بررسی وضعیت تولیدات علمی و ترسیم نقشه هم‌رخدادی واژگان حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی بر اساس مقالات نمایه شده در پایگاه وب علوم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه الزهرا

2 استاد/. گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه الزهرا

3 استادیار. گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه الزهرا

چکیده

هدف: هدف از انجام این پژوهش، ارائه تصویری جامع از وضعیت فعالیت‌های علمی در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی و ترسیم نقشه هم‌رخدادی واژگان این حوزه بر اساس مقالات علمی در پایگاه وب علوم است.
روش‌شناسی: پژوهش حاضر از نوع کاربردی علم‌سنجی است که با استفاده از شاخص‌های علم‌سنجی و روش‌های تحلیل شبکه و آمار توصیفی و تحلیلی انجام شده است؛ به طوری که با مراجعه به پایگاه وب علوم، اطلاعات 125 مدرک حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی مورد بررسی قرار گرفته است. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار اکسل،SPSS و نرم‌افزار تحلیل شبکه‌ی VOSviewer بهره گرفته شده است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که از سال ٢٠08 به بعد تولیدات علمی در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی دوران رشد خود را آغاز و در سال ٢٠١6 به دوران بالندگی رسیده است. همچنین یافته‌ها نشان می‌دهد که چراغ شاه فعال‌ترین فرد در این حوزه است. همچنین، پرکاربردترین واژه‌ها در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی، "بازیابی"، "جستجو"، "مدل" و "فرایند جستجو" بود است. تغییرات در زیرحوزه‌های موضوعی حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در طول مقاطع تاریخی مختلف نشان می‌دهد که برخی از واژه‌ها نظیر "کاربر فردی" و "وب" در طول زمان در این حوزه کمرنگ شدند و مفاهیم جدید در تعامل با تحولات جدید پدید آمده‌اند.
نتیجه‌گیری: بررسی و تحلیل محتوای آثار تولید شده در رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی می‌تواند به درک بهتر جریان‌های فکری و گفتمان غالب در این حوزه کمک کند و یک نقشه راه برای پژوهش‌های بعدی در این مسیر باشد.       

کلیدواژه‌ها


رفتار اطلاع‌یابی یک حوزه وسیع از رفتار کاربران در رابطه با اطلاعات، سیستم‌های اطلاعاتی، ایجاد نیاز اطلاعاتی، ایجاد و جستجوی اطلاعات، اشتراک‌گذاری، تعیین و مدیریت و همچنین استفاده از اطلاعات، می‌باشد (خو[1]، 2015) که بخش جدایی‌ناپذیر از فعالیت‌های روزمره افراد است. در طول دهه‌های گذشته برای پشتیبانی از فرایند اطلاع‌یابی روزمره افراد، سیستم‌ها و الگوهایی توسط محققان این حوزه طراحی گردید. با مرور در مدل‌های ارائه شده در حوزه رفتار اطلاع‌یابی درمی‌یابیم که بسیاری از مدل‌ها و مطالعات رفتار اطلاع‌یابی بر روی رفتار افراد بویژه نیازهای فردی آنها متمرکز بوده است. با این وجود، مطالعات مختلف نشان می‌دهد که افراد تمایل دارند که در جست و جوی اطلاعات با یکدیگر مشارکت داشته باشند (پینکس[2] و دیگران، 2008).

در اواخر قرن بیستم محققان شروع به ارائه مفهوم بنیادی برای درک بهتر رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی کردند. برای مثال کاراموفتغلو[3] (1998)، تلجا و هانسن[4] (2005) و دروین[5] (1992). در سال 2000 رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی به عنوان یک فعالیت پویا که در آن افراد برای جستجو و اشاعه اطلاعات همکاری می‌کنند، معرفی شد (کاروناکاران و ردی[6]،2012).

شاه، مارچیونینی و کلی[7] (2009) اطلاع‌یابی مشارکتی را تقاطع بازیابی اطلاعات با رشته‌های دیگر همچون تعامل انسان و رایانه، کار مشارکتی با پشتیبانی رایانه می‌دانند. رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی از نظر هانسن و جارولین[8] (2005) به فعالیت دسترسی به اطلاعات برای حل یک مشکل خاص اطلاق گردیده است که در این فعالیت، افراد با هم برای حل مشکل پیش آمده در تعامل هستند. از دیدگاه شاه[9] (2010) رفتار اطلاعات مشارکتی مجموعه‌ای از رفتار اطلاعاتی است که در زمان‌هایی که افراد برای شناسایی یک نیاز، بازیابی، اشتراک‌گذاری، معنابخشی از اطلاعات کسب شده و در نهایت استفاده از اطلاعات با دیگر افراد مشارکت می‌کند، بروز پیدا می‌کند. همچنین شاه (2012) اطلاع‌یابی مشارکتی را فرایند تعاملی می‌داند که بین اعضای گروه یا تیم برقرار شده و در آن، اعضاء به صورت هدفمند در پی دسترسی به اطلاعات مشترک هستند.

به طور کلی رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی را می‌توان مجموعه‌‍‌‌‌‌ای از فعالیت‌های دسترسی به اطلاعات دانست که در این فعالیت‌ها، گروهی از افراد با هم برای حل نیاز اطلاعاتی پیش آمده در تعامل و اشتراک گذاری اطلاعات هستند، که شامل اثر متقابل بازیگران متعدد (شامل انسان و رایانه) می‌شود.

همین تعریف ساده از رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی می‌تواند نشان از اهمیت و لزوم توجه به این موضوع در دنیای امروز باشد. امروزه به نظر می‌رسد  که متخصصان این حوزه از یک طرف باید تلاش کنند که با مفاهیم رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی بیشتر آشنا شوند تا بتوانند وضعیت کاربران نهایی سیستم‌های بازیابی اطلاعات را بهبود ببخشند و از سوی دیگر ابعاد مشارکتی رفتار اطلاع‌یابی را برای کمک به موقعیت‎های خاص اطلاع‌یابی بکار ببرند تا بهتر بتوانند رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی را حمایت کنند.

نگاهی به متون و منابع حوزه رفتار اطلاع‌یابی حاکی از لزوم و اهمیت پرداختن به این موضوع است. پرواضح است که کارشناسان این حوزه برای بهبود وضعیت سیستم‌های بازیابی اطلاعات بسیار به این حوزه توجه کرده‌اند. بر همین اساس انتظار اینست که مقاله‌های بی‌شماری در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی تولید و منتشر شود.

به طور کلی رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی حوزه‌ای جدید در رشته علم اطلاعات است که علیرغم جوان بودن به سرعت در حال گسترش و رشد است و در انواع  پژوهش‌ها مورد استقبال متخصصان و مهندسین سیستم‌های بازیابی اطلاعات قرار گرفته است (شاه ،2013). باید اشاره کرد که رشد و توسعه‌ی این حوزه، خود مستلزم سیاست‌گذاری علمی است و این به نوبه‌ی خود، نیازمند شناخت دقیق وضعیت موجود در این حوزه است. شناخت توانمندی‌ها و کاستی‌ها در این حوزه می‌تواند برای پزوهشگران، طراحان سیستم‌های بازیابی و کاربران بسیار کارساز باشد و علت برخی از وقایع و نواقص را در طراحی سیستم‌های بازیابی اطلاعات روشن سازد.

همچنین بررسی وضعیت تولیدات علمی و ترسیم نقشه هم‌رخدادی واژگان در این حوزه می‌تواند از دیدگاه‌های مختلف مفید و با اهمیت باشد. در واقع تجزیه و تحلیل واژگان در این حوزه می‌تواند درشناخت حد و مرزهای علمی به پژوهشگران این حوزه کمک کند. به علاوه ترسیم نقشه علم در این حوزه به پژوهشگران جهت شناخت کلی از ساختار علمی این حوزه و همچنین انتخاب زمینه پژوهشی مورد علاقه می‌تواند به افراد یاری رساند. به طور کلی ترسیم و تحلیل نقشه علم و روند توسعه آن حوزه می‌تواند به عنوان یک نقشه راهنما به پژوهشگران در شناسایی اولویت‌های پژوهش و تطبیق آن با نیازهای بومی کشور یاری رساند.

در سال‌های اخیر، به دلیل گسترش نیاز به توسعه سیستم‌های بازیابی مشارکتی اطلاعات و کاربر محور، تحقیقاتی در زمینه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی صورت گرفته است. مثلا روش‌های زیادی که برای توسعه مدل‌ها و سیستم‌های بازیابی اطلاعات مشارکتی توسط پژوهشگران مختلف ارائه گردیده است. به طور مثال (اینگورسون و جارولین[10]؛ 2005، شاه؛ 2013؛ کاراناکاران و ردی،2012؛ ناکاشیما[11]، 2017) که نشان دهنده پیشرفت‌های انجام شده در زمینۀ این موضوع است.

ولی حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی به دلیل ماهیت نسبتا  نوظهور خود از آغاز تا کنون با چالش‌های زیادی مواجهه بوده است. مثلا مشخص نبودن جهت مطالعاتی، و زمینه فکری در این حوزه، شناسایی اولویت‌های پژوهش و تطبیق آن با نیازهای واقعی در رشته علم اطلاعات را دشوار ساخته است. همچنین عدم شناسایی و اولویت‌بندی موضوعی پژوهش‌ها در حوزه‌ی رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی یکی دیگر از چالش‌های موجود در اینباره است. در واقع پژوهشگران این حوزه نیازمند چارچوب‌هایی (منطق علمی) هستند که در پژوهش خود در این حوزه باید از آن تعبیت کنند. عدم وجود این منطق علمی، از یک کسو درک و فهم حقیقی مشکلات اساسی را برای پژوهشگران این حوزه سخت کرده است  و از سوی دیگر مانع آن است تا پژوهشگران  با دقت نظر و تیزبینی، ضمن داشتن پایه‌های نظری محکم و علمی، اطلاعات پژوهشی را بررسی نمایند

بنابراین لازم است که برای بهره‌وری بیشتر از قابلیت‌های پژوهشی و همچنین ارائه‌ی پیشنهادهایی به منظور کمک به طراحان سیستمهای بازیابی اطلاعات و پژوهشگران در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی، تصویری از ساختار علمی این حوزه مشخص شود. با توجه به این پیشفرض که متون موضوعی هر حوزه بازتاب محتوای آن حوزه است و این که الگوهای محتوای به کار رفته در متون یک حوزه می‌توانند منبعی برای شناسایی روابط آن رشته با سایر حوزه‌ها باشند، پژوهش حاضر در نظر دارد تا به بررسی وضعیت تولیدات علم  و ترسیم نقشه هم‌رخدادی واژگان در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی، در پایگاه وب علوم[12] بپردازد. لازم به ذکر است که پایگاه وب علوم توسط تامسون رویترز ایجاد شده ‌است و جستجو استنادی جامع را فراهم می‌کند. همچنین دسترسی به پایگاه داده‌های مختلف را هم می‌دهد (نوروزی چاکلی، 1390).

به طور کلی پژوهش حاضر می‌تواند خلأهای موجود را شناسایی کند و موجب ارتقای پژوهش‌های پیش رو و ممانعت از موازی‌کاری در تحقیقات آینده شود. همچنین تلفیق نتایج پژوهشی با نتایج دیگر منجر به ارائه‌ی راهبردهایی مفید در حوزه‌ی رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی می‌شود.

سؤال‌های پژوهش

نگارندگان این مقاله به دنبال یافتن پاسخ پرسش‌های زیر هستند که:

1.  چه نوع مدارک علمی و چه تعدادی در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در پایگاه وب علوم تولید شده است؟

2.  نویسندگان پر کار در این حوزه چه کسانی هستند و موقعیت و رابطه آنها از نظر سن علمی و تعداد کل استناد با شاخص هرش در حوزه چگونه است؟

3.  منابع اطلاعاتی و مجلات هسته در نشر یافته‌های علمی پژوهشگران حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی، کدامند؟

4.  پرکاربردترین واژه‌ها در تولیدات علمی پژوهشگران حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی کدام است؟

5.  در مقاطع زمانی مختلف، چه نوع تغییراتی در زیرحوزه‌های موضوعی حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی دیده شده است؟

6.  ارتباط زیرحوزه‌های موضوعی رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی با یکدیگر چگونه است؟ و همچنین نقشه چگالی هم‌رخدادی واژگان به کار رفته کدام است؟

چارچوب نظری

با رشد حوز‌ه‌های گوناگون دانش، انتشارات علمی نیز به سرعت توسعه یافته و در نتیجه رصد روندهای پژوهشی و علمی دشوار شده است. متخصصان علم‌سنجی و علوم رایانه با تلفیق ابزارهای مصورسازی، شاخص‌ها و فنون علم سنجی بمنظور ایجاد تصور کامل و جامع از علوم مختلف، ترسیم نقشه حوز‌ه‌های علمی را ارائه نموده‌اند (رمضانی و همکارانش، 1393).

ترسیم نقشه‌های ساختار علمی حوزه‌های مختلف می‌تواند از دیدگاه‌های گوناگونی مفید باشد. در ترسیم نقشه علم که با کمک فنون مختلف کتابسنجی و علم‌سنجی، انجام می‌پذیرد، انتشارات یک حوزه از علم از زوایای متفاوت و با هدف کشف روابط پنهانی مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد و سپس برای درک بهتر، نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل، به صورت چند بعدی در قالب نقشه‌های علمی ترسیم می‌شوند. در این نقشه‌ها بخش‌های مختلف با همدیگر در ارتباط هستند به گونه‌ای که موضوع‌های مختلف یک علم که به صورت مفهومی با یکدیگر ارتباط بیشتری دارند در نقشه نزدیکتر بهم هستند و موضوع‌هایی که ارتباط کمتری دارند در نقشه از یکدیگر فاصله بیشتری دارند (نویونس[13]، 1999).

پس برای درک پیوند بین موضوعات، ارزیابی پژوهش‌ها و همچنین تحلیل آماری تولیدات برای کاربران و محققان می‌توان از ابزارهای تحلیل علم‌سنجی و کتاب‌سنجی استفاده نمود تا از آن برای سیاستگذاری‌های کلی و برنامه‌ریزی پژوهش استفاده کرد (شکفته و حریری، 1392).

از طرفی دیگر پژوهش‌ها و تولیدات علمی مختلفی در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی انجام شده که می‌تواند زمینه توسعه پژوهش‌های آینده را برای سیستم‌های بازیابی اطلاعات کاربر محور فراهم آورد. همچنین رشد و توسعه علمی ابزارهای بازیابی مشارکتی اطلاعات و حوزه‌های علمی مستلزم سیاستگذاری و تحلیل روند وضعیت موجود این حوزه از دانش می‌باشد. در این میان یکی از موانع در پژوهش نبود نقشه‌های تولیدات پژوهشی و انتشارات علمی است (شکفته و حریری، 1392). بنابراین با توجه به اینکه تاکنون پژوهشی در خصوص بررسی وضعیت موجود تولیدات علمی رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی انجام نشده است و بمنظور تسهیل شناخت موضوعات و پویایی این حوزه مهم، این مطالعه با هدف بررسی روند و ترسیم نقشه علم این حوزه بر اساس مقالات منتشر شده در پایگاه استنادی وب علوم انجام شد.

پیشینه پژوهش

پیشینه این پژوهش، شامل آثاری هستند که به بررسی جایگاه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی، سیر و روند رشد آن پرداخته‌اند. همچنین وضعیت تولیدات علمی در حوزه‌ رفتار اطلاع‌یابی نیز بررسی شده است.

پیشینه پژوهش در داخل

با اینکه وضعیت تولیدات علمی در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی تا به اکنون مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته است ولی وضعیت تولیدات علمی در حوزه‌ رفتار اطلاع‌یابی توسط چندین نویسنده در داخل  کشور مورد بررسی قرار گرفته است. به طوری که در داخل کشور کربلا آقائی کامران و رضایی شریف آبادی (1388) به بررسی پژوهش‌های رفتار اطلاع‌یابی با روش کتابسنجی در نشریات فارسی پرداختند و نشریات هسته در حوزه رفتار اطلاع‌یابی بین سال‌های 75 تا 88 را شناسایی کردند. اعظمی و داورپناه (1392) نیز به بررسی نیاز اطلاعاتی و رفتار اطلاعاتی در عرصه مقالات مجلات کتابداری ایران پرداختند. آنها در پژوهش خود به معرفی مقالات منتشر شده در حوزه رفتار اطلاع‌یابی در ایران پرداختند. جعفرزاده و فدایی (1396) نیز به شناسایی ریشه‌های فکری و علمی حوزه مطالعات رفتار اطلاع‌یابی پرداختند و دریافتند که حوزه رفتار اطلاع‌یابی در گسترش و توسعه خود وام‌دار دو حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی و علوم رایانه و نظام‌های اطلاعاتی است.

پیشینه پژوهش در خارج

در خارج از کشور پارمار[14] و همکارانش (2004) در هند به تحلیل متون منتشر شده در حوزه رفتار اطلاع‌یابی بر اساس بانک اطلاعاتی لیزا پرداختند. آنها دریافتند که نشریات مهمترین کانال ارائه مدارک علمی در این حوزه می‌باشند. همچنین زبان انگلیسی شایع‌ترین زبان برای ارائه مقالات در حوزه رفتار اطلاع‌یابی است. واکری[15] (2008) روند مطالعات در رفتار اطلاع‌یابی بین سال‌های 1996 تا 2008 بررسی کرده است. او دریافت رویکرد کیفی در در مطالعات این حوزه افزایش یافته و توجه به چارچوب‌های نظری در مطالعات این حوزه فراموش شده است. همچنین توجه به رفتار اطلاع‌یابی در فعالیت‌های روزمره افزایش یافته است. کاراناکاران و ردی[16] (2012) با بررسی تمام تعاریف موجود و با در نظر گرفتن نقاط مشترک این تعاریف، اقدام به ارائه تعریف جدیدی از رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی کرده‌اند. به طوری که رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی را تمام رفتارهایی دانستند که افراد به صورت مشارکتی و به منظور تشخیص نیاز اطلاعاتی، جستجو، بازیابی، اشتراک اطلاعات، ارزیابی، تحلیل، معنا بخشی به اطلاعات بازیابی شده و استفاده از اطلاعات به دست آمده انجام می‌دهند. شاه (2013) نیز ماهیت بین رشته‌ای رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی و تعامل میان حوزه‌های اطلاع‌یابی، مشارکت، بازیابی اطلاعات، تعامل انسان و رایانه، فعالیت مشترک با پشتیبانی رایانه و رسانه‌های اجتماعی و شبکه‌سازی به خوبی به تصویر کشیده است.

در ادامه و در تکمیل پژوهش واکری (2008)، گریفندر[17] (2014) روند مطالعات رفتار اطلاع‌یابی بین سال‌های 2008 تا 2014 را بررسی کرد. او دریافت که رویکرد کیفی و موضوع "اینترنت" همچنان مورد پژوهشگران توجه است ولی تا حدودی مطالعات به سمت بررسی "کاربران" و "بافت" در حال حرکت است.

گنزالز تیرول  و همکارانش (2015) نیز در پژوهش خود نشان دادند که تعداد اندکی از نویسندگان در حوزه مطالعات رفتارهای اطلاع‌یابی فعال هستند و به طور مداوم در این حوزه مقاله منتشر می‌کنند. همچنین، یافته‌های آنها نشان داد که حوزه به لحاظ نظری بنیه مستحکمی دارد که بسیاری از آنها از حوزه‌های علمی دیگر، به ویژه علوم اجتماعی، گرفته شده است.

جمع‌بندی از مرور پیشینه

با توجه به پژوهش‌ها در داخل و خارج از کشور به نظر می‌رسد که حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی وارد مرحله بالندگی و رشد خود شده است ولی با این وجود هنوز پژوهشی به شناسایی اولویت‌های پژوهش و تطبیق آن با نیازهای واقعی در رشته نپرداخته است و هنوز نمی‌توان چارچوبی علمی برای پژوهش‌های صورت گرفته در این حوزه شناسایی کرد.

به طور کلی حل این مسائل، نیازمند ترسیم نقشه هم‌رخدادی واژگان در این حوزه است. هر چند بررسی پیشینه‌های پژوهش نشان می‌دهد که در حوزه رفتار اطلاع‌یابی، اهمیت تحلیل هم‌واژگانی و خوشه‌بندی اطلاعات در کشف، ترسیم روابط میان مفاهیم، اندیشه‌ها و جریان دانش، درک شده است ولی تا کنون پژوهش مشابه‌ی در زمینه تحلیل و ترسیم نقشه علمی قلمروهای پژوهشی در حوزه رفتار اطلاع‌یابی‌ مشارکتی در داخل و خارج از کشور یافت نشد که این خود لزوم توجه بر انجام پژوهش‌هایی در این رابطه را خاطر نشان می‌سازد.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از نوع توصیفی- تحلیلی است که از فنون علم‌سنجی مانند، تحلیل هم‌رخدادی واژگان، و تحلیل شبکه بهره گرفته است. بازده زمانی این پژوهش از ابتدای سال 2002 تا تاریخ ١ نوامبر سال 2017 می‌باشد. این پژوهش فقط ده ماه اول سال 2017 میلادی را شامل می‌شود. همچنین قابل به ذکر است که قبل از سال 2002 منبع و آثار علمی در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در این پایگاه بازیابی نشد.

به منظور آشنایی با سابقه موضوع و مبانی نظری پژوهش روش مطالعات سندی یا کتابخانه‌ای به کار گرفته شده است. جهت پاسخ به پرسش‌های پژوهش، مقالات مربوط به حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی با مراجعه به پایگاه اطلاعاتی وب علوم و جستجوی عبارت رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی[18] به زبان انگلیسی در داخل علامت نقل قول قرار گرفت. تا این سه واژه به عنوان یک عبارت در نظام درنظر گرفته شود. سپس، در فیلد موضوع، که شامل جستجو در عنوان، چکیده و کلیدواژه‌ها می‌باشد، در سه نمایه استنادی علوم، نمایه استنادی علوم اجتماعی و نیز نمایه استنادی هنر و علوم انسانی جهت انجام مطالعات تحلیل هم‌واژگانی مقالات این حوزه استخراج گردید، که در مجموع تعداد 125 مدرک بازیابی شد.

در این مرحله تمامی رکوردهای بازیابی شده در قالب فایل متن ساده[19] در رایانه شخصی یکی از پژوهشگران ذخیره شد. در مرحله بعدی داده‌ها پیش‌پردازش و اسامی تمامی دانشگاه‌ها و سازمان‌های مورد نظر استخراج شدند. قبل از انجام تحلیل هم‌رخدادی واژگان، تا حد امکان واژه‌هایی را که با صورت‌ها و املاهای متفاوت ظاهر شده بودند، و به یک معنی بودند، به یک شکل گردیدند.

به طور کلی ارائة تصویر کلان از وضعیت پژوهش‌های صورت گرفته و چگونگی ارتباط حوزه‌های مختلف و آگاهی از چگونگی رشد و توسعة این حوزه‌ها در طی زمان، از اهداف نقشه‌های علمی است. نقشه‌های علمی با استفاده از روش‌های مختلفی ترسیم می‌شوند که هم رخدادیِ واژگان، یکی از آنهاست. در این روش از مهم ترین کلمات یا کلمات کلیدی مدارک برای مطالعة ساختار مفهومی یک حوزة تحقیقاتی استفاده می‌شود. هم‌رخدادی کلیدواژه‌ها در عنوان، چکیده یا متن مقالات بررسی می‌شود. هم‌رخدادی واژگان می‌تواند موضوعات علمی را استخراج و ارتباط میان آنها را به صورت مستقیم از محتوای موضوعی کشف کند (سالون[20]،1986).

برای این منظور و در جهت پاسخگویی به پرسش‌های چهارم، پنجم و ششم این پژوهش تکنیک تحلیل هم‌واژگان شامل مراحل: جمع‌آوری داده‌ها؛ پیش‌پردازش داده‌ها و بصری‌سازی داده‌ها صورت گرفت. در مرحله پیش‌پردازش داده‌ها پالایش واژگان شامل: جداسازی واژگان از متون، حذف فضاهای خالی اضافی و کلمات زاید، نشانه‌گذاری‌ها و اعداد از داد‌‌ه‌های متون، ریشه‌یابی کلمات، تبدیل کلمات به حروف کوچک توسط نرم افزار انجام شد. واژگان پالایش شده توسط نرم افزار و الگوریتم خودکار مبتنی بر دو عامل اصلی فراوانی واژگان (TF) و معکوس فراوانی سند (IDF) و نیز بر اساس دانش ضمنی گروه تحقیق انتخاب شدند. بر اساس این منطق، واژگانی که هم به تعداد بیشتری و هم با تمرکز بالاتری در واحدهای مشاهده آمد‌ه‌اند، واژگان اصلی یک پیام یا محتوا هستند. به زبان دیگر آن واژهای که در تعداد کمتری از متون ولی با فراوانی بالایی تکرار شده باشد، محتوای اصلی یک پیام را نشان می‌دهد.

کلیدواژگان براساس وزن‌دهی TF-IDF انتخاب شدند و سپس این فهرست با کمک افراد خبره پالایش شدند و فهرست کلیدواژگان نهایی بدست آمد. بر اساس کلیدواژگان نهایی انتخاب شده، استراتژی جستجوی در قسمت جست و جو پیشرفته با استفاده از عملگر  OR سعی در پیدا کردن همه مقالاتی شد که هریک از واژگان کلیدی و یا ترکیب آنها را داشتند و با استفاده از عملگر شد AND  و گیومه تلاش گردید که عین عبارات کلیدی و ترکیب آنها مورد جستجو قرار گرفته شود. سپس عناوین و چکیده مقالات تکرار شده و عناوین مقالاتی که چکیده آنها در دسترس نبودند شناسایی و حذف گردید. خروجی عناوین، نویسندگان، نمایه مجلات و سایر اطلاعات مورد نیاز مقالات با اعمال فیلترهای مورد نظر به فایل CSV دریافت شد. پس از مرتب نمودن دادهها بر اساس فراوانی واژگان TF و معکوس فراوانی سند و وزن‌دهی TF-IDF موضوعات به ترتیب فراوانی مشخص گردیدند. برای بصری سازی نقشه و ترسیم نقشه علم داده‌ها در نرم افزارVOSviwer بارگذاری شدند.

با ترسیم نقشة موضوعی این حوزه با کمک نرم افزار VOSviewer کار تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده از نقشه‌ها، ساختار و خوشه‌های تشکیل شده و روابط درونی آنها، انجام شد. همانطور که اشاره شد در تجزیه و تحلیل هم‌رخدادی واژگان از نرم افزار VOSviewerاستفاده شده است. بکار گرفتن این نرم افزار حاصل از محدودیتی بود که در نوع الگوریتم خوشه‌بندی نرم‌افزار مشابه وجود دارد. در این نرم‌افزار از الگوریتم خوشه‌بندی سختگیرانه‌تری استفاده می‌شود که در آن حتما باید خوشه‌ها بدون همپوشانی باشند. از این رو و به دلیل اینکه واژگان مورد تحلیل در تحقیق حاضر رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی می‌باشد و میزان ربط در واژگان این حوزه بالاست و همپوشانی خوشه‌ای بالایی بین حوزه‌ها شناسایی شده و بطور منطقی این نرم‌افزار همه آنها را در یک خوشه موضوعی قرار می‌دهد.

با توجه به نتایج فوق، به نظر میرسد الگوریتم این نرم افزار از توان بهتری برای انجام خوشه‌بندی با توجه به اهداف پژوهش حاضر برخوردار است. علت دیگر استفاده از نرم‌افزار نحوه نمایش بهتر تصاویر نسبت به نرم‌افزارهای دیگری مانند پاژک می‌باشد. این نرم‌افزار، از الگوریتم مخصوص خود که نوعی الگوریتم برای نمایش نقشه‌های فاصله محور[21] استفاده می‌کند. همچنین یکی دیگر از مزایای این نر‌م‌افزار کاهش پیچیدگی نمایش کلمات زیادی است که در نقشه با تراکم زیادی کنار هم واقع می‌شوند و امکان فهم آن را کاهش می‌دهد. بعلاوه در این نرم‌افزار برای تحلیل هم‌واژگانی، بدنه واژگانی عنوان، توصیفگر، چکیده و کلید واژه‌های مقالات استفاده گردیده و حذف کلمات زائد نیز توسط نرم‌افزار انجام می‌شود.

برای پاسخ به سوال اول از داده‌های توصیفی پایگاه وب علوم استفاده شد تا بتوان تصویری کلی از وضعیت انتشارات حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی ارائه داد. همچنین در جهت پاسخ به سوال دوم مطالعه‌ای از نوع پیمایشی و تحلیلی صورت گرفت. به طوری که اطلاعات ده پژوهشگر برتر در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی بر اساس میزان استناد دریافتی از پایگاه وب علوم دریافت شد. برای تمامی این افراد برونداد علمی تا پایان سال 2017 محاسبه گردید در این قسمت از مطالعه از چک لیست و مشاهده مستقیم استفاده گردید. به این صورت که داده‌های مرتبط با تولیدات علمی این افراد از طریق جستجو در در پایگاه وب علوم استخراج گردید. از نام و نام خانوادگی پژوهشگر برای بازیابی مقالات در پایگاه وب علوم استفاده گردید. اطلاعات گردآوری شده به وسیله چک لیست‌ها شامل نام پژوهشگر، سن علمی، تعداد کل استنادات، شاخص هرش، وابستگی سازمانی و سن علمی تنظیم و سپس جهت انجام تحلیل نهایی وارد نرم افزار آماری spss نسخه 16 شد. از آزمون همبستگی اسپیرمن جهت سنجش ارتباط بین متغیرهای تحت بررسی استفاده گردید. لازم به ذکر است که شاخص هرش به عنوان متغییر وابسته در نظر گرفته شد.       برای پاسخ به سوال سوم و تعیین مجلات هسته، در ابتدا سیاهه‌ای از همه عناوین نشریات مورد استفاده توسط محققان حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی تهیه شد و به ترتیب بیشترین استنادات از زیاد به کم تنظیم شد و در نهایت این نشریات در طبقات مختلف در زیر هم قرار گرفتند و در پایان به کمک قانون پراکندگی برادفورد مجلات هسته حوزه رفتار اطلاعیابی مشارکتی مشخص شدند.

لازم به ذکر است که در این پژوهش، از نرم افزار اکسل نیز برای طراحی نمودارها نیز استفاده شد.

یافته‌های پژوهش

در این قسمت به پرسش‌های پژوهش پاسخ داده شده است.

پاسخ به سؤال اول پژوهش. چه نوع مدارک علمی و چه تعدادی در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در پایگاه وب علوم تولید شده است؟

جدول 1. نوع منبع اطلاعاتی تولید شده در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی

نوع مدرک

تعداد مدرک

درصد

مقاله چاپ شده در مجلات

118

94.4

مقاله‌های کنفرانسی

7

5.6

نقد و بررسی

7

5.6

 

 

 

 

 

 

 

یافته‌های جدول 1 نشان می‌دهد که تولیدات علمی مربوط به زمینه موضوعی حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در پایگاه وب علوم در قالب سه نوع مدرک منتشر شده است که از بین این مدارک، مقالات چاپ شده در مجلات با 118 مدرک (94.4 درصد) از مجموع مدارک، عمده‌ترین شکل تولیدات علمی را تشکیل می‌دهند. پس از آن مقالات کنفرانسی، نقد و بررسی هر دو با (5.6 درصد) در رده دوم قرار دارند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1. تعداد مقالات منتشر شده در هر سال در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی

 

 

 

 

 

 

 

بخش دوم سوال اول مربوط تعداد مقالات منتشر شده در هر سال در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی می‌باشد. یافته‌ها در نمودار 1 نشان می‌دهد که از سال ٢٠08 به بعد تولیدات علمی این حوزه دوران رشد خود را آغاز و در سال ٢٠١6 به دوران بالندگی رسیده است. به عبارت دیگر، اگرچه تولیدات علمی از سال ٢٠٠7 افزایش یافته، اما نقطه اوج بالندگی این حوزه و رشد چشمگیر مقالات بین بازه زمانی سه ساله، یعنی ازسال ٢٠15 تا ٢٠١7 است، به طوری که حدود نیمی از کل مقالات تولیدی مربوط به این بازه زمانی است.

 

پاسخ به سؤال دوم پژوهش. نویسندگان پر کار در این حوزه چه کسانی هستند و موقعیت و رابطه آنها از نظر سن علمی و تعداد کل استناد با شاخص هرش در حوزه چگونه است؟

جدول ٢. ده پژوهشگر دارای بیشترین تعداد تولیدات علمی در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی

رتبه

نام پژوهشگر

تعداد استنادات

در مقالات مربوط به رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی

تعداد کل استنادات

بیشترین تعداد استناد: سال

شاخص هرش

سن علمی
(تا پایان سال 2017)

وابستگی سازمانی

1

Chirag Shah

126

3607

2017 (540)

30

2005 (12)

Rutgers University

2

Diane H. Sonnenwald

55

4094

2013 (305)

28

1996(21)

University College Dublin

3

Jette Hyldegård

53

575

2015 (66)

6

2004(13)

Copenhagen University

4

Meredith Ringel Morris

52

12410

2014

(1423)

58

2004(13)

Microsoft Research

5

T.D. Wilson

50

17222

2015 (1291)

47

1992(25)

University of Borås, Sweden

6

Brenda Dervin

42

15132

2013

(926)

49

1984 (33)

Ohio State University

7

Sanna Talja

42

3777

2017

(367)

26

2001 (16)

University of Tampere, Unit of Information Sciences

8

Morten Hertzum

39

5136

2016

(439)

35

1999 (18)

University of Copenhagen

9

Madhu Reddy

39

3556

2015 (393)

28

2002 (15)

Northwestern University

10

Michael Twidale

33

5808

2011 (467)

36

1992 (25)

University of Illinois

 

یافته‌های جدول ٢ نشان می‌دهد که مطرح‌ترین نویسنده در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی چراغ شاه[22] عضو هیأت علمی دانشگاه راتگرز[23] امریکا، با مجموع  126استناد در مقالات مربوط به رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی و شاخص هرش 30 است. پس از وی دایان اسنونوالد[24] با مجموع 55 استناد و شاخص هرش 28 در رتبه دوم مطرح‌ترین نویسندگان قرار دارد. وی عضو هیأت دانشگاه دوبلین[25] از کشور ایرلند است. پرسابقه‌ترین فرد نیز دروین[26] از دانشگاه ایالتی اوهایو[27] است.

سوالی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا میان شاخص هرش و سن علمی رابطه معناداری وجود دارد؟ به منظور پاسخ به این سوال، با استفاده از آزمون پیرسون، همبستگی بین سن علمی و شاخص هرش آنها محاسبه شد (جدول 3) و نتایج نشان داد که بین این دو متغیر همبستگی در سطح یک صدم بدون معنی است. بدین معنا سن علمی بیشتر یک نویسنده، همیشه نشان دهنده تأثیرگذاری علمی بیشتر آن فرد براساس شاخص هِرش نمی‌باشد.

 

جدول 3. همبستگی بین سن علمی و شاخص هرش

Correlations

 

Scientific.age

Hirsch.index

Scientific.age

Pearson Correlation

1

.432

Sig. (2-tailed)

 

.212

Sum of Squares and Cross-products

418.900

386.700

Covariance

46.544

42.967

N

10

10

Index

Pearson Correlation

.432

1

Sig. (2-tailed)

.212

 

Sum of Squares and Cross-products

386.700

1910.100

Covariance

42.967

212.233

N

10

10

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 4. همبستگی بین تعداد کل استناد و شاخص هرش

Correlations

 

Index

Total citations

Index

Pearson Correlation

1

.859**

Sig. (2-tailed)

 

.001

Sum of Squares and Cross-products

1910.100

637418.900

Covariance

212.233

70824.322

N

10

10

Total citations

Pearson Correlation

.859**

1

Sig. (2-tailed)

.001

 

Sum of Squares and Cross-products

637418.900

288095494.100

Covariance

70824.322

32010610.456

N

10

10

**. Correlation is significant at the 0.01 level (2-tailed).

 

همچنین نتایج آزمون پیرسون نشان داد که بین این متغیر تعداد کل استنادات و شاخص هرش همبستگی در سطح یک صدم معنادار است. بدین معنا که هر چه تعداد استنادات یک نویسنده بیشتر باشد، براساس شاخص هِرش، آن فرد از تأثیرگذاری علمی بیشتری نیز برخوردار است (جدول 4).

پاسخ به سؤال سوم پژوهش. منابع اطلاعاتی و مجلات هسته در نشر یافته‌های علمی پژوهشگران حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی، کدامند؟

طبق تعریف، مجله هسته، مجلاتی هستند که بیشترین استناد به آنها صورت گرفته است و تعیین دقیق آنها با استفاده از قانون برادفورد صورت می‌گیرد. برای تعیین تعداد مجلات هسته، مجلات به ترتیب بیشترین استنادات از زیاد به کم مرتب شدند. طبق یافته‌ها از 125 مقاله مورد بررسی در سال‌های مذکور، 806 استناد به 7 نشریه صورت گرفته است. از این تعداد یک عنوان نشریه 417 بار مورد استناد قرار گرفته است.

جدول 5. مجلات هسته در نشر یافته‌های علمی پژوهشگران حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی

رتبه

نام نشریه

تعداد استناد

1

Information processing & management

417

2

Journal of the American society for information science and technology

212

3

Journal of documentation

85

4

Journal of association for information

38

5

Information research-an international electronic journal

31

5

Journal of information science

17

7

Aslib journal

6

 

 

 

 

 

 

 

 

لازم به ذکر است که ضریب ثابت برادفورد طبق فرمول زیر محاسبه می‌شود. با جایگذاری مقدار ثابت برادفورد در رابطه  R(n)=a.bb تعداد مجلات هسته محاسبه می‌شود. در رابطه مذکور R(n)= تعداد کل استنادها، a تعداد استناد به مجله با بیشترین استناد، b ضریب ثابت برادفورد، و n تعداد مجلات هسته می‌باشد. با توجه به نتایج بدست آمد، مجلات هسته شامل مجلات ارائه شده در جدول 5 می‌باشد. جدول5 هفت منبع اطلاعاتی هسته این حوزه را از ابتدای سال 2002 تا ده ماه اول سال ٢017 نمایش می‌دهد.  

پاسخ به سؤال چهارم پژوهش. پرکاربردترین واژه‌ها در تولیدات علمی پژوهشگران حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی کدام است؟

جدول 6. پرکاربرد ترین واژه‌ها در تولیدات علمی پژوهشگران حوزه رفتار اطلاع‌یابی

موضوع

تعداد مدرک

درصد

رفتار اطلاعاتی

47

37.6

بازیابی

39

31.2

جستجو

32

25.6

مدل

23

18.4

فرایند جستجو

17

13.6

آگاهی

16

12.8

مشارکت

15

12

بافت

14

11.2

وب

14

11.2

بازیابی اطلاعات

10

8

 

 

 

 

 

 

 

همانگونه که اشاره شد، حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی، با حوزه‌های دیگر در تعامل است. طبق تحلیل‌های صورت گرفته نیز در میان مطالعات مربوط به حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در 15 سال گذشته، پرکاربرد ترین واژه‌ها در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی عبارتند از: "رفتار اطلاعاتی" (37.6 درصد)، "بازیابی"(31.2 درصد)، "جستجو"(25.6 درصد)، "مدل" (18.4 درصد) و "فرایند جستجو" (13.6 درصد) (جدول 6).

 

پاسخ به سؤال پنجم پژوهش.  در مقاطع زمانی مختلف، چه نوع تغییراتی در زیرحوزه‌های موضوعی حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی دیده شده است؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 2. تغییرات در زیر حوزه‌های موضوعی حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در مقاطع زمانی متختلف

 

 

 

 

 

 

 

به منظور پاسخ گویی به پرسش این سوال، یعنی نحوة تغییرات موجود در شبکه‌های‌ رخدادی واژگان بر حسب مقاطع زمانی مختلف، ابتدا رکوردهای استخراج شده از پایگاه وب علوم وارد وی.او.اس.ویوور شدند و به صورت فایل ذخیره شدند. تا امکان ایجاد شبکة هم رخدادی این داده‌ها و در نهایت بررسی و مقایسة شبکه‌ها با یکدیگر ایجاد شود.

شبکه‌های هم رخدادی تشکیل شده در حوزة رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی نشان داد که در مقاطع زمانی مختلف مورد بررسی، تغییرات و پایداری‌هایی در مفاهیم و واژه‌های مرتبط با حوزة مربوطه ایجاد شده است. با نگاهی به (نمودار 2)، در می‌یابیم که مطالعات قبلی در این حوزه قبل از سال (2010) بیشتر بر روی" اینترنت" و" کاربر" متمرکز بودند. در بین سال‌های (2010) تا (2011) بر حوزه‌هایی مانند "کتابخانه"، "افراد" و "درک افراد" متمرکز بودند. در بین سال‌های (2012) تا (2013) توجه بیشتر به "کارهای  تیمی" و "مشارکتی" بوده است و بعد از سال (2014) بیشتر مطالعات بر رفتار اطلاع یابی مشارکتی متمرکز بوده‌است. به طور کلی می‌توان گفت که در این نقشه برخی مفاهیم جدید نظیر "رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی" و "کار تیمی" در متون مورد بررسی، پدیدار شده‌اند. همچنین نمودار2 نشان می‌دهد که برخی واژه‌ها به صورت غیرمستقیم با یکدیگر در ارتباط هستند. ارتباط برخی واژه‌ها نیز با یکدیگر با گذشت زمان ناپدید شده است.

با توجه به این تحلیل‌ها، می‌توان پنج دوره تاریخی را از هم تفکیک کرد. این دوره تاریخی با تمرکز بر موضوعات "اینترنت" و " کاربر" آغاز می‌شود و با تمرکز بر "افراد"، "عوامل"، "مشارکت"، "کار تیمی" ادامه می‌باید. درنهایت رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی را در بر می‌گیرد.

 

 

پاسخ به سؤال ششم پژوهش. ارتباط زیرحوزه‌های موضوعی رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی با یکدیگر چگونه است؟ و همچنین نقشه چگالی هم‌رخدادی واژگان به کار رفته کدام است؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 3. نقشة هم‌رخدادی واژگان متون مورد بررسی در حوزة رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی

 

 

 

 

 

 

پاسخ‌گویی این سؤال مستلزم ترسیم نقشة هم‌رخدادی واژگان این حوزه است. بدین منظور، ابتدا کلیة رکوردهای استخراج شده از پایگاه وب علوم به نرم افزا  وی.او.اس.ویوور وارد شد. در این نرم افزار امکان ترسیم نقشة هم‌واژگانی بر مبنای کلیدواژه‌های عنوان و چکیدة متون وجود دارد. در تحلیل هم واژگانی آستانة هم‌رخدادی برای کلیدواژه‌ها تعیین می‌شود. در این تحقیق حداقل هم‌رخدادی برای هر واژه 10 بار در نظر گرفته شده است. نقشة هم‌واژگانی این تعداد واژه به کمک نرم افزار فوق ترسیم شد (شکل 3). شایان ذکر است در این نقشه ضخامت بیانگر میزان روابط بین مفاهیم است. همچنین، بزرگی و کوچکی دایره‌ها، نشان دهندة میزان دانش موجود در مورد هر مفهوم است. همانطور که در شکل 3 ملاحظه می‌شود، بیشترین تمرکز متونِ مورد مطالعه بر روی موضوعات، "بازیابی"، "رفتار اطلاعاتی" ،"مشارکت"، "مدل" و "جستجوی اطلاعات" می‌باشد.  به این دلیل که آنها دارای دایرة بزرگ‌تری نسبت به بقیة مفاهیم دارند. نزدیکی و دوری مفاهیم در این نقشه‌ها حاکی از آن است که متون موجود به چه میزان در مورد ارتباط آن دو مفهوم سخن گفته‌اند و اثرات آنها را بر یکدیگر سنجیده‌اند. اگر مفهوم "دانش" نزدیک به مفهوم "بازیابی" قرار گرفته است، به این معناست که در متون موجود، به اثرات آنها بر یکدیگر توجه شده است.

در ادامه، نقشه چگالی شبکه رخدادی واژگان مقالات حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی با استفاده از نرم‌افزار وی.او.اس.ویوور ترسیم و تحلیل شد (شکل 4). در این نقشه، واژگانی که بیشتر با یکدیگر در ارتباط هستند در فاصله نزدیکتر به هم قرار می‌گیرند و برعکس واژگانی که ارتباط کمتری با یکدیگر دارند در فاصله دورتری از هم قرار می‌گیرند.  چگالی هر واژه نیز بر اساس تعداد رخداد آن، تعداد گره‌های مجاور و اهمیت گره‌های مجاور تعیین می‌شود. در این نقشه واژگان پر اهمیت در مرکز نقشه قرار می‌گیرند. همچنین طیف رنگ‌های زرد پررنگ تا کم رنگ نشاندهنده وزن چگالی است. به ترتیب رنگ‌های زرد پرنگ تا کمتر نشان دهنده وزن چگالی بالا تا پایین است. بر این اساس واژگان "رفتار"، "جستجو"، "بازیابی" و "مدل" بیشترین میزان چگالی را در شبکه هم‌واژگانی در رفتار داشته‌اند.

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 4. نقشه چگالی هم‌رخدادی واژگان

بحث و نتیجه‌گیری

نتایج این پژوهش نشان داد که از ابتدا (2002) تا پایان ده ماه اول سال (2017) تعداد 125 مدرک در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی تولید شده که در پایگاه وب علوم نمایه شده‎اند. با این حال، از سال (2008) به بعد تولیدات علمی این حوزه دوران رشد خود را آغاز و در سال (2016) به دوران بالندگی رسیده است. به عبارت دیگر، اگرچه تولیدات علمی از سال (2007) افزایش یافته، اما نقطه اوج بالندگی این حوزه و رشد چشمگیر مقالات بین بازه زمانی سه ساله، یعنی از سال ٢٠15 تا ٢٠١7 است. به نظر می‌رسد یافته‌های علمی منتشر شده در منابع اطلاعاتی و نشریات این حوزه طی چند سال اخیر وارد مرحله شکوفایی شده و جامعه علمی حوزه رفتار اطلاع‌یابی ترجیح داده است که بیشتر به این حوزه بپردازد. پژوهش شاه (2013) نیز این یافته را تأیید می‌کند و نشان می‌دهد که توجه به حوزه رفتار اطلاع‌یابی و اهمیت آن در مطالعات علم اطلاعات در حال رشد است. تعداد مقالات منتشر شده درحوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در هر سال نشان از اهمیت این حوزه دارد و از طرفی نشان می‌دهد، پژوهش‌های حوزه بازیابی اطلاعات مشارکتی هر چند پیشرفت‌های زیادی داشته‌اند اما هنوز به عملکرد و کارایی لازم و مطلوب نرسیده‌اند و سیستم‌های بازیابی اطلاعات از سطح انتظار کاربران فاصله دارند.

همچنین بیشتراین تحقیقات به صورت مقاله در نشریات چاپ شده‌اند. نتایج این قسمت از تحقیق نیز با تحقیق پارمار و همکارانش (2004) همخوانی دارد. او در تحقیق خود دریافت که بیشتر محققین در حوزه رفتار اطلاع‌یابی تمایل به انتشار نتایج یافته‌های خود به صورت مقاله در نشریات دارند. همچنین نتایج دیگر این پزوهش نشان داد که سن علمی بیشتر یک نویسنده، همیشه نشان دهنده تأثیرگذاری علمی بیشتر آن فرد براساس شاخص هِرش نمی‌باشد.

همچنین در این مطالعه تلاش بر این بود که با استفاده از تحلیل هم‌واژگانی و مطالعة هم‌رخدادی کلیدواژه‌ها در حوزة رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی، ساختار مفهومی این حوزه و چگونگی ارتباط بین زیرحوزه‌های موضوعی مشخص گردد. نتایج حاصل از تحلیل‌های انجام شده نشان داد که ساختار حوزه‌های موضوعی در زمینة رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در طول زمان تغییر یافته و به صورت پویایی گسترش یافته است. به طوری که می‌توان گفت تغییرات در زیرحوزه‌های موضوعی در مقاطع مختلف زمانی با تمرکز بر موضوعات "اینترنت" و "کاربر" آغاز شده و با تمرکز بر "کاربر"، "عوامل"، "مشارکت"، و "کار تیمی" ادامه یافته است. در نهایت رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی را در بر گرفته است. با توجه به توسعه ابزارهای ارتباط جمعی و شبکه‌های اجتماعی توسعه مطالعات به سمت مشارکتی قابل پیشبینی است. این یافته‌ها با نتایج پژوهش گریفندر (2014) قابل مقایسه است. طبق پژوهش او تا سال 2014 در حوزه رفتار اطلاع‌یابی مطالعات مربوط به "اینترنت" همچنان مورد توجه بود ولی تا حدودی مطالعات به سمت بررسی "کاربر" و "بافت" در حال حرکت بود. این مطالعه نیز توجه به "اینترنت" و "کاربر" را در دوره اول مطالعه تاریخی نشان می‌دهد. نقشه‌های ارائه شده نیز، تصویر روشنی از موضوعات پژوهشی در این حوزه و روابط بین موضوعات مختلف را نشان می‌دهند. این نقشه‌ها در مقاطع زمانی مختلف، تغییراتی را در مفاهیم و واژه‌های مرتبط با حوزةرفتار اطلاع‌یابی مشارکتی نشان می‌دهد. به طوری که برخی از واژه‌ها در طول زمان ناپدیدشده‌اند و مفاهیم جدید به عنوان بازترکیبی از واژ‌ه‌های موجود و در تعامل با تحولات و فناوری‌های جدید پدید آمده‌اند.

همچنین، نتایج نشان داد که متون این حوزه از نظر استفاده از منابع میان رشته‌ای غنی است و به عبارتی، دارای روابط میان رشته‌ای گسترده‌ای است. این یافته با پژوهش شاه (2013) همپوشانی دارد. تحلیل شبکه هم‌رخدادی واژگان نشان می‌دهد که ارتباط مفهومی قوی بین اصطلاحاتی نظیر "مدل" و "جستجو"؛ "بازیابی" و "دانش"،؛ "آگاهی" و "رفتار" وجود دارد. علت اتصال و ارتباطات این مفاهیم را می‌توان اینگونه توجیه کرد که در منابع مختلف معمولا بدون بررسی مد‌ل‌ها و سیستم‌های بازیابی مناسب که به بازیابی دانش ختم می‌شوند نمی‌توان از رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی صحبت کرد. در اینجا نقشة هم‌رخدادی واژگان می‌توانند در فهم وضعیت دانش موجود و هدایت پژوهش‌های علمی در این زمینه راه‌گشا باشد.

همچنین تحلیل شبکه هم‌رخدادی واژگان حوزه‌ی رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی نشان داد که چهار خوشه علمی در زمینه  "رفتار"، "جستجو"، "بازیابی" و "مدل" تشکیل شده است. با توجه به نتایج می‌توان گفت که در مطالعات رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی، مطالعه مد‌ل‌های رفتار اطلاع‌یابی پیشین، بعنوان یکی از مهمترین مراحل در این نوع مطالعات است و بررسی رفتار جستجوی اطلاعات و مدل‌های مربوطه اثر بسیار گسترده‌ای در توسعه سیستم‌های بازیابی داشته است. همچنین این یافته‌ها نشان می‌دهد که حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی تحت تاثیر موضوعات و مسائلی مختلفی قرار دارد و هر یک از این موضوعات قابلیت بررسی و تحلیل در این حوزه را دارا می‌باشد. این قسمت از تحلیل با نتایج مطالعات شاه (2013) همخوانی دارند او دریافت که هر یک از این موضوعات جز مسائل هسته در رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی هستند و مطالعه این موضوعات به درک بهتر رفتار اطلاع‌یابی افراد در محیط مشارکتی کمک می‌کند و سیستم‌های بازیابی بهتری را ایجاد می‌کند.

این پژوهش سعی کرده است با پاسخگویی به سؤالاتی از قبیل اینکه توجهات پژوهشگران حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی بیشتر به چه موضوعات و مسائلی است؟ حوزه‌ها و زیرحوزه‌های مختلف علمی آن چیست؟ و چه سیر تکاملی را پشت سر گذاشته است؟ و احتمالاً در آیندة نزدیک چه موضوعاتی در کانون توجه پژوهشگران این حوزه قرار خواهد گرفت؟ توجه به این حوزه موضوعی که در چند سال اخیر وارد ادبیات رشته علم اطلاعات شده است را جلب کند. زیرا با توجه به پیشینه غنی مطالعات رفتار اطلاع‌یابی در داخل از کشور، ضروری است در جهت پرورش مطالعات حوزه رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی نیز مطالعاتی انجام شود. بدین ترتیب، می‌توان در آینده به طراحی نظام‌های بازیابی اطلاعات مناسب امید بست.

 

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

—   وضعیت حوزه رفتار اطلاع‌یابی بر پایه داده‌های استخراج شده از پایگاه‌هایی نظیر اسکوپوس یا با تحلیل فهرست مندرجات کتاب‌های نوشته شده در این حوزه نیز مورد بررسی قرار گیرد.

—   جهت روشن‌تر شدن وضعیت موضوعی این حوزه پیشنهاد می‌شود از روش‌های دیگری چون متنکاوی که به بررسی تمام متن مدارک می‌پردازد و همچنین استفاده از روش‌های علم‌سنجی دیگری از جمله تحلیل هم‌استنادی و هم‌نویسندگی که می‌تواند تکمیل کننده این پژوهش باشد، بهره جست.



[1] . Khoo

[2] . Pickens

[3] . Karamuftuoglu

[4] . Talja & Hansen

[5] . Dervin

[6] . Karunakaran & Reddy

[7] . Shah, Marchionini, Kelly

[8] . Hansen, P and Jarvelin, K.

[9] . Shah

[10] . Ingwersen and Jarvelin

[11] . Nakashima

[12] . Web of Science

[13] . Noyons

[14] . Parmar

[15] . Vakkari

[16] . Karunakaran and Reddy

[17] . Greifeneder

[18] . Collaborative information behavior

[19] . Plain Text

[20] . Callon

[21] . Distance-Base

[22] . Chirag Shah

[23] . Rutgers University

[24] . Diane H. Sonnenwald

[25] . University College Dublin

[26] . Dervin

[27] . Ohio State University

اعظمی، محمد، داور پناه، محمدرضا .(1392). نیاز اطلاعاتی و رفتار اطلاع‌یابی در ایران: بررسی متون و مطالعات انجام شده. مجله دانشکده مدیریت و اطلاع‌رسانی پزشکی کرمان، 1 (1)، 65-79. 

بابائی، کبرا، بیگدلی، زاهد .(1394). نیاز به شناخت و تأثیر آن بر رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی دانشجویان کارشناسی ارشد دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبائی، تعامل انسان و اطلاعات، 2 (1)،12-20.

جعفرزاده، رشید، فدائی، غلامرضا .(1396). ریشه‌یابی مطالعات رفتار اطلاع‌یابی با استفاده از رویکرد کتا بسنجی، فصلنامهمطالعاتملی کتابداریوسازماندهی اطلاعات، 28 (1).  

رمضانی، هادی؛ علیپور حافظی، مهدی؛ و مومنی، عصمت (1393). نقشه‌های علمی: فنون و روش‌ها، ترویج علم، 5 (6). 53-84.

زینالی، وحیده، مهدوی، مهتاب سادات .(1393). بررسی عوامل انگیزاننده و بازدارنده رفتار اطلاع‌یابی مشارکتی در دستیاران تخصص و فوق تخصص پزشکی. تعامل انسان و اطلاعات، 1 (2) ، 105 تا 117.

شکفته، مریم؛ حریری، نجلا .(1392). ترسیم و تحلیل نقشه علمی پزشکی ایران با استفاده از روش هم‌استنادی موضوعی و معیارهای تحلیل شبکه اجتماعی، مدیریت سلامت، 16 (51)، 43-58.

کربلا آقائی کامران، معصومه، رضایی شریف‌آبادی، سعید .(1388). بررسی پژوهش‌های رفتار اطلاع‌یابی در ایران: مطالعه کتاب‌سنجی. مجله کتابداری، 43 (50)، 45- 69.

نوروزی چاکلی، عبدالرضا. (1390). آشنایی با علم‌سنجی، تهران: سمت.

Callon, M., J. Law, and A. Rip., (1986). Mapping the dynamics of science and technology: Sociologoy of sience in the real world. London: The Macmillan Press 1.

Dervin, B., (1992). From the Mind’s Eye of the User: The Sense-Making Qualitative-Quantitative Methodology. Qualitative Research in Information Management, 61–82. Englewood, CO: Libraries Unlimited, Inc

Gonz.lez-Teruel, A., Gonz.lez-Alcaide, G., Barrios, M., & Abad-Garc.a, M. F., (2015). Mapping recent information behavior research: an analysis of co-authorship and cocitation networks. Scientometrics, 103(2), 687-705.

Greifeneder, E., (2014). Trends in information behaviour research, Information Research, 19(4).

Hansen, P and Jarvelin, K., (2005). Collaborative information retrieval in an information intensive domain. Information Processing and Management, 41, 1101–1119.

Ingwersen, P., & Järvelin, K. (2005). Information retrieval in context: IRiX. SIGIR Forum, 39(2), 31–39.

Karamuftuoglu, M. (1998). Collaborative information retrieval: Toward a social informatics view of IR interaction. Journal of the American Society for Information Science, 49(12), 1070–1080.

Karunakaran, A., & Reddy, M. (2012). Barriers to collaborative information seeking in organizations. Proceedings of the American Society for Information Science and Technology, 49(1), 1-10.

Khoo, Christopher S.G., (2015). Issues in Information Behaviour on Social Media. Libers, 24(2), 75-96.

Nakashim., (2017). Antecedents and consequences of performance information use in collaborative networks. PHD dissertation, State University of New York at Albany.

Noyons EC., (1999). Bibliometric Mapping as a Science Policy and Research management tool. PHD thesis leiden.

Parmar, A Singh, Sanghmitra A Kumar and Thushara Prakash., (2004). Information seeking behavior Related Literature: A LISA Plus based- Bibliomertics Analysis.Journal of library & Information science 29(1/2), 55-64.

Pickens, J., Golovchinsky, G., Shah, C., Qvarfordt, P., Back, M., (2008). Algorithmic mediation for collaborative exploratory search. In: Proceedings of the 31st Annual International ACM SIGIR Conference: Research & Development in Information Retrieval, 315–322

Shah, C., (2010). Collaborative information seeking: A literature review. Advances in librarianship, 32, 3-33.

Shah, C., (2012). Collaborative Information Seeking: The Art and Science of Making the Whole Greater than the Sum of All. Information Retrieval Series. Springer, Berlin.

Shah, C., Marchionini, G., & Kelly, D. (2009). Learning design principles for a collaborative information seeking system. In CHI'09 Extended Abstracts on Human Factors in Computing Systems, 3419-3424. ACM.

Shah, C., (2013). Collaborative Information Seeking (CIS): Challenges and Opportunities. Proceedings of the Third Workshop on Collaborative Information Seeking at CSCW 2013 Conference. February 24, San Antonio, TX.

Talja, S., & Hansen, P., (2005). Information Sharing. In Spink, A., & Cole, C. (Eds.), New Directions in Human Information Behavior, 113–134.

Vakkari, P (2008). Trends and approaches in information behaviour research. Information Research, 13.