‌شده توسط مخترعان در سطح 95درصد، ضریب همبستگی 039.0 به ‌دست آمد که هیچ‌گونه رابطۀ معنی‌داری را میان دو متغیر نشان نمی‌دهد. همچنین علایی آرانی و نقشینه (1388) در مقاله‌ای با عنوان «تحلیلی بر وضعیت پروانه‌های ثبت اختراع ایرانی در اداره‌های چهارگانۀ ثبت اختراع» به این نتیجه دست یافتند که 365 مخترع ایرانی در 218 اختراع به‌ثبت‌رسیده در این پایگاه‌ها مشارکت داشته‌اند و سهم هریک از چهار ادارۀ ثبت اختراع (‌اروپا، آمریکا، ژاپن و سازمان جهانی مالکیت فکری) به‌ترتیب ۲، ۳۹، ۴۸ و 11درصد بوده است. علاوه ‌بر این، مجیدی و دهقانی (1389) در تحقیقی با هدف بررسی تطبیقی و تحلیل استنادی و تعیین تأثیر فناوری پروانه‌های ثبت اختراع مخترعان ایرانی و ترکیه‌ای در پایگاه‌های بین‌المللی ثبت اختراع از سال 1988 تا 2008، به این نتایج رسیدند که بیشترین پروانۀ ثبت اختراع با مشارکت مخترعان ایرانی در ردۀ موضوعی c، یعنی گروه شیمی و متالورژی و بیشترین اختراعات ثبت‌شده با مشارکت مخترعان ترکیه‌ای در ردۀ موضوعی a یعنی کالاهای ضروری بوده است. ‌در پژوهش دیگری نتایج پژوهش عبدخدا، نوروزی و راوند (1390) نشان داد که در فاصلۀ سال‌های موردبررسی، پروانه‌های ثبت اختراع از لحاظ موضوعی، دارای تمرکز قابل‌ملاحظه‌ای بودند و پتانسیل کارهای پژوهشی برای ثبت اختراع و نوآوری در حوزه‌های موضوعی شیمی و متالورژی، بیشتر از سایر حوزه‌ها بوده است. نتایج این پژوهش نشان داد که هیچ‌گونه رابطۀ معنی‌داری میان تولیدات علمی و پروانه‌های ثبت اختراع وجود ندارد. همچنین از نتایج قابل‌تأمل این پژوهش، نسبت تعداد علمی مخترعانِ دارای مقاله به سایر پژوهشگران است که مخترعان در مقایسه با سایر پژوهشگران، دارای مقالۀ بیشتری هستند. همچنین نتایج پژوهش ولی‌نژاد و دیگران (1390) نشان داد که تولیدات علمی نمایه‌شدۀ پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی همدان در پایگاه‌های استنادی وب آو ساینس ‌و ‌اسکوپوس در فاصلۀ زمانی 1998ـ۲۰۰۸، رو به افزایش بوده و بیشترین تعداد تولیدات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان مربوط به سال 2008 (با 61 مدرک در وب آو ساینس و 79 مدرک در اسکوپوس) بوده است. همچنین فعال‌ترین نویسندۀ این دانشگاه، آقای مهرداد حاجی‌لویی (با 17 مقاله در وب آو ساینس و 17 مقاله در اسکوپوس) بود.

در خارج از ایران، نتایج پژوهش لیم[2] (2000) نشان داد که دراینتل،ای.تی.اند.تی و آی.بی.ام، محققانی که درصد بیشتری از مقالات خود را در مجلات پژوهش‌های بنیادی منتشر کرده‌اند، احتمال کمتری دارد که به پروانه‌های ثبت اختراع دست یابند. این موضوع از این نظریه حمایت می‌کند ‌که محققان با معاوضۀ بین شرکت در تحقیق بنیادی و کاربردی روبه‌رو هستند. نتایج پژوهش میر[3] (2001) نشان داد که تعداد کمی از مآخذ پروانه‌های ثبت اختراع با مقالات این حوزه در ارتباط هستند. همچنین نتایج این پژوهش نشان داد که اختراعات به‌ثبت‌رسیده به‌وسیلۀ دانشگاه‌ها به نسبت سایر پروانه‌های ثبت اختراع، تعداد استناد بیشتری به مقالات علمی دارند. جانگ ولوو چنگ[4] (2009) به بررسی رابطۀ بین علم، فناوری و نوآوری پرداخته و در این مطالعه نشان دادند که چگونه یافته‌های این نوع پژوهش‌ها می‌توانند در تصمیم‌گیری‌های سیاست‌گذاران مؤثر باشند.  نتایج پژوهش فیناردی[5] (2011) نشان می‌دهد بهترین زمان ارائه‌‌شده بین تولید دانش علمی و بهره‌برداری از فناوری، سه تا چهار سال است. در پژوهش دیگری، میرزاده، معطر حسینی و نیک‌زاد[6]‌ (2012) به این نتایج دست یافتند که با توجه به چالش‌های جهانی از قبیل رکود اقتصادی، تغییرات قاره‌ای و عواقب عمومی (از قبیل امنیت، بهداشت و غذا) و نوآوری‌های بشری ‌(اختراعات) برای فهمیدن راه‌حل‌های مناسب در آینده ضروری هستند. فرانسیس چینی ومایسانو (2012) به تجزیه‌وتحلیل انتشار و ثبت اختراع محققان اروپایی در میدان تولید فناوری و سیستم‌های تولید پرداخته‌اند. در این مقاله، میان یک نمونه از محققان اروپایی در زمینۀ تولید فناوری و نظام‌های تولید، بر اساس انتشارات علمی و اختراع ثبت‌شده‌ مقایسه صورت پذیرفته است. در این مطالعه، محققان بر اساس شاخص‌هایی همچون بروندادهای محققان هر کشور به‌صورت انفرادی و بروندادهای‌ محققان هر کشور به‌صورت گروهی ارزیابی و مقایسه شدند. فرانسیس چینی و مایسانو[7] (2013) به‌طور جزئی‌تر، شباهت‌ها و تفاوت‌های بین مقالات و اختراعات ثبت‌شده را بررسی کردند و نشان دادند که با توجه به فناوری‌های غالب‌ و توزیع زمانی، مقالات علمی مجلات و کنفرانس‌ها و اختراعات ثبت‌شده، تفاوت‌هایی در زمینه‌هایی همچون ال.اس.دی.ام. دارند.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر‌ از نوع تحقیقات علم‌سنجی است که داده‌های آن از طریق پایگاه استنادی اسکوپوس‌، ادارۀ ثبت اختراع و علائم تجاری آمریکا استخراج شده است. با توجه به نوع داده‌ها از آزمون‌های پارامتریک و ناپارامتریک و نوع متغیرها، از آزمون همبستگی اسپیرمن استفاده شده است. در ابتدا برای پی بردن به اینکه آیا داده‌ها و آمارهای موردبررسی، توزیع نرمال دارند یا نه، از آزمون کولموگروف ـ اسمیرنف[8] استفاده گردید. در ‌ادامه با استفاده از آزمون‌های‌ آماری، میزان ارتباط اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها با دیگر تولیدات علمی آن‌ها آزمایش شد. متغیرهای مورداستفاده در این پژوهش از نوع تعداد هستند؛ در نتیجه، مقیاس‌ اندازه‌گیری آن‌ها نسبی است. در صورتی که نرمال باشند، از آزمون‌های پارامتریک (برای رابطۀ آزمون همبستگی پیرسون) استفاده می‌شود؛ اما در مقابل، در صورتی که نرمال نباشند، آزمون‌های غیرپارامتریک (برای رابطۀ آزمون همبستگی اسپیرمن) به ‌کار گرفته می‌شوند. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از نرم‌افزار اس.پی.اس.اس[9] استفاده شد.

یافته‌های پژوهش

اطلاعات و آمار توصیفی 137 کشور در بازۀ زمانی بین سال‌های 2008 تا 2013، از ادارۀ ثبت اختراعات و نشانه‌های تجاری آمریکا استخراج شد. این 137 کشور درمجموع 1448709 مورد اختراع به ثبت رسانده بودند که به‌طور متوسط، میانگین ثبت اختراع برای هر کشور 10575 مورد می‌باشد. همچنین اطلاعات توصیفی ثبت اختراعات برای هریک از سال‌های 2008 تا 2013 نیز استخراج شده است. جدول 1 اطلاعات و داده‌های توصیفی پنجاه کشور برتر ثبت اختراع در ادارۀ ثبت اختراعات و علائم تجاری آمریکا بین سال‌های 2008 تا 2013 را نشان می‌دهد.

جدول 1. آمار توصیفی کشورهای برتر ثبت اختراع

تعداداختراعات ثبت‌شده

نام کشور

ردیف

تعداد اختراعات ثبت‌شده

نام کشور

ردیف

1446

نیوزیلند

27

711334

آمریکا

1

1296

برزیل

28

276921

ژاپن

2

1203

مالزی

29

78683

آلمان

3

888

آفریقای جنوبی

30

73956

کرۀ جنوبی

4

746

مکزیک

31

58845

تایوان

5

593

جمهوری چک

32

33518

کانادا

6

585

عربستان سعودی

33

30198

بریتانیا

7

583

مجارستان

34

30153

فرانسه

8

457

لهستان

35

23171

چین

9

362

تایلند

36

13816

ایتالیا

10

349

آرژانتین

37

12612

اسرائیل

11

343

یونان

38

12016

هلند

12

306

ترکیه

39

11167

استرالیا

13

ادامه جدول 1. آمار توصیفی کشورهای برتر ثبت اختراع

تعداداختراعات ثبت‌شده

نام کشور

ردیف

تعداد اختراعات ثبت‌شده

نام کشور

ردیف

293

لوگزامبورگ

40

11116

سوئیس

14

237

پرتقال

41

10643

سوئد

15

213

بلغارستان

42

7996

هند

16

203

شیلی

43

6595

فنلاند

17

197

فیلیپین

44

5318

بلژیک

18

193

اسلونی

45

5296

اتریش

19

187

کویت

46

4796

دانمارک

20

174

رومانی

47

4173

هنگ کنگ

21

149

اوکراین

48

3970

سنگاپور

22

144

ایسلند

49

3378

اسپانیا

23

119

استونی

50

2443

نروژ

24

………….

……..

.....

1788

ایرلند

25

111

ایران

56

1750

فدراسیون روسیه

26

 

 

 

 

 

 

جدول فوق نشان می‌دهد بین سال‌های 2008 تا 2013، پنجاه کشور برتر ثبت اختراع در ادارۀ ثبت اختراعات و علائم تجاری آمریکا، از آمریکای شمالی، شرق آسیا و اروپا هستند. آمریکا رتبۀ اول، ژاپن دوم و آلمان، کرۀ جنوبی و تایوان در رتبه‌های سوم تا پنجم قرار دارند. کانادا و بریتانیا دو کشور انگلیسی‌زبان در رتبه‌های ششم و هفتم و کشورهای فرانسه، چین و ایتالیا در رتبه‌های هشتم تا دهم قرار دارند. ایران با 111 اختراع ثبت‌شده در این بازۀ زمانی شش‌ساله، در رتبۀ 56 قرار دارد.

نمودار 1[10] کشورهای برتر ثبت اختراع در ادارۀ ثبت اختراعات و علائم تجاری آمریکا بین سال‌های 2008 تا 2013 را نشان می‌دهد. این نمودار، اختلاف فاحش دو کشور آمریکا و ژاپن را با دیگر کشورها نشان می‌دهد.

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1. کشور برتر ثبت اختراع در ادارۀ ثبت اختراعات آمریکا

تولیدات علمی اعم از مقاله، کتاب، مقالۀ کنفرانسی، نقدهای مروری و سالیانه و غیره می‌باشد که ذکر انواع آن تنها برای نشان‌دادن تعداد تولیدات علمی است که در قالب‌های بالا در اسکوپوس نمایه شده‌اند؛ لذا این جدول تنها شامل تعداد تولیدات علمی است که برای بررسی ارتباط با اختراعات ثبت‌شده نیاز بود. بنابراین در اینجا نیازی به ذکر تعداد تولیدات برحسب نوع نیست. جدول 2 اطلاعات و آمار توصیفی پنجاه کشوری را که دارای بیشترین تولیدات علمی در پایگاه استنادی اسکوپوس بین سال‌های 2008 تا 2013 هستند، نشان می‌دهد.

جدول 2. آمار توصیفی کشورهای برتر تولید علمی در اسکوپوس

تولیدات علمی

نام کشور

ردیف

تولیدات علمی

نام کشور

ردیف

101285

مالزی

26

3276201

آمریکا

1

98782

پرتقال

27

2039581

چین

2

97924

جمهوری چک

28

932857

بریتانیا

3

96720

مکزیک

29

843523

آلمان

4

94612

دانمارک

30

732532

ژاپن

5

94493

فنلاند

31

616417

فرانسه

6

92475

نروژ

32

512048

کانادا

7

91617

سنگاپور

33

506476

هند

8

83638

هنگ‌کنگ

34

505264

ایتالیا

9

76118

آقریقای جنوبی

35

434019

اسپانیا

10

73045

رومانی

36

399485

استرالیا

11

71004

نیوزیلند

37

368212

کرۀ جنوبی

12

66257

ایرلند

38

308078

برزیل

13

63363

آرژانتین

39

286053

هلند

14

61480

مصر

40

243844

روسیه

15

59683

تایلند

41

237444

تایوان

16

54348

مجارستان

42

206895

سوئیس

17

49439

عربستان سعودی

43

194759

ترکیه

18

48447

پاکستان

44

191999

ایران

19

47394

اوکراین

45

185752

لهستان

20

44043

شیلی

46

179261

سوئد

21

34189

صربستان

47

157662

بلژیک

22

33692

کرواسی

48

114871

اتریش

23

31116

اسلواکی

49

103253

یونان

24

30956

کلمبیا

50

102241

اسرائیل

25

 

 

 

 

جدول فوق نشان می‌دهد پنجاه کشور برتر تولیدکنندۀ تولیدات علمی در اسکوپوس بین سال‌های 2008 تا 2013، به‌ترتیب آمریکا، چین، بریتانیا، آلمان، ژاپن، فرانسه، کانادا، هند، ایتالیا و اسپانیا می‌باشند. کشور ایران با 191999 مدرک تولید علمی در اسکوپوس در رتبۀ 19 قرار دارد.

نمودار 2، ۱۰ کشور برتر در تولیدات علمی را نشان می‌دهد. این نمودار، اختلاف فاحش دو کشور آمریکا و چین در تولیدات علمی را با دیگر کشورها نشان می‌دهد.

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 2. کشورهای برتر تولید علمی در پایگاه اسکوپوس

پرسش اول: آیا میان میزان تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها رابطۀ معنی‌داری وجود دارد؟

در جدول ‌3، آزمون همبستگی اسپیرمن میان میزان تولیدات علمی کشورها و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها نشان داده شده است.

جدول 3. آزمون همبستگی اسپیرمن میان میزان تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها

تعداد

ضریب همبستگی اسپیرمن

سطح معنی‌داری

137

**866.0

000.۰

** در سطح یک‌صدم معنی‌دار است.

 

 

 

همان طور که ذکر شد، میزان اختراعات ثبت‌شدۀ 137 کشور‌ از ادارۀ ثبت اختراعات‌ و ‌علائم تجاری آمریکا و نیز میزان تولیدات علمی آن‌ها (شامل مقاله، کتاب، مقالۀ کنفرانس، نقدها و بررسی‌ها و غیره) از پایگاه استنادی اسکوپوس ‌در بازۀ زمانی بین سال‌های 2008 تا 2013 استخراج شد. چنان‌که اطلاعات آزمون اسپیرمن نشان داد، رابطۀ میان میزان تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها از نظر آماری معنی‌دار است و با توجه به مثبت‌بودن ضریب همبستگی، رابطۀ مستقیمی میان میزان تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها وجود دارد؛ یعنی با افزایش تعداد تولیدات علمی کشورها میزان اختراعات آن‌ها نیز افزایش یافته است.

پرسش دوم: روند همبستگی بین تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت‌شده چگونه است؟

تولیدات علمی و اختراعات ثبت‌شدۀ 137 کشور در بازۀ زمانی 2008 تا 2013 (شش سال) از ادارۀ ثبت اختراعات و علائم تجاری آمریکا و پایگاه استنادی اسکوپوس استخراج شد. جدول 4 آزمون همبستگی اسپیرمن میان میزان تولیدات علمی کشورها و میزان پروانه‌های ثبت اختراع را به‌صورت سالانه از سال 2008 تا 2013 نشان می‌دهد.

 

 

جدول 4. آزمون همبستگی اسپیرمن میان میزان تولیدات علمی و پروانه‌های ثبت اختراع کشورها

سال

تعداد

ضریب همبستگی اسپیرمن

سطح معنی‌داری

2008

137

**833.0

000.۰

2009

137

**803.0

000.۰

2010

137

**842.0

000.۰

2011

137

**863.0

000.۰

2012

137

**877.0

000.۰

2013

137

**861.0

000.۰

** در سطح یک‌صدم معنی‌دار است.

 

 

همان طور که اطلاعات آزمون اسپیرمن نشان می‌دهد، رابطۀ میان میزان تولیدات علمی و میزان پروانه‌های ثبت اختراع کشورها در هر شش سال موردنظر، از سال 2008 تا 2013، از نظر آماری معنی‌دار است و با توجه به مثبت‌بودن ضریب همبستگی، رابطۀ مستقیمی میان میزان تولیدات علمی و میزان پروانۀ ثبت اختراع کشورها در این سال‌های موردنظر وجود دارد؛ یعنی با افزایش تعداد تولیدات علمی کشورها در این سال‌ها میزان پروانه‌های ثبت اختراع آن‌ها نیز افزایش یافته ‌است. بررسی روند ضریب همبستگی‌ها نیز نشان می‌دهد روند همبستگی تقریباً با شیب ملایم رو به افزایش است.

پرسش سوم: آیا میان نوع مدرک علمی تولیدشده و میزان اختراعات ثبت‌شده، رابطۀ معنی‌داری وجود دارد؟

برای بررسی رابطۀ بین نوع مدارک علمی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ 137 کشور‌، رکوردها شامل مقاله‌ها، کتاب‌ها و مقاله‌های کنفرانسی نیز ‌در بازۀ زمانی 2008 تا 2013‌، از پایگاه استنادی اسکوپوس ‌استخراج شد، که در بخش آمار توصیفی نیز بدان‌ها اشاره شد.

جدول ‌5 آزمون همبستگی اسپیرمن میان نوع مدارک علمی کشورها شامل مقاله‌ها، کتاب‌ها و مقاله‌های کنفرانسی ‌و ‌میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها بین سال 2008 تا 2013‌ را نشان می‌دهد.

جدول 5. آزمون همبستگی اسپیرمن میان نوع مدارک علمی و میزان پروانه‌های ثبت اختراع کشورها

نوع مدرک

تعداد

ضریب همبستگی اسپیرمن

سطح معنی‌داری

مقاله

137

**858.0

000.۰

کتاب

137

**867.0

000.۰

مقالۀ کنفرانسی

137

**874.0

000.۰

** در سطح یک‌صدم معنی‌دار است.

 

 

 

همان طور که اطلاعات آزمون اسپیرمن نشان می‌دهد، رابطۀ میان میزان تولید مقاله، کتاب و مقالۀ کنفرانسی با میزان اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها از نظر آماری معنی‌دار است و با توجه به مثبت‌بودن ضریب همبستگی، رابطۀ مستقیمی میان میزان تولید مقاله، کتاب و مقالۀ کنفرانسی با میزان اختراعات کشورها در این سال‌ها وجود دارد؛ یعنی کشورهایی که تعداد بیشتری مقاله، کتاب و مقالۀ کنفرانسی تولید کرده‌اند، میزان اختراعات آن‌ها نیز بیشتر بوده است.

 

 

پرسش چهارم: آیا میان تولیدات علمی کشورها در حوزه‌های موضوعی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها رابطۀ معنی‌داری وجود دارد؟

در ‌این ‌سؤال، منظور از حوزه‌های موضوعی، چهار حوزۀ موضوعی علوم اجتماعی ‌و ‌انسانی،‌ علوم فنی ‌و مهندسی، علوم پزشکی‌ و علوم زیستی می‌باشد.

در جدول 6، آزمون همبستگی اسپیرمن میان تولیدات علمی کشورها در چهار حوزۀ موضوعی علوم اجتماعی و انسانی، علوم فنی و مهندسی، علوم پزشکی و علوم زیستی با میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها در بازۀ زمانی 2008 تا 2013 نشان داده شده است.

جدول 6. آزمون همبستگی اسپیرمن میان تولیدات علمی حوزه‌های موضوعی و پروانه‌های ثبت اختراع کشورها

حوزۀ موضوعی

تعداد

ضریب همبستگی اسپیرمن

سطح معنی‌داری

علوم اجتماعی و انسانی

137

**866.0

000.۰

علوم فنی و مهندسی

137

**861.0

000.۰

علوم پزشکی

137

**843.0

000.۰

علوم زیستی

137

**834.0

000.۰

** در سطح یک‌صدم معنی‌دار است.

 

 

 

همان طور ‌که اطلاعات آزمون اسپیرمن نشان می‌دهد، رابطۀ آماری معنی‌دار و مستقیمی میان تولیدات علمی کشورها در چهار حوزۀ موضوعی علوم اجتماعی‌ و انسانی، علوم فنی و مهندسی، علوم پزشکی و علوم زیستی با میزان اختراعات ثبت‌شده وجود دارد؛ یعنی کشورهایی که تعداد تولیدات علمی بیشتری در این چهار حوزه داشته‌اند، میزان اختراعات آن‌ها نیز بیشتر بوده است.

بحث و نتیجه‌گیری

کشورهای برتر ثبت اختراعات از آمریکای شمالی، شرق آسیا و اروپا بودند. آمریکا رتبۀ اول، ژاپن دوم و آلمان، کرۀ جنوبی و تایوان، کانادا و بریتانیا، فرانسه، چین و ایتالیا در رتبه‌های سوم تا دهم قرار دارند. هشت کشور صنعتی جهان موسوم به جی هشت یا گروه هشت ‌(فرانسه، آلمان، بریتانیا، ایتالیا، ژاپن، ایالات متحده آمریکا، روسیه و کانادا) در ثبت اختراعات جهانی در بین ۱۰ کشور اول هستند و فقط کشور روسیه در بین این کشورها نیست. در کنار این کشورهای صنعتی، سه کشور از شرق آسیا، یعنی کرۀ جنوبی، تایوان و چین، بیشترین ثبت اختراع را داشته‌اند. دَه کشور نخست که دارای بیشترین تولیدات علمی در پایگاه استنادی اسکوپوس بین سال‌های 2008 تا 2013 بودند، به‌ترتیب، آمریکا، چین، بریتانیا، آلمان، ژاپن، فرانسه، کانادا، هند، ایتالیا و اسپانیا می‌باشند. آزمون اسپیرمن نشان داد رابطۀ مستقیمی میان میزان تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها در هر شش سال موردنظر از سال 2008 تا 2013 وجود دارد؛ یعنی با افزایش تعداد تولیدات علمی کشورها در این سال‌ها میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها نیز افزایش یافته است. بررسی روند ضریب همبستگی‌ها نیز نشان می‌دهد روند همبستگی تقریباً با شیب ملایم رو به افزایش است؛ یعنی همبستگی بین علم و فناوری رو به افزایش است و روزبه‌روز علم و فناوری درهم‌تنیده‌تر می‌شوند. اما این رابطه بین تولیدات علمی و پروانه‌های ثبت اختراع‌‌ ایران صدق نمی‌کند. ایران در بازۀ زمانی 2008 تا 2013 با 111 پروانۀ ثبت اختراع در ادارۀ ثبت اختراع و علائم تجاری آمریکا، در رتبۀ 56 قرار دارد و با 191999 تولیدات علمی در پایگاه اسکوپوس در رتبۀ 19 قرار داردکه لازم است در مورد رتبۀ پایین اختراعات در ایران چاره‌ای اندیشه شود. باید در سیاست‌گذاری‌های علمی کشور، توجه بیشتری به نوآوری و اختراع به‌عنوان شاخص فناوری صورت گیرد.

همچنین آزمون اسپیرمن نشان داد رابطۀ مستقیمی میان میزان تولید مقاله، کتاب و مقالۀ کنفرانسی با میزان اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها وجود دارد؛ یعنی کشورهایی که تعداد بیشتری مقاله، کتاب و مقالۀ کنفرانسی تولید کرده‌اند، میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها نیز بیشتر بوده است. همچنین آزمون همبستگی اسپیرمن نشان داد رابطۀ مستقیمی میان تولیدات علمی کشورها در چهار حوزۀ موضوعی علوم اجتماعی و انسانی، علوم فنی و مهندسی، علوم پزشکی و علوم زیستی با میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها وجود دارد؛ یعنی کشورهایی که تعداد تولیدات علمی بیشتری در این چهار حوزه داشته‌اند، میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها نیز بیشتر بوده است. بنابراین نتایج نشان می‌دهد رابطۀ مستقیمی میان میزان تولیدات علمی و میزان اختراعات ثبت‌شدۀ کشورها وجود دارد؛ یعنی با افزایش تعداد تولیدات علمی کشورها از لحاظ کمّی، نوع منبع و موضوع، میزان اختراعات ثبت‌شدۀ آن‌ها نیز افزایش یافته است.



[1] . Web of Science

[2] . lim

[3] . meyer

[4] . jang,lo,chang

[5] . finardi

[6] . Mirzadeh, A; Mattarhosseini, s.m; Nikzad, N.

[7] . franceschini,maisano

[8] . Kolmogorov-Smirnov

[9] . Spss

[10] . به‌دلیل بالارفتن بیش از حد حجم کار، نمودارها تنها ۱۰ کشور را نشان می‌دهند.

عبدخدا، محمد، نوروزی، علیرضا و راوند، سامان. (1390). تحلیل موضوعی پروانه‌های ثبت اختراع مخترعان ایرانی در پایگاه‌های بین‌المللی ثبت اختراع در فاصلۀ سال‌های 1976ـ2011. پیاورد سلامت، 5 (5)،46ـ56.

علایی آرانی، محمد. (1388). مطالعۀ رابطۀ میان پروانه‌های ثبت اختراع و تولیدات علمی مخترعان ایرانی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشکده علوم تربیتی. دانشگاه تهران.

علایی آرانی، محمد و نقشینه، نادر. (1388). تحلیلی بر وضعیت پروانه‌های ثبت اختراع ایرانی در اداره‌های چهارگانۀ ثبت اختراع . مرکز تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، 15 (4)، 168ـ۱۸۵.

مجیدی، موسی و دهقانی، مژده. (1389). تحلیل استنادی پروانه‌های ثبت اختراع مخترعان ایرانی و ترکیه‌ای در پایگاه‌های بین‌المللی ثبت اختراع از سال 1988ـ2008. دانش‌شناسی، 3 (9)، 77ـ88.

ولی‌نژاد، علی و دیگران. (1390). وضعیت تولیدات علمی پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی همدان در پایگاه‌های اطلاعاتی وب آو ساینس و اسکوپوس. نشریه مدیریت اطلاعات، 8 (8)، 8۲4ـ8۳4.

Franceschini, fiorenzo; maisano, domenico. (2013). The evolution of large-scale dimensional metrology from the perspective of scientific articles and patents ,70,887-909. from site: link.springer.com

Franceschini, fiorenzo; maisano, domenico. (2012).‌ Publication ‌and‌ patent analysis of European researches in the field of production technology and manufacturing systems. sciencemetrics,93: 89-100.from site: link.springer.com

Finardi, U. (2011). Time relations between scientific production and patenting of knowledge: the case of nanotechnologies. Scientometrics, 89(1), 37.

Jang, S. L., Lo, S., & Chang, W. (2009). How do latecomers catch up with forerunners? Analysis of patents and patent citations in the field of flat panel display technologies. Scientometrics, 79(3), 563-591.

Meyer,m.s., (2001). Patent citation analysis in a novel field of technology exploration of nano-science and nanotechnology ,sciencemetrics, 51(1),163-183.

Mirzadeh, A; Mattarhosseini, s.m; Nikzad, N., (2012).‌ Examining and analyzing the relation between patents with GDP and GDP per capita: studying 33 countries as case studies.tehran: amirkabir industry university.