سنجش، ارزیابی و تبیین محرک‏ها و موانع تجاری‌سازی علم و فناوری در دانشگاه (مورد مطالعه دانشگاه شاهد)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه مدیریت صنعتی، دانشگاه شاهد

چکیده

هدف: تجاری‌سازی علم و فناوری، از مهم‌ترین مصادیق نوآوری در علم و فناوری است که می‌تواند به این سؤال مهم پاسخ دهد که چه افراد، سازمان‌ها و کشورهایی توانسته‌اند ایده و دانش را به محصول و ثروت تبدیل کنند و در این مسیر چه عواملی مؤثر بوده است. این پژوهش با هدف شناسایی وضعیت تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی، محرک‌ها و موانع تجاری‌شدن آنها اجرا و در شش مرحله برای دستیابی به اهداف و پاسخ‌گویی به سؤالات تحقیق صورت پذیرفت.
روش‌شناسی: در این مطالعه که از نوع تحلیلی علم‌سنجی و از نظر هدف کاربردی است به‌منظور جمع‌آوری اطلاعات از روش کتابخانه‌ای در مرحله اول و پرسشنامه در پنج مرحله بعدی استفاده شده است. جامعه آماری این پژوهش را دو گروه متخصصان حوزه تجاری‌سازی و اعضای هیئت علمی دانشگاه شاهد که حداقل دارای یک طرح پژوهشی بوده‌اند تشکیل داده‌اند. اطلاعات مربوط به عوامل مؤثر بر تجاری‌سازی از منابع کتابخانه‌ای و سایر داده‌ها از طریق پرسشنامه جمع‌آوری شده است. به‌منظور تحلیل داده‌های پژوهش از روش آماری آزمون میانگین و روش‌های تصمیم‌گیری چند شاخصه دیمتل و فرایند تحلیل شبکه‌ای استفاده شده است.
یافته‌ها: پس از مطالعه منابع علمی مربوط به حوزه تجاری‏سازی رویکرد تحلیل بازار به‌عنوان رویکرد مناسب ارزیابی پتانسیل تجاری طرح‏های پژوهشی انتخاب و به کمک این رویکرد بیش از 214 طرح پژوهشی اجراشده در دانشگاه از نظر پتانسیل تجاری‏سازی مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان دادند که حدود 70 درصد طرح‏های پژوهشی دارای پتانسیل تجاری‏سازی بوده و 30 درصد آنها فاقد چنین پتانسیلی هستند. در ادامه با بررسی مطالعات و تحقیقات داخلی و خارجی درخصوص تجاری‏سازی، نزدیک به 120 مؤلفه اصلی و فرعی مؤثر بر تجاری‏سازی استخراج و مورد پالایش قرار گرفت که نهایتاً تعداد 51 مؤلفه در قالب 13 عنوان عامل اصلی نام‌گذاری و در سه بعد فردی، سازمانی و نهادی دسته‏بندی شدند.
نتیجه‌گیری: نتایج نظرسنجی خبرگان نشان دادند که عوامل شناسایی‌شده برای تجاری‏سازی مناسب و قابل قبول هستند. نتایج مربوط به بررسی روابط بین عوامل اصلی و ابعاد سه‏گانه که با اجرای تکنیک دیمتل انجام شد نشان داد که اثرگذارترین شاخص‌ها درخصوص عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی به‌ترتیب شامل نگرش مدیریتی، برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری، تسهیل و پشتیبانی، زمینه‏سازی فرهنگی، عامل سیستمی، حمایت سازمانی، ساختار سازمانی و تأمین و تجهیز می‏باشند و عوامل دیگر شامل دانش و آگاهی، توانمندی و مهارت، خلاقیت و نوآوری، ریسک‏پذیری و اعتماد در گروه شاخص‌های معلول قرار می‌گیرند. اولویت‏بندی عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی با روش فرایند تحلیل شبکه‏ای انجام و مشخص کرد که عامل برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری بالاترین اولویت را به خود اختصاص می‌دهد و پس از آن عامل حمایت سازمانی، طرز نگرش مدیریت، زمینه‏سازی فرهنگی، تسهیل و پشتیبانی، سیستم‏های سازمانی و سایر عوامل قرار دارند. بررسی وضعیت هر یک از عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی از دیدگاه صاحبان طرح‏های ‏پژوهشی نشان داد که فقدان آنها به‌عنوان مانعی برای تجاری‏سازی و وجود هر یک می‏تواند محرکی برای موفقیت محققان در تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی باشد.        

کلیدواژه‌ها


سنجش و ارزیابی علم، فناوری و نوآوری، از مهم‌ترین اهداف فعالیت‌های علم‌سنجی است که برای پشتیبانی از سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی پژوهش و فناوری ضروری به شمار می‌رود. تاکنون برای سنجش و ارزیابی علم، فناوری و نوآوری، شاخص‌ها و معیارهای گوناگونی توسط سازمان‌های ملی و بین‌المللی معرفی شده است که شاخص‌ها و معیارهای مرتبط با سنجش و ارزیابی "تجاری‌سازی" علم و فناوری از مهم‌ترین آنها محسوب می‌شود. یکی از اهداف مطالعات علم‌سنجی نیز بررسی شاخصه‌های رشد و توسعه علوم شامل شاخصه‌های تحقیق و توسعه، منابع انسانی، پروانه‌های ثبت اختراع، موازنه تجاری‌سازی علوم و قراردادهای فناوری، ساختاری، عملکردی، مالی و غیره ذکر شده است (نوروزی چاکلی و همکاران، 1388). تجاری‌سازی علم و فناوری، از مهم‌ترین مصادیق نوآوری است که می‌تواند به این سؤال مهم پاسخ دهد که چه افراد، سازمان‌ها و کشورهایی توانسته‌اند ایده و دانش را به محصول و ثروت تبدیل کنند و در این مسیر چه عواملی مؤثر بوده است؟ از سوی دیگر با توجه به تغییرات بسیار، محیط کسب ‏و کار جهانی و شرکت‏ها با افزایش چالش در مورد دسترسی به دانش و منابع نوآوری مواجه هستند. نقش دانشگاه توجه روزافزون در ایجاد رشد اقتصادی از طریق انتقال دانش و تعامل با صنایع است که منجر به تولید دانش بر اساس روابط مشترک میان تولید دانش و کاربرد دانش می‏شود. بهره‏وری در شرکت‏هایی که با دانشگاه‏ها همکاری دارند بیشتر از شرکت‏هایی است که مشارکت و ارتباطی در پژوهش ندارند؛ زیرا دانشگاه‏ها می‏توانند موجب دست‌یابی به مزایای بهره‌وری، سودآوری و نوآوری شوند (وانگ و لیو[1]، 2007: 120).

در مقایسۀ دانشگاه‏های امروز با دانشگاه‏های دهه‏های گذشته می‏توان دریافت که در برنامه‏ها، روش‏ها و رویکردهای آنها تغییرات عمده‏ای ایجاد و انتظارات از آنها متحول شده است. سال‏ها پیش، دانشگاه، فقط نقش آموزش را بر عهده داشت که با اولین تحول در نظام دانشگاهی در اواخر قرن نوزدهم، پژوهش نیز به کارکردهای آن اضافه شد. در اواخر دهه 1970 نیز، بازپردازی مفهوم نقش نظام‏های پژوهش عمومی، در پی افزایش نگرانی‏ها در مورد کاهش مزیت رقابتی ملی در فناوری‏های پیشرفته و افزایش انتقاد از دانشگاه‏ها به دلیل توجه صرف به توسعه فناوری‏های جدید و توجه‌نداشتن به کاربردی‌کردن این فناوری‏ها آغاز شد. این امر، موجب ایجاد انقلاب دوم دانشگاهی شده و طی آن، مشارکت در فراگرد توسعه اقتصادی و اجتماعی جوامع، به وظایف و مأموریت‏های دانشگاه‏ها افزوده شد (پورعزت، قلی‏پور و ندیرخانلو، 1389: 36).

دانشگاه کارآفرین، یک مأموریت سوم، علاوه بر آموزش و پژوهش، برای دانشگاه قائل شد و آن «توسعه اقتصادی» بود (اتزکویتز و همکاران[2]،2000: 313). دانشگاه کارآفرین، این توانمندی را دارد تا در یک جهت استراتژیک، حرکت کند؛ جهتی که در آن، هم اهداف دانشگاه و دانشگاهیان را تعیین، و هم برای دانش تولیدشده در دانشگاه، کارکرد اقتصادی و اجتماعی، تنظیم می‏کند (اتزکویتز، 2003: 212).

دانشی که در نتیجه پژوهش‌ها در مراکز دانشگاهی تولید می‌شود، چنانچه جنبه کاربردی نیابد و درنهایت تبدیل به محصول، خدمت یا فناوری نشود، از نظر اقتصادی دانش بیهوده‌ای تلقی شده و ارزش‌افزوده‌ای برای جامعه ایجاد نمی‌کند (زارع و سلام‌زاده، 1391 ،86). با وجود اهمیت تجاری‌سازی فناوری، شواهد متعدد از سرتاسر دنیا نشان می‌دهد که هرچند شمار زیادی از پژوهش‌ها از نظر فنی موفق بوده‌اند، اما تعداد اندکی از پژوهش‌ها در زمینه تجاری‌سازی به موفقیت دست یافته‌اند که این امر نشان‌دهنده پیچیدگی و وجود موانع مختلف بر سر راه تجاری‌سازی است (اسماعیلی و حسینی، 2010: 449). بر اساس تحقیقات انجام‌شده، برخی عوامل، که خروجی آنها بر کیفیت تحقیقات دانشگاه، تأثیر گذاشته و قابلیت تجاری‏سازی آنها را تحت تأثیر قرار می‏دهد شناسایی شده‏اند؛ عواملی همچون «عدم شناخت دانشگاه از نیازها و اولویت‏های بخش کسب‏ و ‏کار»، «انتظارات غیرواقع‌بینانه استادان و مدیران دانشگاه‏ها در مورد ارزش فناوری‏های خود» و غیره (پورعزت و همکاران، 1389: 72). به همین دلیل، بررسی شاخص‏های مربوط به قابلیت تجاری‏سازی نتایج تحقیقات دانشگاهی می‏تواند ما را در رفع مشکلات تجاری‏سازی کمک کرده و فرایند انتقال تکنولوژی از دانشگاه به صنعت را تسهیل کند. بر این اساس مسئله اساسی مورد بررسی در این پژوهش این است که مهم‌ترین عوامل مؤثر بر تجاری‌سازی نتایج تحقیقات دانشگاهی چیست؟ دسته‌بندی آنها چگونه است؟ از چه اهمیت و اولویتی برخوردارند؟ و درنهایت وضعیت آنها در سازمان مورد مطالعه چگونه است؟

سؤال‌های پژوهش

۱.  عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی دستاوردهای پژوهشی دانشگاهی کدام‌اند؟

۲.  دسته‌بندی عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی دستاوردهای پژوهشی دانشگاهی چگونه است؟

۳.  میزان اثرگذاری عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی دستاوردهای پژوهشی دانشگاهی چگونه است؟

۴.  اولویت‏بندی عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی دستاوردهای پژوهشی دانشگاهی چگونه است؟

۵.  وضعیت هریک از عوامل مؤثر بر تجاری‌سازی در سازمان مورد مطالعه چگونه است؟

چارچوب نظری

مفهوم و تعریف تجاری‏سازی

در بسیاری از جوامع توسعه‌یافته و درحال‌توسعه، توجه ویژه‌ای به نقش دانشگاه‌ها در فعالیت‌های اقتصادی جامعه می‌شود و سیاست‌گذاران پژوهشی تلاش دارند تا هر چه بیشتر دانش و فناوری تولیدشده توسط دانشگاه‌ها را در بخش صنعتی مورد استفاده قرار دهند و با این سیاست دانش نظری را به دانش عملی تبدیل نمایند. همین امر باعث شده است که نقش فعال اقتصادی به نقش‌های آموزش و پژوهش دانشگاه‌ها اضافه گردد. به این دلیل در سراسر جهان، نقش‏های ابتدایی و سنتی دانشگاه‌ها به‌عنوان تأمین‌کنندگان آموزش و خلق‌کنندگان دانش علمی به دانشگاه‌های کارآفرین در حال تغییر است و دانشگاه‌ها دارای نقش‌های مضاعف تجاری‌سازی دانش و مشارکت فعال در توسعه شرکت‌های خصوصی در اقتصاد محلی و منطقه‌ای می‌باشند (صراطی شیرازی و همکاران، 1396). بسیاری از محققان در حالت کلی تجاری‏سازی را فرایند انتقال دانش و فناوری از مراکز تحقیقاتی به صنایع و یا کسب ‏و کار جدید دانسته‏اند که از میان آنها می‏توان به رند[3] (2003) و راسول[4] (1992) اشاره نمود. در این راستا توله و سزارنیتسکی (2007) از مفهوم تجاری‏سازی دارایی‏های فکری دانشگاهی به جای تجاری‏سازی دانش و فناوری استفاده و درواقع آن را مترادف با کارآفرینی دانشگاهی قلمداد کردند. آنان کارآفرینی دانشگاهی را شکل خاصی از انتقال دانش و فناوری تعریف کرده و معتقدند این پدیده زمانی رخ می‏دهد که پژوهشگران از دانشگاه‏ها و نهادهای پژوهشی غیرانتفاعی، تصمیم به تجاری‏سازی دانش تولیدشده و یا توسعه‌یافته در مؤسسات خود می‏گیرند. اهم تعاریف مطرح‌شده در زمینه تجاری‌سازی در قالب جدول 1 آمده است.

جدول 1. تعاریف مطرح‌شده در زمینه مفهوم تجاری‏سازی

تعریف

محقق

تجاری‏سازی تحقیقات فراگردی است که دانش تولیدشده در دانشگاه‏ها و سازمان‏های تحقیقاتی را به محصولات قابل عرضه در بازار یا فراگردهای صنعتی تبدیل می‏کند. این فراگرد مستلزم همکاری و تعامل جدی مراکز آموزش عالی و سازمان‏های تحقیقاتی وابسته به دولت، شرکت‏های صنعتی، سازمان‏های مالی و سرمایه‏گذاری، کارآفرینان و افراد علمی است.

فکور، 1385

تجاری‏سازی تحقیقات فرایندی است که در آن، توسعه ایده‏های جدید یا داده‏های تحقیقاتی و تبدیل آنها به محصولات تجاری یا خدمات و درنهایت ارائه به بازار دیده می‏شوند.

ژائو، 2004

تجاری‏سازی فراگردی است که از بینش فناوری-بازار آغاز شده و به کارکردهای پایدار محصول متناسب با بازار ختم می‏شود.

جولی به نقل از نیکولا و همکاران، 2006

تجاری‏سازی به‌عنوان تبدیل یا انتقال "فناوری" به یک موقعیت سودآور تعریف می‏شود که مقصود از فناوری، فنون، تکنیک‌ها، فراگردهای دریافت حق اختراع یا سایر مالکیت‏های خصوصی، مواد، تجهیزات، سیستم‏ها و نظایر آنهاست.

بندریان، 2005

تجاری‏سازی انتقال دانش و فناوری از یک فرد یا گروه به فرد یا گروهی دیگر به‌منظور به‌کارگیری آن در نظام، فرایند، محصول و یا یک روش انجام کار می‏باشد.

آندره و همکاران به نقل از مارتینیک و همکاران، 2002

فرایند انتقال دانش و فناوری از مراکز تحقیقاتی به صنایع موجود یا کسب ‏و کارهای جدید می‏باشد.

قاضی نوری ، 2005

فراگرد انتقال و تبدیل دانش نظری موجود در نهادهای دانشگاهی به برخی انواع فعالیت‌های اقتصادی

اسپلینگ، 2004

تجاری‏سازی شامل تولید ایده‏ای جدید و پیاده‌سازی آن روی یک محصول، فراگرد یا خدمت جدید است که منجر به رشد پویای اقتصاد ملی و افزایش اشتغال و افزایش سود خالص برای بنگاه کسب و کار نوآور می‏شود.

اراب به نقل از توله و سزارنیتسکی، 2007

 

 

 

 

 

 

راهبردهای تجاری‏سازی

در طبقه‏بندی دلکامپو و همکاران[5] استراتژی‏های بالقوه تجاری‏سازی صدور پروانه‏های بهره‏برداری، همکاری‏های مشترک جهت حمایت مالی از تحقیقات و ایجاد یک شرکت تجاری جدید ذکر شده است پریس و گیلد[6] ( 2004). راهبردهای رسمی تجاری‏سازی شامل لیسانس‏دهی، پتنت‏های دانشگاهی به شرکت‏های موجود، تشکیل شرکت‏های نوپا یا همان شرکت‏های زایشی دانشگاهی دانسته‌اند. در دسته‏ دیگر یعنی راهبردهای غیررسمی به راهبردهایی مانند مشاوره به شرکت‏های صنعتی توسط اساتید دانشگاهی است (سیگل و همکاران، 2004). گوپتکه[7] (2008) نیز راهبردهای تجاری‏سازی را به دو دسته رسمی و غیررسمی تقسیم می‏کند. راهبردهای خاص شامل ثبت اختراع و لیسانس‏دهی آنها به شرکت‏ها و تشکیل شرکت‏های زایشی دانشگاهی و راهبردهای عام شامل حضور در کنفرانس‏ها، سمینارها و کارگاه‏های علمی، سرپرستی مشترک پایان‏نامه‏های دانشجویی ارشد و دکتری، استخدام فارغ‏التحصیلان دانشگاهی در بخش صنعت، مشاوره‏ی اساتید دانشگاهی به بخش صنعت، مشغول به کارشدن اساتید دانشگاهی در بخش صنعت، آزمایشگاه‏های تحقیقاتی مشترک با بخش صنعت، توافق‏های انجام پروژه‏های تحقیق و توسعه‏ مشترک، توسعه‏ فناوری مشترک به‌وسیله‌ قراردادهای رسمی همکاری با بخش صنعت و جابه‏جایی اساتید دانشگاهی بین صنعت و دانشگاه است.

مشارکت با صنعت در توسعه‏ محصولات و خدمات، ارائه‏ خدمات مشاوره‏ای، برگزاری جلسات با کارکنان بخش صنعت، ایجاد شرکت‏های اقتصادی مبتنی بر انتقال فناوری‏های دانشگاه و پژوهش‏های مشترک، تعدادی از استراتژی‏های تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی است (لاندری و همکاران[8]، 2007). بوزمن[9] برخی از روش‌های انتقال فناوری را شامل انتشار آزاد نتایج تحقیقات، اختراعات ثبت‌شده/کپی‏رایت‏ها، پروانه‏های بهره‏برداری، قراردادهای تحقیقاتی، اتحادیه‏ها و تعاونی‏های تحقیق و توسعه، پارک‏های علم و فناوری، مبادله نیروی انسانی، قراردادهای غیررسمی، خدمات مشاوره‏ای، انتشار روی سایت‏های اینترنتی و شرکت‏های تجاری دانشگاهی می‏داند. علی‌رغم اهمیت زیاد سایر روش‏های انتقال همچون جابه‌جایی کارکنان بین دانشگاه و بخش تجارت و قراردادهای تحقیقاتی، اکثریت مباحث پیرامون نقش حقوق مالکیت فکری به‌خصوص در زمینه ثبت اختراعات، میزان لیسانس‏های صادره درخصوص فناوری‏های دانشگاهی برای شرکت‏های خصوصی و نیز تعداد شرکت‏های تجاری دانشگاهی وابسته به دانشگاه‏ها متمرکز شده است (بانستورف[10]، 2006).

در تحقیقی با بررسی ارقام عملکردی 16 دانشگاه تحقیقاتی امریکا در حوزه‏ دانشگاه‏های فنی، بهترین روش تجاری‏سازی، تشکیل شرکت‏های تجاری به دلیل سطح درآمدی پایدارتر آن معرفی می‏شود (برای و لی[11]، 2000). محقق دیگری با مصاحبه‏ نیمه‌ساختاریافته با اعضای هیئت علمی دانشگاه کوپیوی فنلاند نتیجه می‏گیرد که رشته‏های علوم پایه و زیستی برای تجاری‏سازی تمایل به ثبت اختراعات و فروش لیسانس دارند و رشته‏های فنی برای تجاری‏سازی به انعقاد قراردادهای مشترک و تشکیل شرکت‏های تجاری اولویت می‏دهند (لاکانن[12]، 2003). در پژوهش‏های داخلی نیز یدالهی و طالبی (1388) در مقاله‏ خود دو راهبرد تشکیل شرکت‏های انشعابی[13] و لیسانس‏دهی[14] ثبت اختراعات دانشگاهی به شرکت‏ها و یا ترکیبی از این دو راهبرد را به‌عنوان مهم‏ترین راهبردهای تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی معرفی می‏کنند. مطالعه‏ دیگری که توسط مظفری و همکاران (1390) انجام شده است، پس از مصاحبه با 34 نفر از فعالان حوزۀ ارتباط با صنعت در دانشکده‏های مختلف، اولویت راهبردهای تجاری‏سازی از دیدگاه آنان را به ترتیب انجام پروژه‏های مشترک، ارائه‏ خدمات مشاوره، صدور پروانه‏های بهره‏برداری و تشکیل شرکت‏های تجاری بیان می‏کنند. هاشم‏نیا و همکاران (1388) نیز در پژوهشی پیمایشی، اولویت راهبردهای تجاری‏سازی تحقیقات را به ترتیب قراردادهای تحقیقاتی مشترک (41 درصد)، تشکیل شرکت‏های تجاری (27 درصد)، ثبت اختراعات (22 درصد) و ارائه‏ خدمات مشاوره‏ای (10 درصد) بیان می‏کنند.

عوامل اثرگذار بر تجاری‏سازی

بر اساس ادبیات و پیشینه تجاری‌سازی عوامل مؤثر بر تجاری‌سازی در یک نگاه کلی در جدول زیر ارائه شده است.

جدول 2. عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی

عوامل

محققان

برقراری ارتباط با دستگاه‏های اجرایی و بنگاه‏های بخش خصوصی

سان و مون، 2003؛ شین و همکاران، 2006؛ پورعزت و همکاران، 1389

زیرساخت‏های نرم‏افزاری لازم برای توسعة ایده تا مرحله شکل‏گیری پتنت

مرادنژادی و همکاران، 1386؛ روشندل و همکاران، 1391

اعتمادکردن به دیگران

حسین، 1998

اعتماد به نفس ناشی از نوآوری و واقع‏گرایی دربارة تجاری‏سازی

بایمانز و همکاران، 1995؛ میرغفوری و همکاران، 1390

ترس مخترع از دورشدن از معنای خلاقیت و نوآوری

جاهد و همکاران، 1390

نحوة شناسایی و گنجاندن مشخصات مورد نیاز مشتریان به محصول

حسنقلی‌پور و همکاران، 1389؛ میرغفوری و همکاران، 1390

آشنایی با حقوق و قوانین تجاری‏سازی

بایمانز و همکاران، 1995؛ مرادنژادی و همکاران، 1386؛ شریفی و همکاران، 1389؛ قلی‏فر و همکاران، 1390

آشنایی با وضعیت تجارت و کسب و کار

شریفی و همکاران، 1389؛ میرغفوری و همکاران، 1390

شکست‏پذیری تجاری

مرادنژادی و همکاران، 1386؛ قلی‏فر و همکاران، 1390

درگیری مخترع با روزمرگی و رفتار کارآفرینانه و دوری از فضای خلاقیت و نوآوری

راولی و همکاران، 2009؛ جاهد و همکاران، 1390

وابستگی کامل به اختراع و تلاش برای به ثمرنشاندن آن

میرغفوری و همکاران، 1390؛ جاهد و همکاران، 1390

معرفی نیازهای نوآورانه به مخترعان از سوی نهادهای دولتی و خصوصی

حسنقلی‏پور و همکاران، 1389؛ یداللهی و همکاران، 1390

استقرار سامانة جامع اختراعات ثبت‌شده

میرغفوری و همکاران، 1390

فعال‌بودن واحد R&D در بنگاه‏های اقتصادی

سان و مون، 2003

ترس از طرح ایده به دلیل ضعف در قوانین حمایت از مالکیت فکری و معنوی ایده

حسین، 1998؛ میرغفوری و همکاران، 1390

مشاورة علمی به مخترعان

میرغفوری و همکاران، 1390

زیرساخت‏های سخت‌افزاری لازم برای توسعة ایده تا مرحلة شکل‌گیری پتنت

یداللهی و همکاران، 1390؛ قلی‏فر و همکاران، 1390؛ روشندل و همکاران، 1391

 

ادامه جدول 2. عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی

عوامل

محققان

قوانین معتبر حقوق مالکیت فکری و معنوی در کشور

حسین، 1998؛ شریفی و همکاران ، 1389؛ میرغفوری و همکاران، 1390

قیمت‌گذاری مناسب متقاضیان برای خرید امتیاز مخترعان

موسایی و همکاران، 1389

زمان‌بربودن اخذ تأییدیه‏های علمی از نهادهای علمی پژوهشی ارزیاب

راولی و همکاران، 2009؛ پورعزت و همکاران، 1389

وجود یک کارگروه علمی برای ارزیابی و قیمت‌گذاری اختراعات ثبت‌شده

موسایی و همکاران، 1389

آشنایی مخترعان با نظام بانکی کشور برای تأمین منابع مالی مورد نیاز

میرغفوری و همکاران، 1390

حمایت و سرمایه‏گذاری مالی دولت در نمونه‌سازی محصول

حسین، 1998؛ قلی‏پور و همکاران، 1390؛ میرغفوری و همکاران، 1390

وجود امکانات لازم برای پیاده‌سازی نمونة اولیة فناوری

یداللهی و همکاران، 1390؛ قلی‏پور و همکاران، 1390؛ روشندل و همکاران، 1391

گنجاندن ویژگی‏های تجاری مورد نظر مشتریان در اختراع

حسنقلی‏پور و همکاران، 1389؛ میرغفوری و همکاران، 1390

حمایت و سرمایه‏گذاری مالی دولت در تجاری‏سازی محصول

حسین، 1998؛ قلی‏پور و همکاران، 1390؛ میرغفوری و همکاران، 1390

برنامه‌ریزی و اجرای دوره‏های آموزشی با هدف آشنایی مخترعان با بازاریابی

مرادنژادی و همکاران، 1386؛ میرغفوری و همکاران، 1390

وجود تقاضای مناسب و پایدار در بازار

میرغفوری و همکاران، 1390؛ روشندل و همکاران، 1391

حمایت و سرمایه‏گذاری معنوی دولت در تجاری‏سازی محصول

قلی‏فر و همکاران، 1390؛ میرغفوری و همکاران، 1390

برنامه‌ریزی و اجرای دوره‏های آموزشی با هدف آشنایی مخترعان با قوانین حقوقی

مرادنژادی و همکاران، 1386؛ شریفی و همکاران، 1389

میزان ریسک سرمایه‏گذاری روی اختراع

بایمانز و همکاران، 1995؛ میرغفوری و همکاران، 1390

 

 

موانع تجاری‏سازی دانش

طراحی سازوکارهای تجاری‏سازی دانش که به‌صورت عملی قابلیت اجرا داشته باشد نیازمند شناسایی موانع پیش روی تجاری‏سازی در عرصه‏ دانشگاه‏هاست (فکور، 1386، ص47). جنبه عمده انتقال فناوری از دانشگاه به صنعت شامل ملاحظات مربوط به فعالیت‏ها، انگیزه‏ها و ادراکات دانشمندان، مدیران اجرایی دانشگاه، و شرکت/کارآفرین‏هاست. انگیزه اولیه دانشگاهیان، شناخته‌شدن در مجامع علمی است که عمدتاً از انتشار در مجلات سطح بالا، ارائه در کنفرانس‏های معتبر و امتیازات پژوهشی ناشی می‏شود. اعضای هیئت علمی ممکن است توسط منافع مالی شخصی و تمایل به حالت‏های اضافی مطمئن برای پژوهشگران ارشد و تجهیزات آزمایشگاهی نیز برانگیخته شوند. فعالیت‏ها و انگیزه‏های شرکت‏ها و کارآفرینان نسبتاً واضح است، آنها به دنبال تجاری‏سازی فناوری‏های مبتنی بر دانشگاه برای منافع مالی هستند که برای انجام آن، تمایل به داشتن حقوق انحصاری برای فناوری‏های ساخته‌شده دارند. درمجموع می‏توان گفت که موانع زیادی بر سر راه اثربخشی انتقال فناوری از دانشگاه به صنعت وجود دارد که شامل تقابل فرهنگ‏ها، عدم انعطاف بروکراتیک، سیستم‏های ضعیف پاداش‌دهی و مدیریت غیراثربخش دفاتر انتقال فناوری دانشگاه‏ها می‏باشد (سیگل و دیگران، 2003). در میان علل عدم همکاری شرکت‏ها با دانشگاه‏ها، شرکت‏ها به اختلافات موجود بین اهداف دو طرف، طولانی‌بودن زمان پژوهش‏های دانشگاهی، تمرکزهای متفاوت و درنتیجه سؤالات پژوهشی متفاوت مدنظر دو طرف، تفاوت‏های فرهنگی، و دشواری‏های موجود در رویه‏های آشکارکردن «علم عمومی» اشاره می‏کنند. به‌علاوه در برخی بخش‏ها نیز ملاحظه می‏شود که دانشگاه‏ها نسبت به صنعت عقب‏تر هستند، به این صورت که فارغ‌التحصیلان آنها آشنایی با پیشرفت‏های اخیر صنعت ندارند (فانتانا و دیگران، 2006). برخی از پژوهشگران نیز مشکلات موجود در تجاری‏سازی را چنین برمی‌شمارند: ارتباط بین اکتشاف مبنی بر فناوری و فرصت‌ها، ارائه فناوری به رهبران اندیشه، پرورش فناوری، منابع مورد نیاز برای ارائه موفق، مقبولیت بازار و انتقال منافع، و انتقال ابزارهای مناسب کسب‏ و کار (اسپیلینگ، 2004). با توجه به مطالعات انجام شده، تجاری‏سازی دانش در دانشگاه‏ها با موانعی روبه‌رو است که در جدول 3 به برخی از عمده‏ترین آنها اشاره شده است.

جدول 3. عمده‏ترین موانع تجاری‏سازی دانش در دانشگاه‏ها

محققان

موانع

سیگل و همکاران، 2003

شکاف فرهنگی بین صنعت و دانشگاه، نبود انعطاف بوروکراتیک، نظام‏های ضعیف پاداش‏دهی و مدیریت غیراثربخش دفاتر انتقال فناوری، عمده‏ترین موانع اثربخشی انتقال فناوری از دانشگاه به صنعت

سیگل و همکاران، 2004

نبود نظام پاداش برای انتقال فناوری؛ فقدان سیاست‏های منعطف دانشگاهی برای انتقال فناوری؛ وجود تفاوت‏های فرهنگی میان دانشگاه و صنعت، نبود حمایت‏های مالی از پژوهش

کوتینالتی، 2005

تأکید بر حفظ اصل آزادی علمی در دانشگاه

دیباکر و وگلرز، 2005

نبودن تفکر فرایندی؛ نبودن سند راهبرد پژوهشی

کامینگ و تینگ، 2003

فاصله‏ دانشی میان دانشگاه و صنعت

فکور، 1386

کمبود سرمایه‏گذاری در پژوهش‏های بنیادی؛ کمبود اطمینان متقابل بین بخش دانشگاهی، صنعت و سرمایه‏گذاران؛ وجود سیاست‏های بازدارنده از تجاری‏سازی؛ کمبود فرهنگ‌سازی هماهنگ با تجاری‏سازی در بخش دانشگاهی

ندیرخانلو، 1387

وجود بوروکراسی و نبود انعطاف نظام مدیریتی دانشگاه؛ قوانین ضعیف حفاظت از دارایی‏های فکری در سطح ملی؛ نبود آزادی عمل استادان در مشارکت در فعالیت‏های کسب و کار؛ وابستگی دانشگاه به بودجه‏های دولتی؛ منافع متفاوت فعالان صنعت و دانشگاهیان؛ نبود حمایت‏های مالی دانشگاه از پژوهشگران

بندریان، 2007

کمبود اطلاعات؛ توانمندی‏های ناکافی نیروی انسانی؛ موانع اقتصادی، سیاسی، حقوقی؛ موانع ساختاری و سازمانی، موانع ارتباطی؛ درک‌نکردن نیازهای بازار و مشتریان؛ نبود استانداردهای زیست‌محیطی

ادامه جدول 3. عمده‏ترین موانع تجاری‏سازی دانش در دانشگاه‏ها

محققان

موانع

دکتر و همکاران، 2007

انتظارات متفاوت مالی، مشکلات ارتباطی، نیاز به حمایت‏های فنی، تفاوت‏های فرهنگی میان دانشگاه و صنعت، تأمین مالی برای توسعه بیشتر، فقدان کارآفرینی در دانشگاه‌ها

سازمان جهانی تجارت و توسعه، 1997

عدم اشراف صاحبان صنایع به ماهیت تحقیق دانشگاهی، فقدان سرمایه و اعتبار برای پروژه‏های کوچک با ریسک بالا، کم‌اهمیتی به تجاری‌کردن واحدهای دانشگاهی، ضعف اهتمام به تجارت در تحقیقات دانشگاهی و بی‌اطلاعی از نیازهای صنعت توسط دانشگاه

کریهاتا، 2007

مشکلات مالی، منابع انسانی، ساختار بوروکراسی، روابط متعامل با شرکا و متخصصان خارج از شرکت، چشم‌انداز، فرهنگ مشارکتی، انگیزش

پلیوا، 2005

توسعه فناوری، تولید دانش، انتشارات، اعطای حق امتیاز، موضوعات مربوط به منابع انسانی، کسب سود، کسب بودجه برای پژوهش‏های آتی، دستیابی به بودجه‏های دولتی، تحقیقات بنیادی، تحقیقات کاربردی و کاربردی کردن دانش جدید

 

ارزیابی پتانسیل تجاری‌سازی

در ارزیابی پتانسیل تجاری به‌طور کلی از سه رویکرد عمده استفاده می‏شود که عبارت‌اند از تجزیه و تحلیل فرصت بازار، طرح کسب‏ و کار، روش‌شناسی‌های ارزیابی جامع. هر یک از این روش‏ها دارای ارکان و خصوصیاتی می‏باشند که بر اساس آن ویژگی‏ها و با توجه به شرایط، یک روش می‏تواند نسبت به سایر روش‏ها ارجح باشد. به‌عنوان مثال برای یک فنّاوری که مراحل نهایی توسعه را می‏گذراند و در حال نزدیک‌شدن به استفاده تجاری است شیوه طرح کسب‏ و کار نسبت به روش تجزیه و تحلیل فرصت بازار و روش ارزیابیِ جامع مناسب‏تر است. درهرصورت برای تصمیم‌گیری درخصوص سرمایه‏گذاری روی یک طرح تحقیقاتی یا مشارکت در توسعه بیشتر یک فنّاوری، ابعاد مختلف آن باید بررسی گردد؛ درصورتی‌که منافع حاصل از آن دارای مطلوبیت کافی باشد باید نسبت به اجرای آن اقدام کرد. چنانچه اشاره شد رویکردهای مختلفی برای ارزیابی پتانسیل تجاری یک فنّاوری جدید وجود دارد. در این راستا بر اساس مرحله توسعه‏ای که فنّاوری در آن قرار دارد، یک رویکرد می‏تواند نسبت به سایر رویکردها ارجح باشد. اما روش‌شناسی ارزیابی راهبردی پتانسیل تجاری (STEP) که بر اساس رویکرد روش‌شناسی‌های ارزیابی جامع می‏باشد، قابلیت ارزیابی پتانسیل تجاری را در هر مرحله از توسعه داراست (مارتینیک، 2002؛ مارتینیک و همکاران، 2003).

پیشینه پژوهش

پیشینه پژوهش در داخل

شمس و افضلان (1383)، در مطالعه رابطه صنعت و دانشگاه پنج مانع را شناسایی کردند که عبارت‌اند از عدم اشراف صاحبان صنایع به ماهیت تحقیق دانشگاهی، فقدان سرمایه و اعتبار برای پروژه‏های کوچک و با ریسک بالا، کم‌اهمیتی به تجاری‏سازی واحدهای دانشگاهی، ضعف اهتمام به تجارت در تحقیقات دانشگاهی و بی‏اطلاعی از نیازهای صنعت توسط دانشگاه.

فکور (1385) مهم‌ترین موانع تجاری‏سازی دانش در دانشگاه‏های ایران را در قالب سه گزاره اصلی مطرح کرد که عبارت‌اند از عدم وجود قوانین و مقررات مورد نیاز فعالیت‏های تجاری‏سازی و انتقال تکنولوژی در بخش دانشگاهی خصوصاً در ارتباط با حقوق مالکیت دارایی‏های فکری حاصل از بخش دانشگاهی کشور؛ عدم تأمین منابع مالی مورد نیاز جهت فعالیت‏های تجاری‏سازی در بخش دانشگاهی کشور؛ عدم حمایت از تأسیس و تقویت نهادهای انتقال فناوری در بخش دانشگاهی.

حاجی‌حسینی و فکور (1387) در بررسی عوامل تأثیرگذار در رویکرد دانشگاهیان به دانشگاه کارآفرین به این نتیجه رسیده‏اند که ثبت و حفاظت حقوقی از نتایج تحقیقات به‌تازگی مورد توجه قرار گرفته است و فعالیت‏های دیگری نظیر واگذاری امتیاز دارایی‏های فکری و تشکیل شرکت‏های اقماری هنوز رایج نشده‏اند. آنها وضع موجود را ناشی از عوامل متعددی در سطوح گوناگون می‏دانند.

هاشم‏نیا و همکارانش (1388) در تحقیق خود با عنوان ”بررسی عوامل مؤثر بر درآمدهای اختصاصی تحقیقات دانشگاهی، به‌مثابه پیامد آشکار مقوله تجاری‏سازی در دانشگاه‏های صنعتی ایران“ به این نتیجه رسیده‏اند که متغیرهایی همچون میزان مقالات منتشرشده در نشریات و کنفرانس‏های خارجی، قراردادهای مشترک با صنایع و نیز رساله‏های دانشجویان تحصیلات تکمیلی، رابطه معناداری با درآمدهای اختصاصی اعضای هیئت علمی دارند.

پورعزت و همکاران (1389)، "بوروکراسی و عدم انعطاف سیستم مدیریت دانشگاه"، "ضعف ارتباطات و فقدان شبکه‏های ارتباطی میان سرمایه‏گذاران، فعالان صنعت و دانشگاهیان" را به‌منزله مهم‌ترین موانع تجاری‏سازی دانش شناسایی نموده و عواملی چون "فرهنگ متفاوت فعالان صنعت و دانشگاهیان"، "قوانین ضعیف حفاظت از دارایی‏های فکری در سطح ملی"، "وابستگی دانشگاه به بودجه‏های دولتی"، "ضعف اطلاعات دانشگاه درباره نیازها و اولویت‏های بخش کسب‏ و کار" و "عدم احساس نیاز در دانشگاه برای تجاری‏سازی دانش" را از سایر موانع تجاری‏سازی دانش قلمداد کردند.

حسنقلی‌پور و همکاران (1390) در پژوهشی با عنوان «موانع تجاری‌سازی دانش در کارآفرینی دانشگاهی» موانع اصلی را به شرح ذیل شناسایی نمودند: رقابتی‌نبودن محیط دانشگاه، نگرش منفی به تفکر بنگاهی در دانشگاه، ناکارآمدی قوانین و مقررات، ضعف نظام آموزشی دانشگاه، بی‌اعتمادی متقابل صنعت و دانشگاه، مشکلات مالی، نبودن نیروی انسانی ماهر و خبره، آشنا‌نبودن با محیط واقعی و نبود سند راهبرد پژوهشی.

فروزنده و همکاران (1391) با بررسی منابع اطلاعاتی موجود و شاخص‏های اندازه‏گیری فعالیت تجاری‌سازی در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی کشورهای پیشتاز نشان دادند معیارها و شاخص‌هایی نظیر حجم سرمایه‌گذاری صنعتی در تحقیق و توسعه، تعداد ایده‌های ارائه‌شده با پتانسیل تجاری از سوی دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی، تعداد درخواست ثبت اختراع و اختراعات ثبت‌شده، تعداد مجوزهای واگذارشده و درآمد حاصل از اعطای مجوز، تعداد شرکت‌های زایشی تأسیس‌شده و عملکرد آنها و تألیفات مشترک علمی بین دانشگاه و صنعت از شاخص‌های مهم در این حوزه هستند‏ (فروزنده و همکاران، 1391).

صفری و همکاران (1392) در مطالعه بررسی موانع ارتباط اعضای هیئت علمی با بخش صنعت در راستای تحقق دانشگاه کارآفرین به این نتیجه رسیدند که اعضای هیئت علمی در تجاری‌سازیِ نتایج تحقیقات و تولید ثروت،آگاهی و شناخت کافی ندارند. آنها راهکارهای زیر را برای غلبه بر این مشکل ارائه کردند: حضور صنعتگران در دانشگاه از طرق مختلف؛ تدوین استانداردهای تعامل و استفاده از فضای مجازی؛ ایجاد مراکز انتقال دانش و تکنولوژی و مراکز تحقیقاتی مشترک با صنعت در دانشگاه؛ انتقال تجربیات دیگر اساتید با استفاده از رسانه‌های مختلف و حرکت‌دادن دانشگاه‌ها به سوی نسل سوم دانشگاه‌ها.

حسینیان پویا و همکاران (1394) در مطالعه عوامل مؤثر بر استراتژی تجاری‌سازی فناوری نشان دادند عواملی چون چرخه عمر، رژیم تملک‌پذیری، اندازه واحد بهره‌بردار، دارایی‏های مکمل، ماهیت واحد بهره‌بردار، عدم اطمینان، توانمندی‏های علمی، فنی و مدیریتی، عوامل محیطی، منابع مالی، نوع فناوری و جایگاه رقابتی واحد بهره‌بردار به‌عنوان عوامل تأثیرگذار اصلی بر استراتژی‏های تجاری‏سازی مستقل، تأسیس شرکت زایشی (یا انشعابی)، سرمایه‌گذاری مشترک، اتحاد استراتژیک، خرید/اکتساب دارایی‌های مکمل مورد نیاز یا واحد صاحب آن دارایی‏ها، اعطای امتیاز و ادغام و فروش می‏باشند (حسینیان پویا و همکاران، 1394).

کشاورزی و همکاران (1396) در بررسی عوامل پیش‌برنده و بازدارنده در شکل‌گیری دانشگاه کارآفرین در ایران دو گروه عوامل پیش‌برنده و بازدارنده داخلی و محیطی مؤثر در شکل‌گیری دانشگاه کارآفرین را شناسایی نمودند. در این مطالعه بالاترین اولویت در بین عوامل پیش‌برنده، مربوط به عامل نگرش افراد نسبت به کارآفرینی و بالاترین اولویت در بین عوامل بازدارنده داخلی و محیطی، ساختار سازمانی و حاکمیت دانشگاه دیده شد. همچنین با مقایسه عوامل مشخص شد که عوامل پیش‌برنده محیطی نسبت به دیگر عوامل اهمیت بیشتری دارند؛ درنتیجه برای بهره‌گیری از این الگو جهت شکل‌گیری دانشگاه کارآفرین در ایران لازم است به این عوامل توجه بیشتری شود.

پیشینه پژوهش در خارج

در مطالعه هیئت مشورتی علم و فناوری کانادا (1999) در مورد وضعیت تجاری‏سازی تحقیقات در بخش دانشگاهی این کشور، موارد زیر به‌عنوان موانع و محدودیت‏های تجاری‏سازی تحقیقات کانادا شناخته شده‏اند: کمبود سرمایه‏گذاری در تحقیقات بنیادی؛ عدم قرارگرفتن تجاری‏سازی نتایج تحقیقات در مأموریت بخش دانشگاهی با هدف تولید منافع اقتصادی برای کانادا؛ کمبود فرهنگ‏سازی هماهنگ با تجاری‏سازی در بخش دانشگاهی؛ وجود سیاست‏های بازدارنده از تجاری‏سازی؛ کمبود منابع مالی و انسانی در نهادهای انتقال فناوری دانشگاهی؛ تفاوت دیدگاه‏های صنعت و سرمایه‏گذاران با بخش دانشگاهی؛ کمبود بودجه جهت مرحله‏ نمونه‏سازی؛ کمبود سرمایه‏گذاری مخاطره‏پذیر جهت راه‏اندازی شرکت‏های نوبنیاد؛ کمبود اطمینان متقابل بین بخش دانشگاهی، صنعت و سرمایه‏گذاران به همراه کمبود شناخت متقابل از محدودیت‏ها و فشارهایی که هر بخش با آنها روبه‌رو است؛ به حد کافی جدی نگرفته‌نشدن اثرات تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی از طرف دولت، صنعت و سرمایه‏گذاران؛ عدم تلقی صنایع کوچک و متوسط از بخش دانشگاهی به‌عنوان منابع نوآوری.

اتزکویتز و همکاران (2000)  تغییرات ایجادشده در نقش دانشگاه و حرکت به سمت جوامع دانش‏بنیان را بررسی کرده‏اند، که در آن، مدل مارپیچ سه‏گانۀ دانشگاه ـ صنعت ـ دولت، توسعه داده‌ شده و یک پارادایم کارآفرینانه تشکیل می‏شود که در آن دانشگاه، نقشی اساسی در ابداعات تکنولوژیک دارد و دولت، این تغییر نقش دانشگاه را به‌عنوان یک استراتژی توسعۀ اقتصادی که تغییراتی را در ارتباط میان تولیدکنندگان دانش و مصرف‏کنندگان آن ایجاد کرده است تشویق می‏کند (اتزکویتز و همکاران، 2000)

لاکانان[15] (2003) در بررسی دیدگاه اعضای هیئت علمی دانشگاه کوپیوی[16] فنلاند نسبت به روش‏های تجاری‏سازی به این نتیجه رسید که استادان نقش خود را در فرایند تجاری‏سازی به‌عنوان عامل نسبت به سایر عوامل مهم می‏دانند. مکانیزم‏های تجاری‏سازی رشته‏های علوم پایه و زیستی به ثبت اختراعات و صدور پروانه‏های بهره‏برداری تمایل دارند، درحالی‌که رشته‏های فنی به انعقاد قراردادهای مشترک با صنایع و تشکیل شرکت‏های تجاری اولویت می‏دهند.

سیگل و فان[17] (2004) در بررسی عوامل مؤثر بر بهره‏وری مؤسسات و کارگزاران مرتبط با تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی نتیجه گرفتند که استفاده‏ مؤثر از دفتر انتقال فناوری می‏تواند ارزش اقتصادی حاصل از فرایند تجاری‏سازی دانشگاه را افزایش دهد. تحلیل آنان چالش‏های اساسی زیر را برای تجاری‏سازی دانشگاه نشان داد. وجود موانع نگرشی-قانونی در بین مدیران دانشگاهی و اعضای هیئت علمی، نبود پاداش کافی برای ترغیب اعضای هیئت علمی به تجاری‏سازی، کمبود کارشناسان مجرب در دفاتر انتقال فناوری و کافی‌نبودن منابع مالی در دسترس.

لینک و اسکات (2005) به تحلیل شاخص‌های ایجاد مخاطره جدید در پارک علم و فناوری دانشگاه‌ها (انکوباتورهای سرمایه‌ای) پرداختند. آنها با توجه به دیدگاه محیط سازمان به این نتیجه رسیدند که دو دلیل مهم برای تشکیل شرکت‏های دانشگاهی وجود دارد: محیط تحقیقاتی دانشگاه و شرایط پارک علم و فناوری که شرکت دانشگاهی در آن قرار دارد. از نظر آنها هرچه دانشگاه بیشتر به تحقیقات بپردازد، احتمال نوآوری اعضای آن بیشتر می‌شود و هرچه اعضا نوآورتر باشند، احتمال اینکه تکنولوژی‌ شکل بگیرد که شرکت‏های دانشگاهی بر اساس آنها تشکل شوند بیشتر می‌شود. همچنین میزان تشکیل شرکت‌های دانشگاهی در پارک‌های علم و فناوری قدیمی دانشگاه‌ها بیشتر از پارک‌های جدید است؛ زیرا قدیمی‌ها در تسهیل امر شناسایی و توسعة فرصت مهارت کافی دارند.

مارک‏من و همکاران (2006) با استفاده از داده‌های حاصل از مصاحبه با 91 دفتر انتقال فناوری دانشگاهی در امریکا و داده‌های آرشیوشده مربوط به فعالیت‌های تجاری‌سازی‌شده از منابع دیگر به ارزیابی زمان عرضه کارآفرینی‌ دانشگاهی به بازار پرداختند و دریافتند که هرقدر عرضه به بازار سریع‌تر انجام شود، بازده بیشتری نصیب دانشگاه خواهد شد و شرکت‌های بیشتری تشکیل خواهند شد. آنها دریافتند که در مراحل کشف و افشای اختراع، منابع دفاتر انتقال فناوری (مثل کمبود وقت، سرمایه و یا حمایت ضعیف مدیریت برای فعالیت‌های لیسانس‌دهی) به نسبت موانع ایجادشده توسط سرمایه‌گذاران مانند مقاومت، بی‌تفاوتی و یا افشای اختراعات با کیفیت ضعیف، موانع ضعیفی برای تجاری‏سازی در نظر گرفته می‏شود.

از دیدگاه تیجسن (2006) دانشگاهی که به سمت کارآفرین‌شدن پیش می‏رود، درگیر همکاری‏ها و قراردادهای پژوهشی با صنعت خواهد شد و خصیصه‏های فراگرد حرکت به سمت کارآفرین‌شدن دانشگاه و پتانسیل کارآفرینی دانشگاهی را می‏توان با دو شاخص: میزان همکاری‏های پژوهشی و میزان استناد مشترک محاسبه کرد. نتایج پژوهش وی نشان دادند این دو شاخص تا حدودی نشان‏دهنده گرایش کارآفرینانه دانشگاه هستند.

مؤسسات تحقیقاتی نزدیک به دانشگاه‏ها معمولاً با چالش‏هایی مواجه هستند که فضایی برای تلاش جمعی در حمایت از فرایند تجاری‏سازی ایجاد می‏کنند. فعالیت پیچیده و چالشی باید شرایطی را ایجاد کند که در آن اجزا و بازیگران مختلف دخیل، همکاری و مشارکت در جهت غایت اصلی یعنی تجاری‏سازی موفقیت داشته باشند و درنتیجه معیار نزدیکی مؤسسات تحقیقاتی به دانشگاه یا شرکت‏های دانشگاهی در نزدیکی دانشگاه از جمله معیارهای اساسی تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی در نظر گرفته می‏شود (راسموسن و همکاران، 2006).

رایت و همکاران (2006) نیز دریافتند که وجود سرمایة مخاطره‌پذیر در شرکت‏های دانشگاهی تفاوت برجسته‌ای از نظر آماری در تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی ایجاد می‌کند و به دانشگاه‏ها و مؤسسات تحقیقاتی تأکید می‏نمایند که با بررسی شاخص‏های مرتبط با جذب سرمایه‏گذاری مخاطره‏پذیر، آن را افزایش دهند.

موستر و همکاران (2006) در یک مرور جامع از متون انتقال تکنولوژی دانشگاه یک نوع‌شناسی از شرکت‏های دانشگاهی ‌تحقیقات‌محور ارائه کرده‌ و نتیجه‏گیری کردند نتایج شرکت‏های دانشگاهی می‏توانند با توجه به مأموریت نهاد، سطح (کلاس) فناوری و تخصص موجود برای مدیریت آنها متفاوت باشند. آنها در این تحقیق پیشنهاد می‌کنند که فرایندهای ایجاد و توسعة شرکت‏های دانشگاهی را می‌توان با توجه به چند بعد و معیار تشریح کرد. این ابعاد عبارت‌اند از معیار نوع منابع به‌کاررفته در این فرایندها (فنی، انسانی، اجتماعی و مالی)، معیار مدل کسب ‌و کار شرکت‏های دانشگاهی و معیار روابط نهادی که شرکت‏های دانشگاهی را به هم مرتبط می‏نماید. همچنین با توجه به ساختار شبکه‏های اجتماعی که کارآفرینان دانشگاهی در شرکت‏های دانشگاهی درگیر آنها بوده‏اند، به تشریح گونه‏های متفاوت شرکت‏های دانشگاهی پرداختند. آنها به این نتیجه رسیدند که دانشگاهیانی که دارای روابط قوی‏تر (وابسته نه اضافی) با محیط بیرونی هستند تمایل بیشتری به دخیل‌شدن در شرکت‏های دانشگاهی دارند. به‌طور خلاصه، با توجه به اینکه موفقیت تجاری‏سازی فناوری دانشگاهی تا حدودی به انگیزه‏های فردی، تمایل ریسک‏پذیری و مجموعه مهارت‏های کارآفرینان دانشگاهی بستگی دارد. این تحقیق پیشنهاد می‏کند که در ارائه مدل کامل‏تر دربارۀ کارایی انتقال فناوری، توجه به سطح فردی تحلیل بسیار مهم است. به‌خصوص توانایی دانشگاهیان در شناسایی فرصت‏های تجاری به‌طور اخص به تخصص فنی آنها، تجربه قبلی در زمینه تجاری‏سازی فناوری‏های دانشگاهی و شبکه‏های فردی آنها در بیرون از بافت دانشگاهی بستگی دارد. علاقه این دانشگاهیان به دخیل‌شدن در چنین فعالیت‏هایی در وهله‏ اول به انگیزه، ریسک و درنهایت خروجی‏های مورد انتظار آنها بستگی دارد.

کارلسون[18] (2007) شاخص‏هایی برای مقایسه کشور‏ها را ارائه کرده است که عبارت‌اند از هزینه‏های تحقیق و توسعه عمومی (درصدی از تولید خالص ملی)، تعداد پتنت‏های کاربردی در کشورها در طبقه پتنت‏های فناوری‏های پیشرفته (به ازای جمعیت در هر میلیون)، پتنت‏های کاربردی فناوری‏های پیشرفته در هر میلیون جمعیت، درصدی از اشتراک پتنت‏های کاربردی، نرخ رشد به درصد پتنت‏های کاربردی، سرمایه‏گذاری مخاطره‏پذیر زیست‌فناوری در هر یک میلیون واحد از رشد ناخالص ملی.

آدریچ و همکاران (2008) انتخاب مکان توسط بنگاه‌ را یک استراتژی می‌دانند که بنگاه توسط آن از سرریز دانش دانشگاه‌ها بهره می‏برد. آنها می‌گویند نزدیکی به دانشگاه تحت تأثیر مکانیزم‌های متفاوت سرریز دانش (تحقیقات و سرمایة انسانی) و انواع متفاوت سرریز دانش (علوم طبیعی و علوم اجتماعی) است. نتایج مطالعه آنها حاکی از آن است که هم مکانیزم‌های سرریز دانش و هم انواع سرریز دانش ناهمگن هستند. مهم‏تر اینکه آنها دریافتند شرکت‌های دانشگاهی (حداقل در بخش دانش و فناوری) هم تحت تأثیر شرایط اقتصادی و بومی منطقه و هم تحت تأثیر فرصت (موقعیت) دسترسی به دانش تولیدشده توسط دانشگاه هستند. در مطالعات آنها برخلاف تحقیقات گذشته که بر فعالیت‏های دفاتر انتقال فناوری تأکید شده است بر عملکرد یا آنچه که محققان دانشگاهی انجام می‏دهند تمرکز شده است. آنها 5 معیار اصلی تجاری‏سازی را استفاده می‏کنند: اعطای حق امتیاز، دریافت جایزه‏های SBIR، تأسیس شرکت، فروش حق امتیاز و صدور مجوز. همچنین روش‏های تشریحی که به نظر مهم و اندازه‌گیری‌شان دشوار است را نیز ارائه می‏نمایند. این روش‏ها عبارت‌اند از تعاملات غیررسمی، قراردادهای مشاوره‌ای، سیال‌بودن تعرفه‏های محققان به صنعت و محققان فاقد حق امتیاز که شرکت راه‏اندازی می‏کنند.

هنگ و همکاران (2012) در تحقیقی تحت عنوان تعیین نقش دانش در تجاری‏سازی، معتقدند داشتن دانش مناسب نوآوران موجب می‏شود تجاری‏سازی موفق و مؤثر باشد. آنها در این پژوهش از طریق مصاحبه علمی از پژوهشگران و کارآفرینان در دانشگاه‏های مالزی به بررسی نوع دانش مورد نیاز تجاری‏سازی که یکی از عوامل مؤثر بر آن است پرداختند.

اسماعیل و همکاران[19] (2015) در پژوهشی با عنوان «چارچوبی برای تجاری‏سازی موفق محصولات پژوهشی، مطالعة موردی: دانشگاه‏های مالزی» چارچوبی کلی را برای تجاری‌سازی محصولات پژوهشی موفق میان پژوهشگران در مالزی بررسی کردند. بر اساس این پژوهش، هشت عنصر به تجاری‌سازی موفق محصولات پایدار کمک می‌کند: 1) دانش، مهارت و صفات شخصی پژوهشگران؛ 2) خلق ایدة محصول؛ 3) توسعه، بسته‌بندی و ارتقای محصول؛ 4) انتخاب مسیرهای تجاری‌سازی؛ 5) ساخت ‏و ساز مزیت رقابتی در بازار؛ 6) انتخاب شریک کسب‏ و کار؛ 7) پرورش ارتباط سالم با شریک کسب‏ و کار و 8) امکانات و حمایت‏ها.

جمع‌بندی از مرور پیشینه

مرور پیشینه تحقیق نشان می‌دهد که مطالعات انجام‌شده در زمینه تجاری‌سازی تحقیقات دانشگاهی در داخل و خارج کشور عموماً به شکل جامع به این موضوع نپرداخته و هر یک از یک جنبه و با تأکید بر یک موضوع خاص موضوع را دنبال نموده‌اند. بر این اساس هدف تحقیق حاضر توجه جامع به موضوع تجاری‌سازی از مناظر مختلف و ارائه یک چارچوب جامع از عوامل مؤثر بر تجاری‌سازی به‌منظور فراهم‌کردن زمینه مناسب برای درک درست و مدیریت مناسب آن در دانشگاه‌هاست.

روش‌شناسی پژوهش

این مطالعه از نوع تحلیلی علم‌سنجی و از نظر هدف کاربردی است. جامعه آماری پژوهش در مرحله دوم و ششم (با توجه به مراحل اجرایی تحقیق)، شامل کلیه اساتید و اعضای هیئت علمی دانشگاه می‏باشد که تا قبل از سال 1392 حداقل یک طرح پژوهشی را اجرا کرده بودند. برای مرحله ششم، آن دسته از صاحبان طرح‏های پژوهشی که بر اساس نتایج مرحله دوم، طرح‏های ‏پژوهشی آنها قابلیت تجاری‏سازی دارد، به‌عنوان جامعه آماری محسوب شدند. جامعه آماری مراحل سوم، چهارم و پنجم نیز شامل خبرگان و متخصصان علمی و تجربی در حوزه کارآفرینی و کسب‏ و کار و صاحب‌نظران حوزه تجاری‏سازی هستند.

در مرحله دوم به دلیل اینکه تمامی طرح‏های پژوهشی می‏بایست از نظر قابلیت تجاری‏سازی مورد ارزیابی قرار گیرد بنابراین نمونه‏گیری انجام نشد و پرسشنامه فیلتر طرح برای تمامی صاحبان طرح‏ها و به تعداد طرح‏های پژوهشی آنها ارسال گردید. برای انجام نمونه‌گیری مرحله آخر نیز با توجه به نتایج مرحله دوم، ازآنجاکه از بین 214 طرح پژوهشی بررسی‌شده فقط 149 طرح دارای قابلیت تجاری‏سازی بودند و این طرح‏ها توسط 104 نفر از اعضای هیئت علمی انجام شده بودند بنابراین از بین 104 نفر مذکور نمونه‌گیری به روش تصادفی ساده انجام شد و برای تعیین حجم نمونه نیز از جدول کرجسی و مورگان استفاده شد. طبق جدول مذکور، برای جامعه با 104 عضو تعداد نمونه مناسب 82 نفر می‏باشد.

برای مراحل سوم و چهارم که مربوط به نظرسنجی خبرگان و اجرای روش‏های تصمیم‌گیری گروهی بود از نظرات 10 نفر از خبرگان به‌صورت مجزا استفاده شد و برای مرحله پنجم نیز از نظرات 7 نفر از خبرگان استفاده شد.

ابزار اصلی گردآوری داده‏های این تحقیق پرسشنامه است. به‌طور کلی به غیر از مرحله اول که با کمک روش کتابخانه‏ای انجام شد در ادامه کار جهت جمع‌آوری داده‌ها از پنج پرسشنامه محقق‏ساخته استفاده‌ شده است.

—   پرسشنامه فیلتربندی: این پرسشنامه به‌منظور بررسی قابلیت تجاری‏سازی طرح‏های ‏پژوهشی و بر اساس رویکرد تجزیه و تحلیل فرصت بازار (مارتینیک، 2002) ساخته و به‌کار گرفته شد.

—   پرسشنامه دلفی خبرگان: پرسشنامه دوم مربوط به نظرسنجی خبرگان و جهت بررسی اعتبار عوامل شناسایی‌شده و استخراج‌شده از مرور ادبیات تحقیق بود که برای انجام مرحله سوم تحقیق به‌کار گرفته شد.

—   پرسشنامه دیمتل: پرسشنامه سوم مربوط به پرسشنامه تعیین میزان و شدت روابط بین عوامل با استفاده از روش دیمتل و برای انجام مرحله چهارم تحقیق می‏باشد.

—   پرسشنامه فرایند تحلیل شبکه‏ای: با استفاده از نتایج به‌دست‌آمده از روش دیمتل و پس از مشخص‌شدن روابط بین عوامل، پرسشنامه مقایسات زوجی در قالب جداول مقایسات زوجی طراحی گردید.

—   پرسشنامه بررسی وضعیت عوامل: این پرسشنامه به‌منظور تعیین وضعیت عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی (محرک یا مانع) در دانشگاه به‌کار گرفته شد. برای طراحی سؤالات پرسشنامه، مؤلفه‌های استخراج و پالایش‌شده از نتایج تحقیقات داخلی و خارجی و با توجه به گروه‏بندی آنها برای هرکدام از شاخص‏های ابعاد اصلی، در قالب یک سؤال در پرسشنامه قرار گرفت. جهت تعیین روایی و اعتبار پرسشنامه بررسی وضعیت عوامل از روش اعتبار محتوا استفاده شد و برای محاسبه قابلیت اعتماد پرسشنامه‏ نیز از روش آلفای کرونباخ و از نرم‌افزار اس‏پی‏اس‏اس استفاده شد. ضریب پایایی (آلفای کرونباخ) هر کدام از متغیرها در پرسشنامه بررسی وضعیت عوامل جدول 4 مشخص شده است.

جدول 4: مقادیر آلفای کرونباخ متغیرهای پرسشنامه بررسی وضعیت عوامل

متغیر (عامل مؤثر)

 

مانع تجاری‏سازی

محرک تجاری‏سازی

تعداد سؤالات

میانگین

انحراف معیار

آلفای کرونباخ

میانگین

انحراف معیار

آلفای کرونباخ

توانمندی و مهارت

6

3.556

1.588

0.83

3.708

1.362

0.85

دانش و آگاهی

4

3.440

1.135

0.78

3.591

0.970

0.76

ریسک‌پذیری

2

3.028

1.154

0.74

3.216

0.960

0.72

اعتماد

2

3.256

1.166

0.76

3.425

1.006

0.69

خلاقیت و نوآوری

3

3.299

1.115

0.72

3.609

1.268

0.79

حمایت سازمانی

4

3.443

1.515

0.86

3.724

1.178

0.83

ساختار سازمانی

4

3.448

1.500

0.82

3.577

1.195

0.84

نگرش مدیریتی

3

3.513

1.148

0.84

3.606

0.924

0.73

سیستمی

5

3.386

1.325

0.89

3.564

1.012

0.85

تأمین و تجهیز

5

3.259

1.248

0.93

3.570

1.008

0.91

برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری

3

3.360

1.591

0.91

3.534

1.000

0.86

زمینه‌سازی فرهنگی

4

3.327

1.360

0.89

3.592

1.010

0.81

تسهیل و پشتیبانی

6

3.210

1.317

0.92

3.550

0.818

0.87

کل پرسشنامه

51

3.387

1.323

0.97

3.602

1.045

0.97

در این تحقیق به‌منظور تحلیل اطلاعات از روش آماری آزمون میانگین و روش تصمیم‌گیری چندمعیاره دیمتل و فرایند تحلیل شبکه‌ای استفاده شده است. نحوه استفاده از هر روش در بخش تحلیل اطلاعات توضیح داده شده است.

یافته‌های پژوهش

پاسخ به سؤال اول پژوهش. عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی دستاوردهای پژوهشی دانشگاهی کدام‌اند؟

برای بررسی عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی، ابتدا مهم‌ترین مؤلفه‌های مرتبط از نتایج تحقیقات انجام‌شده (داخلی و خارجی) در این زمینه استخراج و توسط محققان پالایش شدند. سپس مؤلفه‌های ‏مشابه و متناظر با هم گروه‏بندی و در قالب یک عامل اصلی نام‌گذاری شدند. بعد از نام‌گذاری مؤلفه‌های فرعی مشابه در قالب عوامل اصلی، هر کدام از عوامل اصلی در یکی از ابعاد فردی، سازمانی و نهادی دسته‏بندی و در انتها در قالب یک پرسشنامه برای خبرگان جهت بررسی و تعیین اعتبار دسته‏بندی و تناسب پژوهشی (قابل قبول‌بودن عامل به‌عنوان مانع یا محرک تجاری‏سازی) ارسال شدند.

به‌منظور انجام اعتبارسنجی عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی طرح‏های پژوهشی، تعداد 15 نفر از خبرگان دانشگاهی و صنعتی انتخاب و پرسشنامه برای آنها ارسال گردید.

پاسخ به سؤال دوم پژوهش. دسته‌بندی عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی دستاوردهای پژوهشی دانشگاهی چگونه است؟

جدول 5. نتایج اعتبارسنجی دسته‏بندی هر کدام از عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی

عامل مؤثر بر تجاری‏سازی

نظرات موافق

نظرات مخالف

نتیجه‏گیری

تعداد

درصد

تعداد

درصد

دسته‏بندی عوامل در بعد فردی

توانمندی و مهارت

10

100%

0

0%

قابل قبول

دانش و آگاهی

10

100%

0

0%

قابل قبول

ریسک‌پذیری

9

90%

1

10%

قابل قبول

اعتماد

9

90%

1

10%

قابل قبول

خلاقیت و نوآوری

9

90%

1

10%

قابل قبول

دسته‏بندی عوامل در بعد سازمانی

حمایت سازمانی

10

100%

0

0%

قابل قبول

ساختار سازمانی

8

80%

2

20%

قابل قبول

نگرش مدیریتی

10

100%

0

0%

قابل قبول

عامل سیستمی

9

90%

1

10%

قابل قبول

دسته‏بندی عوامل در بعد نهادی

تأمین و تجهیز

9

90%

1

10%

قابل قبول

برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری

10

100%

0

0%

قابل قبول

زمینه‏سازی فرهنگی

9

90%

1

10%

قابل قبول

تسهیل و پشتیبانی

9

90%

1

10%

قابل قبول

 

 

 

 

 

به‌منظور اعتبارسنجی دسته‏بندی عوامل شناسایی‌شده، نظرات خبرگان درخصوص هر یک از عوامل در ابعاد سه‌گانه طی سؤالی مستقیم مورد پرسش قرار گرفت. نتایج اعتبارسنجی دسته‏بندی هر کدام از عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی در جدول 5 مشخص گردیده است.

به‌منظور اعتبارسنجی تناسب پژوهشی عوامل شناسایی‌شده، نظرات خبرگان درخصوص وجود هر کدام از عوامل به‌عنوان محرکی برای تجاری‏سازی و فقدان هر یک از عوامل به‌عنوان مانعی برای تجاری‏سازی به‌طور جداگانه مورد پرسش قرار گرفت. نتایج اعتبارسنجی تناسب پژوهشی هر یک از عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی در جدول 6 مشخص شده است.

جدول 6. نتایج اعتبارسنجی تناسب پژوهشی هر یک از عوامل مؤثر (محرک یا مانع) بر تجاری‏سازی

عامل

وجود عامل به‌عنوان محرک تجاری‏سازی

فقدان عامل به‌عنوان مانع تجاری‏سازی

نظرات موافق

نظرات مخالف

نتیجه‏گیری

نظرات موافق

نظرات مخالف

نتیجه‏گیری

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

توانمندی و مهارت

10

100%

0

0%

قابل قبول

10

100%

0

0%

قابل قبول

دانش و آگاهی

10

100%

0

0%

قابل قبول

10

100%

0

0%

قابل قبول

ریسک‌پذیری

9

90%

1

10%

قابل قبول

9

90%

1

10%

قابل قبول

اعتماد

8

80%

2

20%

قابل قبول

8

80%

2

20%

قابل قبول

خلاقیت و نوآوری

10

100%

0

0%

قابل قبول

9

90%

1

10%

قابل قبول

حمایت سازمانی

10

100%

0

100%

قابل قبول

8

80%

2

20%

قابل قبول

ساختار سازمانی

9

90%

1

10%

قابل قبول

7

70%

3

30%

قابل قبول

نگرش مدیریتی

10

100%

0

0%

قابل قبول

10

100%

0

0%

قابل قبول

عامل سیستمی

10

100%

0

0%

قابل قبول

8

80%

2

20%

قابل قبول

تأمین و تجهیز

9

90%

1

10%

قابل قبول

8

80%

2

20%

قابل قبول

برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری

10

100%

0

0%

قابل قبول

8

80%

2

20%

قابل قبول

زمینه‏سازی فرهنگی

9

90%

1

10%

قابل قبول

8

80%

2

20%

قابل قبول

تسهیل و پشتیبانی

8

80%

2

20%

قابل قبول

7

70%

3

30%

قابل قبول

 

 

 

 

 

پاسخ به سؤال سوم پژوهش. میزان اثرگذاری عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی دستاوردهای پژوهشی دانشگاهی چگونه است؟

جهت تعیین روابط بین عوامل اصلی و ابعاد سه‏گانه، از نظرات 10 نفر از خبرگان دانشگاهی و تجربی که با موضوع تجاری‏سازی آشنایی داشتند و یا دارای سوابق تحقیقاتی در این زمینه بودند، جهت تعیین میزان و شدت روابط بین عوامل استفاده ‌شد.

ماتریس تصمیم‌گیری اولیه از میانگین ساده نظرات پاسخ‌دهندگان به شرح جدول 7 می‌باشد.

جدول 7. ماتریس تصمیم‌گیری اولیه (ماتریس ارتباط مستقیم)

شاخص

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

1

0

2.71

2.86

2.86

3.43

1.43

0.71

2.29

1.43

1.57

1.86

1.71

1.57

2

2.6

0

2.67

2.67

3

2.33

1.17

2.17

2

2.17

2.67

2

1.71

3

1.6

1.4

0

3.17

2.83

2

1.83

2

1.67

1.71

2.17

2

1.14

4

1.8

1.6

2.4

0

2.17

1.83

2.17

2.5

1.83

2.17

1.67

1.67

1.29

5

3.2

2.6

2

1.8

0

1.83

1.67

2.33

2.17

1.83

2.33

2

1.71

6

2.8

2

2.8

2.8

2.8

0

2

2.33

2

1.67

2.83

3

2.71

7

2.4

2

2.2

2.2

2.2

2.8

0

2.17

2.33

1.67

2

1.83

1.43

8

3.4

2.8

3.4

3.4

2.8

3.4

3.4

0

2.67

2

2.83

3.33

2.71

9

2.8

2

2.4

2.4

2.6

3

2.6

2.2

0

1.67

2.17

2

1.86

10

2.4

2

2.2

2

2.4

2.2

1.4

2

1.6

0

2.33

2.33

2.71

11

3

3

3

2.8

2.4

3.2

3

2.8

2.4

3

0

3.17

3

12

2.8

2.6

3.6

3.4

3.2

2.6

2.2

3

2.4

2

2.4

0

2.14

13

2.4

2.6

3

2.8

2.8

2.6

2

2.4

2.2

3

2.4

2.6

0

 

ماتریس اثر اولیه N، از طریق نرمالیزه‌کردن ماتریس تصمیم اولیه به دست می‌آید. ماتریس N، اثرات اولیه یک عنصر اعم از اثرگذاری و اثرپذیری را نشان می‌دهد (جدول8).

جدول 8. ماتریس ارتباط کامل عوامل

 

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

1

0.20

0.25

0.28

0.28

0.30

0.22

0.18

0.24

0.20

0.20

0.23

0.22

0.20

2

0.29

0.20

0.30

0.30

0.31

0.27

0.21

0.26

0.23

0.23

0.27

0.25

0.22

3

0.24

0.21

0.20

0.28

0.28

0.23

0.20

0.23

0.20

0.20

0.23

0.23

0.18

4

0.24

0.21

0.26

0.20

0.26

0.23

0.21

0.24

0.20

0.21

0.22

0.22

0.18

5

0.29

0.25

0.27

0.27

0.22

0.25

0.21

0.25

0.23

0.22

0.25

0.24

0.21

6

0.32

0.27

0.33

0.33

0.33

0.23

0.24

0.28

0.25

0.24

0.29

0.30

0.26

7

0.27

0.24

0.27

0.27

0.28

0.27

0.16

0.25

0.23

0.21

0.24

0.23

0.20

8

0.38

0.33

0.39

0.39

0.38

0.36

0.32

0.27

0.30

0.28

0.33

0.35

0.30

9

0.30

0.25

0.30

0.30

0.31

0.29

0.25

0.26

0.18

0.22

0.26

0.26

0.23

10

0.28

0.24

0.28

0.27

0.29

0.26

0.20

0.25

0.21

0.17

0.25

0.25

0.24

11

0.36

0.33

0.37

0.37

0.36

0.35

0.30

0.33

0.29

0.30

0.25

0.33

0.30

12

0.33

0.30

0.37

0.36

0.36

0.31

0.26

0.32

0.27

0.26

0.30

0.23

0.26

13

0.31

0.29

0.34

0.33

0.34

0.30

0.25

0.29

0.26

0.28

0.29

0.29

0.20

با توجه به عناصر درون سطر و ستون‌های ماتریس ارتباط کامل، میزان اثرگذاری و اثرپذیری شاخص‌ها محاسبه می‌شود. جمع عناصر هر سطر ماتریس ارتباط کامل یعنی (C) برای هر شاخص، نشانگر میزان تأثیرگذاری آن شاخص بر سایر شاخص‌هاست (میزان تأثیرگذاری متغیرها)؛ همچنین جمع عناصر هر ستون ماتریس ارتباط کامل یعنی (R) برای هر شاخص، نشانگر میزان تأثیرپذیری آن شاخص از سایر شاخص‌های سیستم است (میزان تأثیرپذیری متغیرها). پس از محاسبه جمع عناصر هر سطر (C) و جمع عناصر هر ستون (R) ماتریس ارتباط کامل، مقادیر C+R و C-R برای هر شاخص محاسبه می‏شود. مقدار C+R، میزان تأثیر و تأثر شاخص موردنظر است. اگر C-R عددی مثبت باشد، بیانگر این است که این شاخص بر شاخص‌های دیگر اثر می‌گذارد و یک شاخص علّی محسوب می‌شود و اگر عددی منفی باشد، نشان می‌دهد که این شاخص از شاخص‌های دیگر اثر می‌پذیرد و یک شاخص معلول محسوب خواهد شد (جدول 9).

جدول 9. اثرگذاری و اثرپذیری عوامل بر اساس روش دیمتل

بعد اصلی

عامل

C

R

C+R

C-R

رتبه اثرگذاری

نوع شاخص (علت/معلول)

فردی

توانمندی و مهارت

3.01

3.81

6.82

0.81-

10

معلول

دانش و آگاهی

3.34

3.37

6.71

0.02-

9

معلول

ریسک‌پذیری

2.91

3.97

6.88

1.06-

12

معلول

اعتماد

2.87

3.96

6.82

1.09-

13

معلول

خلاقیت و نوآوری

3.16

3.99

7.16

0.83-

11

معلول

سازمانی

حمایت سازمانی

3.66

3.55

7.22

0.11

8

علت

ساختار سازمانی

3.12

2.99

6.11

0.13

7

علت

نگرش مدیریتی

4.37

3.48

7.85

0.89

1

علت

عامل سیستمی

3.40

3.05

6.46

0.35

5

علت

نهادی

تأمین و تجهیز

3.18

3.02

6.21

0.16

6

علت

برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری

4.23

3.40

7.64

0.83

2

علت

زمینه‏سازی فرهنگی

3.93

3.40

7.33

0.53

4

علت

تسهیل و پشتیبانی

3.76

2.96

6.72

0.80

3

علت

 

 

 

 

 

 

 

 

 

با توجه به نتایج، مشخص می‌شود که اثرگذارترین شاخص‌ها درخصوص عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی به‌ترتیب عبارت‌اند از نگرش مدیریتی، برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری، تسهیل و پشتیبانی، زمینه‏سازی فرهنگی، عامل سیستمی، حمایت سازمانی، ساختار سازمانی و تأمین و تجهیز. ازآنجایی‌که مقدار C-R این شاخص‌ها مثبت است، پس این شاخص‌ها به‌عنوان شاخص‌های علت در نظر گرفته می‌شوند. از طرفی بر اساس مقادیر C-R به‌دست‌آمده برای سایر شاخص‌ها چون مقدارشان منفی است، در گروه شاخص‌های معلول قرار می‌گیرند که عبارت‌اند از دانش و آگاهی، توانمندی و مهارت، خلاقیت و نوآوری، ریسک‏پذیری و اعتماد. به‌عبارت ‌دیگر، این عوامل از سایر عوامل اثر می‌پذیرند.

پاسخ به سؤال چهارم پژوهش. اولویت‏بندی عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی دستاوردهای پژوهشی دانشگاهی چگونه است؟

برای ساخت مدل و ساختاردهی مسئله، از نتایج حاصل از روش دیمتل و ارتباطات درونی و بیرونی بین شاخص‌ها بر اساس نظرات خبرگان استفاده شد. مدل ترسیم‌شده در نرم‌افزار با استفاده از نتایج روش دیمتل در قالب شکل 1 نشان داده‌ شده است.

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1. مدل شبکه‌ای تحقیق

سپس ماتریس‌های مقایسات زوجی، جهت تعیین درجه مقایسه اهمیت دو عنصر در حضور یک معیار بالادستی طراحی و در قالب جداولی تهیه و در اختیار خبرگان قرار گرفت. پس از جمع‏آوری داده‌های به‏دست‌آمده از پرسشنامه‌های مقایسات زوجی، میانگین پاسخ‌های خبرگان در مورد مقایسات زوجی محاسبه و به‌عنوان ورودی نرم‌افزار در نظر گرفته شدند. خروجی نرم‏افزار که مربوط به نتایج رتبه‌بندی عوامل مربوط به هر بعد است در جداول 10 تا 12 (به تفکیک ابعاد اصلی) قابل ‌مشاهده است.

جدول 10. رتبه‌بندی عوامل مربوط به بعد فردی

عامل

وزن ایده‏آل

وزن نرمال‌شده

وزن کلی

رتبه محلی

توانمندی و مهارت

1.000

0.000

0.000

-

دانش و آگاهی

1.000

0.000

0.000

-

خلاقیت و نوآوری

1.000

0.000

0.000

-

ریسک‏پذیری

1.000

0.000

0.000

-

اعتماد

1.000

0.000

0.000

-

جدول 11. رتبه‌بندی عوامل مربوط به بعد سازمانی

عامل

وزن ایده‏آل

وزن نرمال‌شده

وزن کلی

رتبه محلی

طرز نگرش مدیریت

0.952

0.464

0.181

2

ساختار سازمانی

0.000

0.000

0.000

4

حمایت سازمانی

1.000

0.487

0.191

1

سیستم‏های ‏سازمانی

0.100

0.049

0.019

3

 

 

 

 

جدول 12. رتبه‌بندی عوامل مربوط به بعد نهادی

عامل

وزن ایده‏آل

وزن نرمال‌شده

وزن کلی

رتبه محلی

زمینه‏سازی فرهنگی

0.621

0.290

0.176

2

تسهیل و پشتیبانی

0.523

0.244

0.149

3

برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری

1.000

0.466

0.284

1

تأمین و تجهیز

0.000

0.000

0.000

4

 

 

 

 

 

با توجه به نتایج جداول فوق در بعد فردی وزن تمامی عوامل یکسان است و هیچ‌کدام از عوامل نسبت به یکدیگر اولویت ندارند. در بعد سازمانی عامل حمایت سازمانی با وزن 487/0 بالاترین وزن و پس‌ازآن به‌ترتیب عوامل طرز نگرش مدیریت، سیستم‏های سازمانی و ساختار سازمانی در اولویت قرار دارند. در بعد نهادی نیز، عامل برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری با وزن 466/0 بالاترین وزن و پس‌ازآن به‌ترتیب عوامل زمینه‏سازی فرهنگی، تسهیل و پشتیبانی و تأمین و تجهیز در اولویت قرار دارند. با نرمالیزه‏کردن هر بلوک در این ابرماتریس، اولویت‌های کلی همه عناصر ابرماتریس (عوامل تجاری‏سازی) به دست می‌آیند. برای اولویت‌بندی گزینه‌ها از وزن‌های کلی استخراج‌شده مربوط به هر یک از عناصر در ابرماتریس بهره گرفته می‏شود و گزینۀ با بزرگ‏ترین اولویت، به‌عنوان اولین گزینه برتر شناخته می‌شود (جدول 13).

جدول 13. رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی

عنوان شاخص

وزن نرمال‌شده

وزن کلی

رتبه

برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری

0.466

0.284

1

حمایت سازمانی

0.487

0.191

2

طرز نگرش مدیریت

0.464

0.181

3

زمینه‏سازی فرهنگی

0.290

0.176

4

تسهیل و پشتیبانی

0.244

0.149

5

سیستم‏های ‏سازمانی

0.049

0.019

6

تأمین و تجهیز

0.000

0.000

7

ساختار سازمانی

0.000

0.000

8

دانش و آگاهی

0.000

0.000

9

توانمندی و مهارت

0.000

0.000

10

خلاقیت و نوآوری

0.000

0.000

11

ریسک‏پذیری

0.000

0.000

12

اعتماد

0.000

0.000

13

بر این اساس عامل برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری با وزن کلی 284/0 بالاترین اولویت را به خود اختصاص می‌دهد و پس از آن عامل حمایت سازمانی، طرز نگرش مدیریت، زمینه‏سازی فرهنگی، تسهیل و پشتیبانی، سیستم‏های سازمانی و سایر عوامل قرار دارند.

پاسخ به سؤال پنجم پژوهش. وضعیت هر یک از عوامل مؤثر بر تجاری‌سازی در سازمان مورد مطالعه چگونه است؟

درمجموع بین سال‏های 1392-1386 تعداد 405 طرح پژوهشی درون‌دانشگاهی توسط اساتید و پژوهشگران دانشگاه انجام شده است (جدول 14).

جدول 14. تعداد طرح‏های پژوهشی به تفکیک هر دانشکده

دانشکده

علوم انسانی

علوم پایه

علوم کشاورزی

فنی ‏و مهندسی

دندانپزشکی

پرستاری

پزشکی

هنر

متفرقه

تعداد طرح پژوهشی انجام‌شده

74

69

47

47

41

27

81

14

5

 

 

 

 

 

 

از مجموع 405 پرسشنامه ارسالی در این مرحله تعداد 214 پرسشنامه برگشت داده شد. نتایج بررسی داده‏های حاصل از پرسشنامه‏های گردآوری‌شده نشان دادند که از بین 214 طرح پژوهشی انجام‌شده فقط تعداد 4 طرح تجاری‏سازی شده‏اند و سایر طرح‏ها (210 طرح) به مرحله تجاری‏سازی نرسیده‏اند.

با توجه به وجود 5 سؤال سه گزینه‏ای برای ارزیابی پتانسیل تجاری‏سازی و ارزش‏گذاری عددی گزینه‏ها (کم 1، متوسط 2 و زیاد 3) بالاترین امتیاز قابل تصور برای یک طرح پژوهشی عدد 15 (درصورتی‌که برای هر پنج سؤال گزینه زیاد انتخاب شود) و پایین‌ترین امتیاز قابل تصور برای یک طرح پژوهشی عدد 5 (درصورتی‌که برای هر پنج سؤال گزینه کم انتخاب شود) می‏باشد. با توجه به معیار قضاوت یعنی شاخص میانه نمرات (عدد 10) و یا میانگین نمرات (عدد 2)، چنانچه مجموع نمرات مربوط به ارزیابی پتانسیل تجاری‏سازی یک طرح بیشتر از مقدار میانه (عدد 10) و یا میانگین نمرات آن بیشتر از مقدار میانگین (عدد 2) باشد آن طرح به‌عنوان طرح دارای پتانسیل تجاری‏سازی محسوب می‏شود. بررسی داده‏های حاصل از پرسشنامه‏های گردآوری‌شده درخصوص معیارهای ارزیابی پتانسیل تجاری‏سازی طرح‏های پژوهشی نشان داد که حدود 70 درصد طرح‏های پژوهشی دارای پتانسیل تجاری‏سازی می‏باشند و 30 درصد طرح‏های ‏پژوهشی فاقد چنین پتانسیلی هستند. نتایج مربوط به وجود پتانسیل تجاری‏سازی طرح‏های پژوهشی انجام‌شده به تفکیک هر دانشکده در جدول 15 مشخص گردیده است.

بررسی داده‏های این مرحله همچنین نشان داد که برای 43 درصد طرح‏های پژوهشی فقط یک راهبرد مناسب و برای 50 درصد طرح‏های پژوهشی بیش از یک راهبرد مناسب جهت تجاری‏سازی نتایج آنها از سوی صاحبانشان ذکر شده بود؛ همچنین برای 7 درصد طرح‏های پژوهشی هیچ‌گونه راهبرد مناسبی جهت تجاری‏سازی نتایج آنها از سوی صاحبانشان ذکر نشده بود. طبق نظر صاحبان طرح‏های ‏پژوهشی انجام‌شده، پرطرفدارترین راهبرد تجاری‏سازی (برای 66 درصد طرح‌ها) گزینه «انتشارات و ارائه پژوهش‏ها» می‏باشد و پس از آن گزینه‏های ‏«پروژه‏های ‏اجرایی مشترک»، «راه‏اندازی شرکت‏های ‏دانشگاهی» و «اشتغال دانشگاهیان در صنعت» قرار دارند. نتایج مربوط به وضعیت راهبرد مناسب برای تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی از نظر صاحبان آنها به شرح جدول 16 می‏باشد.

جدول 15. وضعیت ارزیابی پتانسیل تجاری‏سازی طرح‏های پژوهشی به تفکیک هر دانشکده

دانشکده

تعداد طرح

مورد بررسی

فاقد پتانسیل تجاری‏سازی

دارای پتانسیل تجاری‏سازی

تعداد

درصد

تعداد

درصد

علوم انسانی

43

14

33%

29

67%

علوم پایه

55

20

36%

35

64%

علوم کشاورزی

8

1

13%

7

88%

پرستاری و مامایی

19

6

32%

13

68%

پزشکی

31

11

35%

20

65%

فنی و مهندسی

40

5

13%

35

88%

هنر

12

7

58%

5

42%

دندانپزشکی

6

1

17%

5

83%

 

 

 

 

 

 

 

 جدول 16. راهبرد مناسب برای تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی از نظر صاحبان آنها

نوع راهبرد تجاری‏سازی

تعداد طرح‏ها

درصد

ثبت اختراع و ارائه مجوز

35

16%

اشتغال دانشگاهیان در صنعت

44

21%

راه‏اندازی شرکت‏های دانشگاهی

44

21%

مشاوره‏های صنعتی

43

20%

انتشارات و ارائه پژوهش‏ها

141

66%

آموزش‏های صنعت‌محور

30

14%

پروژه‏های اجرایی مشترک

84

39%

هیچ‌کدام

15

7%

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آن دسته از طرح‏های ‏پژوهشی که هیچ‌گونه راهبرد مناسبی جهت تجاری‏سازی آنها از سوی صاحبانشان ذکر نشده بود در شمار طرح‏های ‏فاقد پتانسیل تجاری‏سازی به حساب آمدند.

برای بررسی وضعیت عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی (فقدان عامل به‌عنوان مانعی برای موفقیت)، از آزمون میانگین جامعه (آزمون t) در محیط نرم‌افزاری اس‏پی‏اس‏اس و دو فرضیه فرعی ذیل استفاده شد (جدول 17).

 

 

برای بررسی وضعیت عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی (وجود عامل به‌عنوان محرکی برای موفقیت)، از آزمون میانگین جامعه (آزمون t) در محیط نرم‌افزاری اس‏پی‏اس‏اس و دو فرضیه فرعی ذیل استفاده گردید (جدول 18).

 

 

جدول 17. نتایج آزمون میانگین جامعه برای حالت فقدان هر یک از عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی (موانع)

عوامل (حالت فقدان)

t

Sig.

حدود اطمینان

نتیجه‏گیری

حد پایین

حد بالا

عوامل بعد فردی

توانمندی و مهارت

5.676

0.000

0.361

0.751

قابل قبول

دانش و آگاهی

4.979

0.000

0.265

0.616

قابل قبول

ریسک‏پذیری

0.317

0.752

0.150-

0.207

غیرقابل قبول

اعتماد

2.674

0.009

0.066

0.446

قابل قبول

خلاقیت و نوآوری

3.331

0.001

0.121

0.478

قابل قبول

عوامل بعد سازمانی

حمایت سازمانی

4.008

0.000

0.223

0.663

قابل قبول

ساختار سازمانی

4.232

0.000

0.236

0.654

قابل قبول

نگرش مدیریت

4.836

0.000

0.289

0.692

قابل قبول

عامل سیستمی

3.765

0.000

0.182

0.590

قابل قبول

عوامل بعد نهادی

تأمین و تجهیز

2.465

0.016

0.050

0.468

قابل قبول

برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری

2.906

0.005

0.114

0.606

قابل قبول

زمینه‏سازی فرهنگی

3.044

0.003

0.113

0.540

قابل قبول

تسهیل و پشتیبانی

2.046

0.044

0.006

0.416

قابل قبول

 

جدول 18. نتایج آزمون میانگین جامعه برای حالت وجود هر کدام از عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی (محرک‏ها)

عوامل (حالت وجود)

t

Sig.

حدود اطمینان

نتیجه‏گیری

حد پایین

حد بالا

عوامل بعد فردی

توانمندی و مهارت

7.567

0.000

0.522

0.894

قابل قبول

دانش و آگاهی

7.385

0.000

0.432

0.750

قابل قبول

ریسک‏پذیری

2.773

0.007

0.061

0.371

قابل قبول

اعتماد

4.332

0.000

0.221

0.597

قابل قبول

خلاقیت و نوآوری

6.136

0.000

0.418

0.819

قابل قبول

عوامل بعد سازمانی

حمایت سازمانی

7.708

0.000

0.538

0.911

قابل قبول

ساختار سازمانی

6.008

0.000

0.386

0.767

قابل قبول

نگرش مدیریت

7.331

0.000

0.442

0.770

قابل قبول

عامل سیستمی

6.635

0.000

0.395

0.732

قابل قبول

عوامل بعد نهادی

تأمین و تجهیز

6.199

0.000

0.388

0.753

قابل قبول

برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری

5.680

0.000

0.348

0.722

قابل قبول

زمینه‏سازی فرهنگی

6.386

0.000

0.390

0.742

قابل قبول

تسهیل و پشتیبانی

7.205

0.000

0.392

0.691

قابل قبول

 

بحث و نتیجه‌گیری

نقش دانشگاه‌ها در فعالیت‌های اقتصادی در جوامع مختلف بیش از پیش پررنگ شده است و جریان‌یافتن دانش دانشگاهی به سمت صنعت در ایفای این نقش، عاملی حیاتی است. این جریان پیوستۀ علم به اقتصاد که امروزه از آن به‌عنوان تجاری‌سازی دانش یاد می‌شود و از شاخص‌های مهم علم‌سنجی به شمار می‌رود می‌تواند بسیار سریع از طریق گسترش و سوگیری دانشگاه‌ها از حاشیه به سمت مرکزِ توسعه پیش رود. این امر مستلزم نگاه به منابع خارج از اقتصاد به‌ویژه دانشگاه‌ها به‌عنوان عنصری از منابع نوآوری است. در این مطالعه پس از بررسی و مطالعه تحقیقات داخلی و خارجی درخصوص تجاری‏سازی دانش نزدیک به 120 مؤلفه اصلی و فرعی مؤثر بر تجاری‏سازی استخراج گردید که پس از پالایش به 51 مورد کاهش یافت. سپس موارد باقی‌مانده در 13 گروه، گروه‏بندی و به‌عنوان عاملی اصلی نام‌گذاری شد و نهایتاً 13 عامل جدید در قالب یکی از ابعاد فردی، سازمانی و نهادی دسته‏بندی شدند (جدول 19).

جدول 19. فهرست مؤلفه‏ها و عوامل نهایی استخراج‌شده در مرحله اول تحقیق

بعد

عامل اصلی (نام‌گذاری جدید)

مؤلفه‏های ‏فرعی

فردی

توانمندی و مهارت

برقراری ارتباطات با سازمان‏ها و شبکه‏های ‏اجتماعی-اقتصادی مؤثر، انجام نیازسنجی‏های ‏اقتصادی و فنی، ایده‌پردازی، هدف‌گذاری، تفکر جامع و استراتژیک، توانایی و مهارت تحقیقاتی

دانش و آگاهی

آشنایی با وضعیت تجارت و کسب و کار، شناخت نیازهای بازار و مشتریان، آشنایی با حقوق و قوانین تجاری‏سازی، آگاهی و شناخت از فعالیت‏های ‏بازاریابی و ورود به بازار

ریسک‏پذیری

سرمایه‌گذاری روی اختراع و نتایج تحقیقات، شکست‌پذیری تجاری

اعتماد

اعتماد به دیگران و عدم ترس از دست‌دادن مالکیت فکری و معنوی

خلاقیت

رهایی از روزمرگی شغلی، مجاورت در فضای خلاقیت و نوآوری، ایده‏ها و روش‏های ‏پژوهشی جدید

سازمانی

حمایت سازمانی

حمایت‏های مالی دانشگاه از پژوهشگران، تأمین امکانات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری اعم از آزمایشگاه و تجهیزات تحقیقاتی برای توسعة اختراعات و پیاده‌سازی نمونة اولیة فناوری، جو و فرهنگ سازمانی مناسب، آموزش و مشاورة علمی به مخترعان و محققان

ساختار سازمانی

عدم بوروکراسی اداری، عدم وابستگی دانشگاه به بودجه‏های دولتی، آزادی عمل استادان برای مشارکت در فعالیت‏های کسب و کار، روابط مناسب میان‌بخشی و واحدهای داخلی سازمان

نگرش مدیریتی

نگرش مناسب مدیریت ارشد به تجاری‏سازی تحقیقات، هدف‌گذاری و تأکید مدیریت منابع در دسترس برای به‌کارگیری تحقیقات توسط مدیریت ارشد، مشروعیت بخشی به تحقیقات کاربردی

عامل سیستمی

سیاست‏ها و رویه‏های مناسب تجاری‏سازی، نظام پاداش انتقال فناوری، توزیع مناسب مزایای حاصل از تجاری‏سازی تحقیقات و اختراعات، مدیریت مالکیت دارایی فکری دانشگاه، استانداردها و فرایندهای مناسب ارزیابی تحقیقات

 

جدول 19. فهرست مؤلفه‏ها و عوامل نهایی استخراج‌شده در مرحله اول تحقیق

بعد

عامل اصلی (نام‌گذاری جدید)

مؤلفه‏های ‏فرعی

نهادی

تأمین و تجهیز

حمایت مالی و سرمایه‌گذاری دولت در نمونه‌سازی و تجاری‏سازی محصول، ارائه تجهیزات و تسهیلات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری به شرکت‌های کارآفرین و سرمایه‌گذاران و مخترعان برای توسعة اختراعات و اکتشافات، اصلاح و تصویب قوانین بانکی برای تأمین مالی، اصلاح روند و توسعة فعالیت‌های صندوق‌های ضمانت سرمایه‌‌‌‌‌گذاری، توسعه زیرساخت‏های ‏سخت‌افزاری لازم برای توسعة ایده تا مرحلة شکل‌گیری پتنت

برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری

توجه به تجاری‏سازی در قوانین و اسناد برنامه‌ای، قوانین حمایتی از محققان و مخترعان صاحب ایده‏های ‏نوآورانه و فناورانه، توسعه اسناد راهبردی پژوهشی

زمینه‏سازی فرهنگی

فعال‌بودن واحد تحقیق و توسعه در بنگاه‌های اقتصادی، معرفی نیازهای نوآورانه به مخترعان از سوی نهادهای دولتی و خصوصی، تقویت نگرش عادات و رفتارهای مناسب در به‌کارگیری تحقیقات، کاهش ریسک حاصل از کاربردی‌نشدن تحقیقات به‌عنوان یک فرهنگ

تسهیل و پشتیبانی

قیمت‌گذاری مناسب متقاضیان برای خرید امتیاز مخترعان و محققان، ایجاد و تقویت شبکه‏های ‏اطلاع‏رسانی محیطی، تشکیل حلقه‏های ‏مخترعان، تعریف مالکیت نتایج تحقیقات و اختراعات، استقرار سامانة جامع اختراعات ثبت‌شده، مشاورة علمی به محققان و مخترعان

 

 

 

 

 

 

با توجه به اطلاعات به‌دست‌آمده از مستندات مشخص شد که درمجموع بین سال‏های 1392-1386 تعداد 405 طرح پژوهشی درون‌دانشگاهی توسط پژوهشگران انجام شده است و از بین 214 طرح پژوهشی انجام‌شده فقط تعداد 4 طرح تجاری‏سازی شده‏اند و سایر طرح‏ها (210 طرح) به مرحله تجاری‏سازی نرسیده‏اند؛ همچنین حدود 70 درصد طرح‏های پژوهشی (149 طرح) دارای پتانسیل تجاری‏سازی می‏باشند و 30 درصد طرح‏های ‏پژوهشی (65 طرح) فاقد چنین پتانسیلی هستند. همچنین برای 43 درصد طرح‏های پژوهشی (92 طرح) فقط یک راهبرد مناسب و برای 50 درصد طرح‏های پژوهشی (108 طرح) بیش از یک راهبرد مناسب جهت تجاری‏سازی نتایج آنها ذکر شده است؛ برای 7 درصد طرح‏های پژوهشی (15 طرح) هیچ‌گونه راهبرد مناسبی جهت تجاری‏سازی نتایج آنها ذکر نشده است. همچنین پرطرفدارترین راهبرد تجاری‏سازی (برای 66 درصد طرح‌ها) گزینه «انتشارات و ارائه پژوهش‏ها» و پس از آن گزینه‏های ‏«پروژه‏های ‏اجرایی مشترک»، «راه‏اندازی شرکت‏های ‏دانشگاهی» و «اشتغال دانشگاهیان در صنعت» قرار داشتند.

انجام اعتبارسنجی نیز نشان داد که دسته‏بندی عوامل در یکی از ابعاد سه‌گانه (فردی، سازمانی و نهادی) قابل قبول است‏ و اکثر خبرگان (در هر عامل بیش از 90 درصد) در این خصوص توافق و تشابه نظر دارند. همچنین از نظر خبرگان وجود هر یک از عوامل به‌عنوان محرکی برای تجاری‏سازی محسوب می‏شوند و فقدان هر کدام از عوامل به‌عنوان مانعی برای تجاری‏سازی محسوب می‌شود.

با توجه به نتایج به‌دست‌آمده از روش دیمتل مشخص شد که اثرگذارترین شاخص‌ها درخصوص عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی به‌ترتیب شامل نگرش مدیریتی، برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری، تسهیل و پشتیبانی، زمینه‏سازی فرهنگی، عامل سیستمی، حمایت سازمانی، ساختار سازمانی و تأمین و تجهیز بودند و این شاخص‌ها به‌عنوان شاخص‌های علت در نظر گرفته می‌شوند. از طرفی سایر شاخص‌ها در گروه شاخص‌های معلول قرار می‌گیرند که عبارت‌اند از دانش و آگاهی، توانمندی و مهارت، خلاقیت و نوآوری، ریسک‏پذیری و اعتماد. به‌عبارت‌‌دیگر، این شاخص‌ها از سایر شاخص‌ها اثر می‌پذیرند (جدول 20).

جدول 20. اثرگذاری و اثرپذیری شاخص‌ها (عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی) بر اساس روش دیمتل

بعد اصلی

شاخص

رتبه اثرگذاری

نوع شاخص (علت/معلول)

فردی

توانمندی و مهارت

10

معلول

دانش و آگاهی

9

معلول

ریسک‌پذیری

12

معلول

اعتماد

13

معلول

خلاقیت و نوآوری

11

معلول

سازمانی

حمایت سازمانی

8

علت

ساختار سازمانی

7

علت

نگرش مدیریتی

1

علت

عامل سیستمی

5

علت

نهادی

تأمین و تجهیز

6

علت

برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری

2

علت

زمینه‏سازی فرهنگی

4

علت

تسهیل و پشتیبانی

3

علت

 

به‌منظور اولویت‏بندی عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی از روش فرایند تحلیل شبکه‏ای استفاده گردید. نتایج حاصل از اولویت‏بندی درون‌خوشه‏ای عوامل نشان دادند که در بعد فردی وزن تمامی عوامل یکسان است و هیچ‌کدام از عوامل نسبت به یکدیگر اولویت ندارند. در بعد سازمانی عامل حمایت سازمانی با وزن 487/0 بالاترین وزن و پس ‌از آن به‌ترتیب عوامل طرز نگرش مدیریت، سیستم‏های سازمانی و ساختار سازمانی در اولویت قرار دارند. در بعد نهادی نیز، عامل برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری با وزن 466/0 بالاترین وزن و پس از آن به‌ترتیب عوامل زمینه‏سازی فرهنگی، تسهیل و پشتیبانی و تأمین و تجهیز در اولویت قرار دارند. همچنین اولویت‌بندی گزینه‌ها نشان داد که عامل برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری با وزن کلی 284/0 بالاترین اولویت را به خود اختصاص می‌دهد و پس از آن عامل حمایت سازمانی، طرز نگرش مدیریت، زمینه‏سازی فرهنگی، تسهیل و پشتیبانی، سیستم‏های سازمانی و سایر عوامل قرار دارند.

نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل وضعیت عوامل مؤثر بر تجاری‏سازی (محرک یا مانع) در دانشگاه، نشان دادند که فقدان هرکدام از عوامل سیزده‏گانه به جز عامل ریسک‏پذیری، به‌عنوان مانعی برای تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی شناخته می‏شوند. به‌عبارت‌دیگر، فقدان توانمندی و مهارت، فقدان دانش و آگاهی، عدم اعتماد به دیگران و فقدان خلاقیت و نوآوری نزد صاحبان طرح‏های ‏پژوهشی (در بعد فردی) به‌عنوان مانعی برای تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی شناخته می‏شوند. همچنین عدم حمایت سازمانی، ساختار نامناسب سازمانی، نگرش نامناسب مدیریت سازمان و سیستم‏های ‏ضعیف سازمانی مانعی برای تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی در دانشگاه شاهد می‏باشند. در بعد نهادی نیز عدم تأمین و تجهیز مناسب، فقدان برنامه‏ریزی و سیاست‌گذاری مطلوب، عدم زمینه‏سازی فرهنگی در جامعه و فقدان حمایت و پشتیبانی صاحبان طرح‏های ‏پژوهشی مانعی برای تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی بوده است. از سوی دیگر نتایج این مرحله نشان دادند که وجود هریک از عوامل سیزده‏گانه به‌عنوان محرکی برای تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی شناخته می‏شوند.

از مهم‌ترین نتایج تحقیق حاضر تبیین سیزده عامل اصلی تأثیرگذار بر تجاری‏سازی نتایج تحقیقات دانشگاهی در سه بعد فردی، سازمانی و نهادی است. عوامل سیزده‏گانه مذکور که ماحصل تجمیع 51 مؤلفه فرعی می‏باشد در بسیاری از تحقیقات داخلی و خارجی کم و بیش به آنها اشاره شده است (شمس و افضلان، 1383؛ فکور، 1385؛ حاجی‌حسینی و فکور، 1387؛ هاشم‏نیا و همکارانش، 1388؛ پورعزت و همکاران، 1389؛ اتزکویتز و همکاران، 2000؛ لاکانان، 2003؛ سیگل و فان، 2004؛ لینک و اسکات، 2005؛ آدریچ و همکاران، 2008؛ مارک‏من و همکاران، 2006؛ لانگفورد، 2006؛ راسموسن و همکاران، 2006؛ کارلسون، 2007؛ هنگ و همکاران، 2012). نکته حائز اهمیت در تحقیقات و مطالعات انجام‌شده در حوزه تجاری‏سازی این است که برخی از این مطالعات رویکرد دومحوری (وجود و یا فقدان عوامل و مؤلفه‏ها) را مورد بررسی قرار داده‏اند و برخی دیگر از یک محور به موضوع نگریسته‏اند. همچنین برخی مطالعات عوامل تأثیرگذار بر تجاری‏سازی را نشئت‌گرفته در ابعاد گوناگون سازمانی و غیرسازمانی (نهادی و فردی) می‏دانند و برخی دیگر صرفاً نگاهی تک‌بعدی به موضوع تجاری‏سازی داشته‏ و تنها از یک زاویه (مثلاً موانع ساختاری تجاری‏سازی) به این موضوع توجه کرده‏اند. فکور (1385) با نگاهی یک‌بعدی به موضوع تجاری‏سازی و با مروری بر مفاهیم نظری تجاری‏سازی، مهم‌ترین موانع تجاری‏سازی دانش در دانشگاه‏های ایران را عدم وجود قوانین و مقررات مورد نیاز فعالیت‏های تجاری‏سازی و انتقال تکنولوژی در بخش دانشگاهی، خصوصاً در ارتباط با حقوق مالکیت دارایی‏های فکری حاصل از بخش دانشگاهی کشور؛ عدم تأمین منابع مالی مورد نیاز جهت فعالیت‏های تجاری‏سازی در بخش دانشگاهی کشور؛ عدم حمایت از تأسیس و تقویت نهادهای انتقال فناوری در بخش دانشگاهی عنوان می‏کند. سیگل و فان (2004) به وجود موانع نگرشی-قانونی در بین مدیران دانشگاهی و اعضای هیئت علمی، نبودن پاداش کافی برای ترغیب اعضای هیئت علمی به تجاری‏سازی، کمبود کارشناسان مجرب در دفاتر انتقال فناوری، و کافی‌نبودن منابع مالی در دسترس به‌عنوان چالش‏های اساسی تجاری‏سازی در دانشگاه اشاره می‏کنند و این در حالی است که در این تحقیق نیز نگرش مدیریت یکی از عوامل اصلی مؤثر بر تجاری‌سازی و در بعد سازمانی شناخته شد که در بین سایر عوامل سومین اولویت را به خود اختصاص داد. تأثیرگذاری عوامل دیگر مورد اشاره سیگل و فان نیز در تحقیق حاضر (در قالب عوامل ساختاری و نهادی) مورد تأیید قرار گرفتند. هرچند برخی شباهت‏ها درنتیجه تحقیقات دیگران با تحقیق حاضر و یا اولویت‏بندی عوامل اثرگذار بر تجاری‏سازی وجود دارد اما بروز تفاوت‏های دستاوردی نیز می‏تواند مؤید متفاوت‌بودن شرایط پژوهش و پیش‏فرض‏های پژوهشگران باشد و همچنین تحت تأثیر فرهنگ حاکم بر جامعه آماری و محیط خاص پژوهشی نیز می‏باشد.

یکی دیگر از نکات حائز اهمیت در تجاری‏سازی که در این تحقیق نیز مورد تأکید قرار گرفت نقش بعد فردی در تجاری‏سازی است؛ زیرا بسیاری از تحقیقات تلاش نموده‏اند عوامل موفقیت و تأثیرگذار بر تجاری‏سازی را در بستر سازمانی و غیردانشگاهی (مانند بازار و دولت) ببینند. موستر و همکارانش (2006) در این خصوص معتقدند با توجه به اینکه موفقیت تجاری‏سازی فناوری دانشگاهی تا حدودی به انگیزه‏های فردی، تمایل ریسک‏پذیری و مجموعه مهارت‏های کارآفرینان دانشگاهی بستگی دارد؛ بنابراین در ارائه مدل کامل‏تر درباره‏ کارایی انتقال فناوری توجه به سطح فردی تحلیل بسیار مهم است.

از دیگر نتایج تحقیق وجود پتانسیل بالای تجاری‏سازی در طرح‏های پژوهشی انجام‌شده در دانشگاه است که این مهم خود دلیلی بر توجه و تأکید بیش از گذشته به موضوع تجاری‏سازی تحقیقات پژوهشی در دانشگاه‏ها می‏باشد. موضوعی که در اکثریت دانشگاه‏های کشور مورد غفلت واقع شده است و تحقق انقلاب سوم دانشگاهی که همان کارآفرین‌شدن دانشگاه‏ها می‏باشد با وقفه زیادی همراه نمود. نتایج این تحقیق همچنین نشان دادند که پرطرفدارترین راهبردهای تجاری‏سازی برای نتایج طرح‏های پژوهشی دانشگاه، چهار گزینه انتشارات، پروژه‏های ‏اجرایی مشترک، راه‏اندازی شرکت‏های ‏دانشگاهی و اشتغال دانشگاهیان در صنعت می‏باشد که این مهم از سویی تنوع راهبردهای تجاری‏سازی را با توجه به نوع دستاوردها و نوآوری‏های پژوهشی قابل عرضه به بازار نشان می‏دهد و از سوی دیگر بیان‏کننده تفاوت‏های ساختاری در نوع و شرایط تقاضای بازار برای نتایج پژوهشی رشته‏های مختلفی علمی می‏باشد. لاکانان (2003) نیز در تحقیق خود به چنین موضوعی اشاره می‏کند. به‌زعم وی مکانیزم‏های تجاری‏سازی رشته‏های علوم پایه و زیستی به ثبت اختراعات و صدور پروانه‏های بهره‏برداری تمایل دارند، درحالی‌که رشته‏های فنی به انعقاد قراردادهای مشترک با صنایع و تشکیل شرکت‏های تجاری اولویت می‏دهند.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

-   ساختار کنونی ارائه پیشنهاد و اجرای طرح‏های پژوهشی مرتبط با اساتید تغییر یافته و قوانین و بندهایی در راستای تشویق محققین برای انجام نیازسنجی‏های اقتصادی و فنی، ارائه طرح‏های پژوهشی نوآورانه و ارزیابی پتانسیل تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی قبل از اجرا تدوین به ساختار کنونی اضافه گردد.

-   به‌منظور افزایش میزان توانمندی و مهارت پژوهشگران، اساتید و دانشجویان، یک شبکه جامع درون‌دانشگاهی که منجر به افزایش ارتباطات کاری، علمی و تحقیقاتی می‏شود ایجاد گردد و در راستای هم‏افزایی بیشتر با سایر پژوهشگران و محققان خارج‌دانشگاهی، پیوند شبکه مزبور با سایر شبکه‏های علمی و دانشگاهی در سطح کشور برقرار گردد.

-   برنامه‏های مفید و آموزشی کاربردی برای اساتید و صاحبان طرح‏های پژوهشی در حوزه‏های بازاریابی، مدیریت، خلاقیت و نوآوری، حقوق و قوانین تجاری به‌صورت مستمر و اثربخش اجرا شود.

-   نسبت به ایجاد مراکز رشد فناوری تخصصی در دانشگاه و به‌کارگیری تجهیزات و امکانات مناسب کتابخانه‏ای، آزمایشگاهی، اداری، مالی، حقوقی و تولیدی در مراکز رشد موجود و مراکز جدیدالتأسیس در راستای بهره‏مندی محققان، مخترعان و صاحبان طرح‏های نوآورانه در دانشگاه، تلاش مجدانه‏ای انجام گردد.

-   با برگزاری نشست‏ها و سمینارهای آموزشی از سوی مسئولان و متولیان پژوهشی در دانشگاه برای آشناسازی مدیران دانشگاه با اهمیت مقوله تجاری‏سازی و بهبود نگرش آنها در راستای تغییر رویکردها درخصوص تجاری‏سازی نتایج طرح‏های پژوهشی و حمایت ویژه مدیران از رویکرد درآمدزایی و ثروت‏آفرینی درون‌دانشگاهی اقدام گردد. در این راستا همچنین توصیه می‏شود دانشگاه برای افزایش درآمدهای مستقل و درون‌زا و کاهش وابستگی‏های بودجه‏ای هدف‏گذاری مشخص و قابل سنجشی داشته باشد.

-   مدیران دانشگاه نسبت به تسهیل ساختاری و اداری اقدام و زمینه حضور بیشتر اساتید و دانشجویان در صنعت و محیط کاری خارج از دانشگاه (در قالب تصدی مناصب و پست‏های خارج‌سازمانی، همکاری‏های چندجانبه، مشارکت‏های تجاری و صنعتی، بازدیدهای آموزشی و کارآموزی در صنعت و پیمانکاری توسط واحدهای دانشگاه) را فراهم آورند. همچنین تغییرات ساختاری به‌گونه‌ای باشد که منجر به حذف موانع اداری و سازمانی درون‌دانشگاهی برای تسهیل‏سازی اقدامات و فعالیت‏های مرتبط با تجاری‏سازی یافته‏های پژوهشی اساتید و پژوهشگران باشد.

-   مسئولان و مدیران دانشگاه نسبت به تعیین چارچوب‏های حقوقی و مالکیتی نتایج پژوهشی، اختراعات و نوآوری‏های علمی برای اساتید و دانشجویان در قالب تدوین یک آئین‏نامه جدید پژوهشی انگیزشی و تسهیل‏کننده اقدام نمایند.

-   مدیران دانشگاه نسبت به رایزنی بیرونی و تغییرات درون‌دانشگاهی در برنامه‏های انگیزشی و ارتقای شغلی اساتید و گنجاندن بندها و مفاد قانونی برای تشویق اساتید به سمت نوآوری و تجاری‏سازی طرح‏های پژوهشی اقدام نمایند.

-   مدیران دانشگاه نسبت به برقراری ارتباطات و اجرای تفاهم‏نامه‏های علمی و تحقیقاتی به‌منظور استفاده از تسهیلات، امکانات و تجهیزات سازمان‏ها و نهادهای اقتصادی و مالی کشور اهمیت بیشتری قائل شده و در این راستا تا حصول نتایج مطلوب تلاش مضاعفی نمایند.



[1] . Wang, & Liu

[2] . Etzkowitz

[3] . RAND

[4] . Rothwell

[5] . Delcampo et al

[6] . Pries, and Guild

[7] . Göktepe-Hultén

[8] . Landry, Amara, and Ouimet

[9] . Bozeman

[10] . Buenstorf

[11] . Bray & LEE

[12] . Laukkanen

[13] . Spin Offs

[14] . Licensing

[15] . Laukkanen

[16] . Kvopio University

[17] . Siegel & Phan

[18] . Karlsson

[19] . Ismail, K. et al

پورعزت، علی‌اصغر؛ قلی‌پور، آرین و ندیرخانلو، سمیرا. (1389). تبیین موانع کارآفرینی دانشگاهی و تجاری‌سازی دانش در دانشگاه تهران، فصلنامه سیاست علم و فناوری، 2 (4)، 65-75.

جاهد، حسینعلی؛ آراسته، حمیدرضا و جعفری، پریوش. (1390). تعیین و تبیین عوامل فردی مؤثر در تجاری‏سازی نتایج پژوهشی؛ مطالعة موردی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، فصلنامة سیاست علم و فناوری، سال چهارم، شمارة 1، 16-1.

حاجی‌حسینی، حجت‌اله و فکور، بهمن. (1387). کارآفرینی دانشگاهی و تجاری‏سازی نتایج تحقیقات در دانشگاه‌های ایران (مطالعۀ موردی 7 دانشگاه مهم کشور)، فصلنامه سیاست علم و فناوری، شماره 1 (2)، 59-70.

حسنقلی‌پور، حکیمه؛ قلی‌پور، آرین؛ محمدی قاضی محله، مهدی و روشندل اربطانی، طاهر. (1389). الزامات، ضرورت‏ها و مکانیزم‌های تجاری‏سازی دانش در دانشکده‌های مدیریت. فصلنامة مدیریت بازرگانی، دورة 2، شمارة 6، 41-60.

حسنقلی‌پور، حکیمه؛ قلی‌پور، آرین و طاهر روشندل اربطانی. (1390). موانع تجاری‌سازی دانش در کارآفرینی دانشگاهی، فصلنامة توسعة کارآفرینی، سال چهارم، شمارة 14: 183-165.

حسینیان پویا، هانیه؛ قاضی نوری، سید سروش و گودرزی، مهدی. (1394). شناسایی عوامل مؤثر بر استراتژی تجاری‏سازی فناوری با استفاده از روش فراترکیب، فصلنامه مدیریت توسعه فناوری، دوره سوم، شماره 1، 97-63.

خاکی، غلامرضا. (1382). روش تحقیق با رویکردی به پایان‏نامه‏نویسی. تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مرکز تحقیقات علمی کشور، کانون انتشاراتی درایت.

روشندل اربطانی، طاهر؛ مقیمی، سید محمد؛ میناوند، محمدقلی و خواجه ئیان، داتیس. (1391). چهارچوبی برای تجاری‏سازی نوآوری‌های دیجیتال در شرکت‌های کارآفرین رسانه‌های ایران (مطالعه‏ای چندموردی)، فصلنامة مدیریت بازرگانی، دورة 4، شمارة 11، 88-71.

زارع، هادی و سلام‌زاده، آیدین. (1391). شناسایی شاخص‌های خروجی عملکرد تجاری‌سازی تحقیقات دانشگاهی بر اساس الگوی ترکیبی EFQM و AHP، فصلنامه توسـعه کارآفرینی، 4 (15)، 85-104.

شریفی، مهنوش؛ عربیون، ابوالقاسم و شریف‌زاده، ابوالقاسم. (1389). ملزومات مدیریت مالکیت فکری برای کارآفرینی فناورانه مبتنی بر تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی، چهارمین کنفرانس ملی مدیریت فناوری ایران.

شمس، ناصر و افضلان، فریده. (1383). شرکت‏های تجاری دانشگاهی بستری برای توسعه استقلال دانشگاه‌ها، مجله رهیافت، 34، 52-41.

صراطی شیرازی منصوره؛ عصاره، فریده و فرج‌پهلو، عبدالحسین. (1396)، بررسی ارتباط میان هم انتشاری دانشگاه-صنعت و تجاری‌سازی دانش دانشگاهی در قالب اسپین آف در ایران، دوفصلنامه علمی پژوهشی پژوهشنامه علم‌سنجی، دانشگاه شاهد،.

صفری، سعید؛ قاضی‌زاده، مصطفی و طاهری، رضا. (1392)، بررسی موانع ارتباط اعضای هیئت علمی با بخش صنعت در راستای تحقق دانشگاه کارآفرین، پژوهشنامه مدیریت اجرایی، سال پنجم، شماره 10، 134-107.

فروزنده، لطف‌اله؛ رحمانی، زین‌العابدین؛ جوکار، علی‌اکبر و عباسی اسفنجانی، حسین. (١٣٩١). اندازه‌گیری و سنجش عملکرد تجاری‌سازی تحقیقات در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی. دوفصلنامه توسعه تکنولوژی صنعتی، شماره ١٠، 48-35.

فکور، بهمن (1385). مروری بر مفاهیم نظری تجاری‌سازی نتایج تحقیقات، نشریه رهیافت، بهار و تابستان، 37، 32-24.

فکور، بهمن و حاجی‌حسینی، حجت‌الله. (1387). کارآفرینی دانشگاهی و تجاری‏سازی نتایج تحقیقات در دانشگاه‌های ایران، فصلنامه سیاست علم و فناوری، سال اول، تابستان، شماره 2، 70-59.

فکور، بهمن. (1386). شرایط زمینه‌ساز برای پیشبرد تجاری‏سازی نتایج تحقیقات در بخش دانشگاهی، فصلنامه رهیافت، شماره 40، 54-46.

کشاورزی، علی‌حسین؛ صفری، سعید و عسکری، محمدحسین. (1396)، الگوی بهره‌گیری از عوامل پیش‌برنده و بازدارنده‌ها در شکل‌گیری دانشگاه کارآفرین در ایران، مطالعات مدیریت راهبردی، شماره 29، 178-163.

 

مرادنژادی، همایون؛ شعبانعلی فمی، حسین؛ ایروانی، هوشنگ؛ حسینی، سید محمود و کافی، محسن. (1386). موانع توسعة کارآفرینی در واحدهای تولیدی گلخانه‏ها در ایران، فصلنامة علوم کشاورزی ایران، دورة 2، شمارة 38، 184-175.

مظفری، فاروق و شمسی، لقمان. (1390)، بررسی روش‏ها و رویکردهای تجاری‏سازی تحقیقات دانشگاهی؛ مطالعه موردی دانشگاه تبریز، فصلنامه علمی-پژوهشی سیاست علم و فناوری، سال سوم، شماره چهارم، 29-15.

موسایی، احمد؛ بندریان، رضا؛ قدیریان، عباسعلی و صدرائی، ساسان. (1389). ارزیابی قیمت دانش فنی برای تجاری‏سازی یک فناوری، فصلنامة توسعة تکنولوژی صنعتی، شمارة 15، 77-65.

میرغفوری، سید حبیب‌الله؛ صادقی آرانی، زهرا و جعفرنژاد، احمد. (1390). پیش‌بینی موفقیت تجاری‏سازی ایده‏های نوآورانه با استفاده از شبکة عصبی مصنوعی، فصلنامة سیاست علم و فناوری، دوره 4، شماره 1، 76-63.

ندیرخانلو، سمیرا. (1387)، تدوین الگوی انتقال تجاری دانش و الزامات کارآفرینی دانشگاهی (بر اساس مقایسه روش‏های پنج دانشگاه معتبر جهان)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده مدیریت دانشگاه تهران.

نوروزی چاکلی، عبدالرضا؛ حسن‌زاده، محمد و نورمحمدی، حمزه‌علی. (1388)، سنجش علم، فناوری و نوآوری: مفاهیم و شاخص‌های بین‌المللی، تهران: مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، 41-40.

هاشم‌نیا، شهرام؛ عمادزاده، مصطفی؛ صمدی، سعید و ساکتی، پرویز. (1388). روش‌های تجاری‏سازی آموزش عالی و چالش‌های آن، پایان‌نامه دکتری، دانشگاه شهید بهشتی.

یداللهی فارسی، جهانگیر؛ زالی، محمدرضا و باقری فرد، سید مرتضی. (1390)، شناسایی عوامل ساختاری مؤثر بر توسعة کارآفرینی دانشگاه؛ مطالعة موردی دانشگاه جامع علمی کاربردی، فصلنامة سیاست علم و فناوری، دوره 4، شماره 1، 32-17.

Audretsch, D. B., Bönte, W.and Keilbach, M. (2008). Entrepreneurship capital and its impact on knowledge diffusion and economic performance. Journal of Business Venturing, vol. 23, issue 6, 687-698.

Bandarian Reza. (2007). From Idea to Market in RIPI; An agile Frame for NTD Process, Journal of Technology Management and Innovation, Volume 2, Issue 1, JOTMI Research Group.

Bandarian, R. (2005). Enabalers of Commercialization in Research Organization, Proceeding of International Management Conference, Sharif university of Technology.

Bandarian, R. (2008). Measuring Commercial Potential of Technology with Fuzzy logic, Journal of Science & Technology Policy, 1(1). PP. 15-32.

Biemans W. G, Harmsen H. (1995). Overcoming the barriers to marketriented product development, Journal of Marketing Practice: APPlied Marketing Science, Vol.1, No. 2: 7-25.

Bray Michael J., James N. LEE. (2000). University Revenues from Technology Transfer: Licensing Fees VS. Equity Positions, Journal of Business Venturing, No. 15, PP. 385-392.

Buenstorf, G. (2006). Commercializing Basic Science as a Competitor or Complement of Academic Accomplishment? The Case of Max Planck Directors, available from: http://cemi.epfl.ch/webdav/site/cemi/shard/workshop.

Cummings,J.L, and Teng, B. (2003). Transfering R &Knowledge: The Key Factors Affecting Knowledge Transfer Success. Journal of Engineering and Technology Management.Vol.20, PP: 39-68.

Debackere, K. and Veugelers R. (2005). The role of academic technology transfer organizations in improving industry science links, Research Policy. Vol.34, 321-342.

Decter, M., Bennett, D. and Leseure, M. (2007). University to business technology transfer-UK and USA comparisons, Technovation, 27(3). PP. 145-155.

Etzkowitz, H. (2003). Research groups as ‘quasi-firms’: the invention of the entrepreneurial university. Research Policy 32, 109-121.

Etzkowitz, H. and Leydesdorff, L. (2000). The dynamics of innovation: from National Systems and ‘‘Mode 2’’ to a Triple Helix of university–industry government relations. Research Policy 29, 109–123.

Etzkowitz, H., Webster, A., Gebhardt, C., Regina, B. and Terra, C. (2000). The future of the university and the university of the future: evolution of ivory tower to entrepreneurial paradigm. Research Policy 29, 313–330.

Etzkowitz, H., Webster, A., Gebhardt, C., Regina, B. and Terra, C. (2003). The future of the university and the University of the Future: evolution of ivory tower to entrepreneurial paradigm. Research Policy. Vol.29: 313-330.

Fontana, R., Geunab, A. and Matt c M. (2006). Factors affecting university–industry R&D projects: The importance of searching, screening and signaling. Research Policy. Vol.35: 309-323.

Ghazinoori, S.R. (2005). Strategies & trends for commercialization & marketing of high technologies case study: Nanotechnology in Iran, 2nd Conference on Management of Technology, Tehran University, Iran.

Göktepe-Hultén. (2008). University Inventors and University Patenting Patterns at Lund University: Conceptual- Methodological & Empirical Insights" in Krishna, C. Sri Academic. Amicus Books, ICFAI, India ISBN 81-314-1349-7

Hossain, N. (1998). Constraints to SMEs development in Bangladesh. International reform and the informal sector. (IRIS).

Hosseini, J. and Esmaeeli, S. (2010), “To determine the challenges in commercialization of nanotechnology in agricultural sector of Iran”, Journal of Biological Sciences, 5 (6), pp. 448- 451.

Ismail, K. et al. (2015). “Entrepreneurial intention, entrepreneurial orientation of faculty and students towards commercialization”, International Conference on Leadership, Journal of Technology and Innovation Management, Procedia- Social and Behavioral Sciences 181: 349- 355.

Karlsson, M. (2007). Commercialization of Research Results in United States: An Overview of Federal and Academic Technology Transfer. ITPS, Swedish Institute for Growth Policy Studies.

Khilji, S.E., Mroczkowski, T., Bernstein, B. (2006). From Invention to Innovation: Toward Developing an Integrated Innovation Model for Biotech Firms, Journal of Product Innovation Management, No. 23, PP. 528–540.

Kirihata, T. (2007). Critical Success Factors in the Commercialization Process of Intellectual Property by New Technology Based Firms in Japan, the Kyoto Economic Review, 76(2). PP. 241-249.

kutinalahti, P. (2005). University aPProaching market: intertwining cientific and entrepreneurial goal VTT. No 589. P: 1-170

Landry R., Amara, N., Ouimet, M. (2007). Determinants of knowledge transfer: evidence from Canadian university researchers in natural sciences and engineering, Journal of Technology Transfer No. 32.

Laukkanen, M. (2003). Exploring Academic Entrepreneurship: Drivers and Tensions of Universitybased Business, Journal of small Business and Enterprise Development, No. 10(4). PP. 372-382.

Martyniuk, A.O., Jain, R.K. and Haft, M.N. (2002). Market opportunity analyses & technology transfer, International Journal of Technology Transfer & Commercialization, 1(4). PP. 385-404.

Martyniuk,A.O., Jain,R.K., Stone,H.J. (2003). Critical Success Factors and Barriers to Technology Transfer: Case Studies and Implications; International Journal of Technology Transfer and Commercialisation; Vol. 2; No.3; PP. 306-327.

Mustar, P., Renault, M., Colombo, M., Piva, G., Fontes, E. M., Lockett, A., Wright, M., Clarysse, B., and Moray, N. (2006). Conceptualizing the heterogeneity of research-based spin-off: A multi-dimensional taxonomy. Research Policy, Vol, 35. No, 2. PP: 289-300.

Nicola, B., Rosa, G. and Maurizio, S. (2006). institutional changes and the commercialization of academic Knowledge: a study of Italian universities patenting activities between 1965 to 2002, Research policy, 35(4). PP. 120-131.

Phan, P. H. and Siegel, D. S. (2006). The Effectiveness of University Technology Transfer. Foundations and Trends in Entrepreneurship, Vol. 2, No. 2, PP: 77-144.

Plewa, C. (2005). Differences in Perceived Benefits from University-Industry Relationships, ANZMAC 2005 Conference: Business Interaction, Relationships and Networks, University of Adelaide, South Australia.

Pries F. (2006). Build, Rent and Sell: Options for Commercializing New Technologies Arising from University Research, Ph.d., University of Waterloo, Ontario, Canada.

RAND,. (2003). Technology Transfer of Federally Funded R&D. Perspectives from a Forum, RAND Science and Technology Policy Institute, available from: www.rand.org/pubs/conf_proceedings/2006/CF187.pdf.

Rasmussen, E., Moen, Q. and Gulbrandsen, M. (2006). Initiatives to promote commercialization of university knowledge, Technovation. Vol.26, No.4: 518-533.

Rothwell, R. (1992). Successful Industrial Innovation: Critical Factors for the 1990s, R&D Management, 22(3). PP. 221-239.

Rowley, E. and Martin P. (2009). Barriers to the Commercialisation and Utilisation of Regenerative Medicine in the UK. Nottingham university.

Shinn T, Lamy E. (2006). Paths of commercial knowledge: Forms and consequences of university–enterprise synergy in scientist-sponsored firms, Research Policy; Vol.35:1465-1476.

Siegel, Donald S. and Waldman, David A. and Atwater, Leanne E. and . Link, Albert N. (2004). Toward a model of the effective transfer of scientific knowledge from academicians to practitioners: qualitative evidence from the commercialization of university technologies, J. Eng. Technol. Manage. Vol.2, PP: 115–142.

Siegel, D. S. and Wright, M. (2007). Intellectual property: the assessment. Oxford Review of Economic Policy .Vol.23, No.4: 529-540.

Siegel, D. S., Waldman, D. A. and Link, A. N. (2003b). Assessing the impact of organizational practices on the relative productivity of university technology transfer offices: an exploratory study. Research Policy, Vol.32: 27-48.

Siegel, D. S., Waldman, D. A., Atwater, L.E., Link, A. N. (2003a). Commercial knowledge transfers from universities to firms: improving the effectiveness of university–industry collaboration.Journal of High Technology Management Research.vol.14: 111-133.

Siegel, Donald. S & Phillip H. Phan. (2004). Analyzing the Effectiveness of University Technology Transfer: Implications for Entrepreneurship Education, Available at: http://www.economics.rpi.edu/workingpapers/rpio426.pdf

Sohn S.Y and Moon, T. H. (2003). Structural equation model for predicting technology commercialization success index. (TCSI). Technological Forecasting and Social Change, 70: 885–899.

Sohn, S.Y. and Moon T. H Decision. (2004). Tree based on data envelopment analysis for effective technology commercialization Expert Systems with Applications, 26: 279–284.

Spilling, O.R. (2004). Commercialization of knowledge–conceptual framework, 13th Nordic Conference on Small Business. (NCSB) Research.

Toole, A. and Czarnitzki, D. (2007). Biomedical academic entrepreneurship through the SBIR program, Journal of Economic Behavior & Organization, 63(4). PP. 716-738.

Wang, Li-Ping, Liu, Xiang-Yang,. (2007). Determinants of Knowledge Transfer in the Process of university- Industrial cooperation: An Empirical Study in China, IEEE, 1-4245-1312-5/07.

Zhao, F. (2004). Commercialization of research: a case study of Australian universities, Higher Education Research & Development, 23(2). PP: 223-236..