سنجش اثر مطالعات کوهورت حوزه پزشکی ایران از بُعد تولید و توسعه دانش

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه علوم پزشکی سبزوار

2 استادیارگروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه زابل

چکیده

هدف: مطالعات کوهورت یکی از روش‌های مهم پژوهش در حوزه علوم پزشکی به شمار می‌آیند که معمولاً هزینه‌بر و زمان‌بر هستند. برای توجیه سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده روی مطالعات کوهورت، اثرات و دستاوردهای این پژوهش‌‌ها باید مورد ارزیابی قرار گیرد. هدف مطالعه حاضر بررسی سنجش اثر مطالعات کوهورت ایران از بُعد تولید و توسعه دانش است.
روش‌شناسی: مطالعه حاضر یک مطالعه‌ کمی است که با رویکرد علم‌سنجی انجام شده است. 1374 تولید علمی حاصل از مطالعات کوهورت ایران که تا تاریخ 30 نوامبر 2017 در پایگاه وب ‌آو ‌ساینس نمایه شده بودند، جامعه آماری این پژوهش را تشکیل دادند. برای آمار توصیفی از نرم‌افزار اکسل و ترسیم نقشه‌های همکاری، از نرم‌افزارهای بیب‌اکسل، نت‌دراو و یو سی آی نت استفاده شد.
یافته‌ها: درمجموع 1374 مدرک بازیابی‌شده در 108 گروه موضوعی مختلف نمایه شده‌اند. گروه موضوعی پزشکی داخلی و عمومی با 243 مقاله در رتبه اول قرار داشت. 1374 مدرک بازیابی‌شده درمجموع 12953 استناد دریافت کرده بودند که 36.69 درصد از مقالات دارای استناد و نیم درصد از آنها معادل 7 مدرک جزء مقالات پراستناد بودند. 9685 نویسنده در نگارش مقالات نقش داشتند که هر مدرک به‌طور میانگین توسط 7 نویسنده نگاشته شده است. 506 مجله از مجموع 624 مجله منتشرکننده این مقالات دارای ضریب تأثیر بوده‌اند. 9.17 درصد مقالات در نشریات چارک اول منتشر شده‌اند. 110 کشور و 1389 سازمان ملی و بین‌المللی در نگارش مقالات کوهورت ایران نقش داشته‌اند که در میان کشورها، آمریکا، انگلستان و فرانسه، در بین سازمان‌های داخلی دانشگاه علوم پزشکی تهران، علوم پزشکی شهید بهشتی و علوم پزشکی اصفهان و در بین سازمان‌های بین‌المللی، آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان، مؤسسه کارولینسکا و مؤسسه ملی سرطان به‌ترتیب در رده‌های اول تا سوم قرار دارند.
نتیجه‌گیری: با توجه به روند رو به رشد مطالعات کوهورت، مدیران دانشگا‌ه‌ها و سرمایه‌گذاران پژوهشی باید به سنجش اثر این مطالعات توجه نمایند و درخصوص تمرکز بر همکاری‌های داخلی و خارجی اقدام نمایند. محققان نیز توجه بیشتری به انتشار و اشاعه نتایج پژوهش‌ها در مجلات باکیفیت و دارای مخاطب در سطح بین‌المللی نمایند.

کلیدواژه‌ها


مطالعات کوهورت[1] یکی از روش‌های مهم پژوهش در حوزه علوم پزشکی به شمار می‌آیند. شواهد نشان می‌دهند که در 50 سال اخیر پیشرفت‌های قابل توجهی در زمینه مطالعات مشاهده‌ای صورت گرفته و این مطالعات در این سال‌ها اهمیت ویژه‌ای یافته‌اند؛ چراکه این مطالعات داده‌های بالینی ارزشمندی از دنیای واقعی را برای محققان فراهم می‌کنند (لاتلم[2] و دیگران، 2007). سهم مطالعات مشاهده‌ای اعم از کوهورت، مورد شاهدی[3] و مقطعی در تولیدات علمی دنیا قابل توجه است. به‌طوری که از هر 10 مقاله منتشرشده در مجلات حوزه پزشکی دنیا 9 مقاله به مطالعات مشاهده‌ای اختصاص دارد (وندربروک[4] و دیگران، 2007). مطالعات کوهورت و موردشاهدی دو دسته اصلی مطالعات مشاهده‌ای را تشکیل می‌دهند. در این میان، مطالعات کوهورت به دلیل اینکه بیماران انتخاب‌شده به‌طور منظم برای بررسی تأثیر درمان یا مواجهه مورد مشاهده قرار می‌گیرند و در بیشتر موارد آینده‌نگر هستند می‌توانند شواهد بیشتری برای علت‌ها و تأثیرات ممکن فراهم نمایند و به نسبت مطالعات موردشاهدی نقش مهم‌تری در علت‌یابی پیامدها ایفا کنند (سیلورمن[5]، 2009).

مطالعات کوهورت درحقیقت بهترین روش برای تعیین شرایط وقوع و تاریخچه طبیعی یک وضعیت هستند (مان[6]، 2012). اما بااین‌حال، یکی از مشکلات عمده این مطالعات، هزینه زیاد در مورد مطالعات آینده‌نگر آن است (سانگ و چانگ[7]، 2010). هزینه زیاد این مطالعات، تنها به دلیل اجرای چندباره ابزار سنجش نیست بلکه بیشتر مربوط به دنبال‌کردن آزمودنی‌ها در طول زمان می‌باشد. برای توجیه سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده روی مطالعات کوهورت، اثرات[8] و دستاوردهای این پژوهش‌‌ها باید مورد ارزیابی قرار گیرد (گاتری[9] و دیگران، 2013). افزایش سرمایه‌گذاری و توجه به مطالعات کوهورت نیاز به سنجش اثرات این مطالعات را افزایش می‌دهد؛ زیرا یکی از دلایل اصلی توجه به اثر پژوهش و سنجش و ارزیابی آن این است که با کاهش اتلاف سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده روی پژوهش‌ها و افزایش‌دادن ارزش افزوده برای ذی‌نفعان سر و کار دارد (زکریا[10] و دیگران، 2014). به هر نوع خروجی فعالیت‌های تحقیقاتی که بازگشت مثبت برای جامعه علمی، سیستم بهداشتی، بیماران و جامعه به‌طور کلی داشته باشد اثر پژوهش گفته می‌شود (میلات، بورمن، و ردمن[11]، 2006).

به‌منظور سنجش اثر پژوهش‌ها، چارچوب‌ها[12] و مدل‌های گوناگونی ارائه شده که هدف عمده آنها، کمک به گردآوری، سازماندهی و تجزیه و تحلیل اطلاعات و درنهایت انتشار، اشاعه و ارائه نتایج است (نیوسان[13] و دیگران، 2015). استفاده از این چارچوب‌ها، به سازمان این فرصت را می‌دهد تا خود را با سازمان‌هایی که از همان چارچوب استفاده کرده‌اند مقایسه نماید (ناسون، جنتا، هاستینگز و هانی[14]، 2008). این چارچوب‌ها، به سازمان‌ها یک دید کلی درخصوص مدیریت و نظارت بر عملکرد خود داده‌ها و امکان درک سهم پژوهش‌های سازمان در سطح جوامع محلی، ملّی یا بین‌المللی را فراهم می‌کنند (پنفیلد، بیکر، اسکبل، و ویکس[15]، 2014) و باعث پاسخ‌گویی آنها در برابر دولت، ذی‌نفعان، مالیات‌دهندگان و عموم مردم، برای نشان‌دادن ارزش پژوهش انجام‌گرفته می‌شوند )مورتن[16] 2015). از جمله مهم‌ترین این چارچوب‌ها می‌توان به چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان و کانادا را نام برد.

در ایران نیز، همانند بسیاری از کشورهای دیگر، به دلیل تغییر روند شیوع بیماری از بیمارهای واگیردار به سوی بیماری‌های غیرواگیر، مطالعات کوهورت گوناگونی جهت شناسایی عوامل خطر در بیماری‌های مزمن و شایع در حال برنامه‌ریزی و اجراست. اولین مطالعه گسترده و کوهورت آینده‌نگر ایران، کوهورت قند و لیپید تهران است که در سال 1377 با هدف شناسایی عوامل عمده خطرساز بیماری‌های غیرواگیر روی 17000 نفر از ساکنان تهران آغاز گردید. بعد از آن مطالعات کوهورت گسترده مبتنی بر جمعیت از جمله کوهورت استان گلستان، کوهورت چشم شاهرود و کوهورت اصفهان هم اجرا شدند (خردمند، عنایتی، رفیعی و موسی‌زاده، 2015). علی‌رغم قابلیت‌ها و ظرفیت‌های قابل توجه این روش پژوهش، این مطالعات به علت طولانی‌بودن مدت مطالعه و هزینه زیاد در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند (ملک‌افضلی، مجدزاده، فتوحی و توکلی، 2004). اما با راه‌اندازی پرشین کوهورت توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در سال 2014 تعداد کوهورت‌ها و مناطق تحت پوشش این مطالعات و سرمایه‌گذاری روی آنها در حال افزایش است.

ازهمین‌رو، با توجه به افزایش سرمایه‌گذاری و توجه به مطالعات کوهورت طی سال‌های اخیر و نیاز به توجیه سرمایه‌گذاری روی این مطالعات و همچنین فقدان مطالعات مرتبط و مشابه در این حوزه، ضروری است که اثرات و دستاوردهای این مطالعات مورد ارزیابی و سنجش قرار بگیرند. ازهمین‌رو، مسئله پژوهش حاضر، بررسی وضعیت سنجش اثر مطالعات کوهورت ایران بر اساس تلفیق شاخص‌های چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان و کانادا می‌باشد.

سؤال‌های پژوهش

۱.  وضعیت تولیدات علمی مطالعات کوهورت حوزه پزشکی ایران در پایگاه WoS چگونه است؟

۲.  وضعیت تولیدات علمی مطالعات کوهورت حوزه پزشکی ایران از نظر شاخص‌های مربوط به فعالیت و کیفیت چگونه است؟

۳.  مهم‌ترین منابع و گروه‌های موضوعی منتشرکننده تولیدات علمی کوهورت حوزه پزشکی ایران کدام‌اند؟

۴.  وضعیت تولیدات علمی مطالعات کوهورت حوزه پزشکی ایران از نظر شاخص‌های توسعه چگونه است؟

چارچوب نظری

به‌منظور سنجش اثر تحقیقات حوزه سلامت، چارچوب‌ها و مدل‌های متنوعی مورد استفاده قرار می‌گیرند که یکی از رایج‌ترین آنها، چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان است که در پنج بُعد "تولید دانش[17]"، "مزایای استفاده تحقیق و تحقیق در آینده [18]"، "اطلاع‌رسانی به سیاست و توسعه محصول[19]"، "منافع سلامت و بخش سلامت[20]" و "منافع اقتصادی عام‌تر[21]" به سنجش اثر پژوهش‌ها می‌پردازد.

مدل بازگشت سرمایه کانادا از دیگر چارچوب‌های مهمی است که بر اساس چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان شکل گرفته است و در مطالعات مختلف جهت سنجش اثر پژوهش‌ها استفاده شده است و به‌نوعی ویرایش جدید آن محسوب می‌شود. در مدل بازگشت سرمایه کانادا به جای بُعد "تولید دانش" از "توسعه دانش" استفاده شده است که این بعد، علاوه‌بر شاخص‌های بعد تولید دانش مدل بازگشت سرمایه انگلستان، دارای ‌شاخص‌های دیگری نیز می‌باشد (مؤسسه تحقیقات سلامت کانادا[22]، 2005؛ جمالی، اسدی و صدقی، 2001).

در چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان و کانادا، شاخص‌های بُعد تولید و توسعه دانش به چند دسته تقسیم شده‌اند (مؤسسه تحقیقات سلامت کانادا، 2005؛ جمالی، اسدی و صدقی 2001). دسته اول شاخص‌ها، ‌شاخص‌های مربوط به فعالیت. این دسته از ‌شاخص‌ها، خروجی‌های یک پژوهش یا سازمان را مورد اندازه‌گیری قرار می‌دهند که از جمله سنجه‌های آن می‌توان به تعداد مقالات منتشرشده علمی-پژوهشی داوری‌شده بر اساس حوزه موضوعی، سال و تعداد نویسندگان و تعداد مقالات مشترک (تعداد مقالات یک سازمان یا گروه با همکاری نویسندگان سایر مؤسسات داخلی یا بین‌المللی) نام برد. دسته دوم ‌شاخص‌ها، مربوط به کیفیت پژوهش است. ازآنجایی‌که شاخص‌های مربوط به فعالیت، تنها میزان خروجی و تولیدات تحقیقات را نشان می‌دهند و نگاه کمّی به این موضوع دارند، شاخص‌های کیفیت پژوهش، به بررسی کیفیت خروجی‌های تحقیقات می‌پردازند. سنجه‌هایی از قبیل ضریب تأثیر مجلاتی که مقالات در آنها منتشر شده‌اند، تعداد استنادات، تعداد مقالات پراستناد، مقالات داغ و تعداد مقالات منتشرشده در مجلات برتر دنیا در این دسته قرار می‌گیرند. دسته سوم ‌شاخص‌ها، ‌شاخص‌های مربوط به توسعه هستند که همکاری و مشارکت علمی و تحلیل‌های هم‌نویسندگی در مجموعه این شاخص قرار می‌گیرند. هم‌نویسندگی یکی از مصدایق همکاری علمی است که طی آن دو یا چند نویسنده در تولید یک اثر علمی با یکدیگر مشارکت دارند (گلنزل و شوبرت[23]، 2004). ازآنجایی‌که شبکه‌سازی و پیش‌بردن دانش، یکی از جنبه‌های مهم اثر بر دانش است، باید چگونگی انتقال دانش و اینکه چگونه محققان برای توسعه دانش با هم همکاری می‌کنند را مشخص کرد. تحلیل هم‌نویسندگی اجازه می‌دهد که همکاری‌های داخلی و بین‌المللی شناسایی شوند (شورای بازگشت سرمایه تحقیقات سلامت[24]، 2009).

 

 

 

در مطالعات گوناگون، به سنجش اثر پژوهش‌های حوزه سلامت، از بُعد تولید و توسعه دانش پرداخته شده است (آدام[25] و دیگران، ۲۰۱۲؛ گوردون و بارتلی[26]، ۲۰۱۶؛ هانی، بوآز، جونز و سوپر[27]، ۲۰۱۳؛ لانگلفد، بلاچ، سیورتسن[28]، ۲۰۱۵؛ رفتری، هانی، گرین، و باکستون[29]، ۲۰۰۹؛ سینتی[30]، ۲۰۱۳؛ اسوایدر[31] و دیگران، ۲۰۱۳). در برخی دیگر از پژوهش‌ها نیز فقط با استفاده از روش‌های کتاب‌سنجی و علم‌سنجی به بررسی نقش پژوهش‌ها و اثر آنها بر تولید و توسعه دانش پرداخته‌اند و سایر ابعاد اثر پژوهش در نظر گرفته نشده‌اند (آگاروال[32] و دیگران، 2015؛ روساس و دیگران[33]، 2011؛ سوامیناتان، فیلیپس- بیوت، و گریچنیک[34]، 2007؛ تی سی و یانگ[35]، 2005؛ توییت، نایت، و ویتمن[36]، 2011).

بااین‌حال، روش کتاب‌سنجی و علم‌سنجی از متداول‌ترین روش‌های کمّی سنجش اثر پژوهش‌ها می‌باشد (بوآز، فیتزپاتریک و شاو[37]، 2008). این روش از طریق اندازه‌گیری الگوهای انتشار و تعداد مقالات و استناد، ‌شاخص‌های استنادی مانند اچ‌ایندکس، جی‌ایندکس و سایر ‌شاخص‌ها به بررسی اثر پژوهش‌ها می‌پردازد (تونون[38] و دیگران، 2015). علت تمایل به استفاده از این روش در ارزیابی پژوهش‌ها و سنجش اثر آنها، توجه آن به مقالات و کتاب‌ها به‌عنوان مهم‌ترین محصولات علمی است (بورنمن[39]، 2015)؛ زیرا مقالات داوری‌شده، درحقیقت یک مسیر ارتباطی برای اشاعه و انتشار نتایج تحقیقات برای عموم و سایر دانشمندان است و چنانچه این نتایج در پژوهش‌های سایر دانشمندان مورد استفاده قرار بگیرد، نشانگر اثرگذاری آن بوده است (اگاروال و دیگران، 2015). در ادامه به پژوهش‌های انجام‌شده داخل و خارج کشور در حوزه سنجش اثر پژوهش‌ها پرداخته شده است.

پیشینه پژوهش

پیشینه پژوهش در داخل

در دانشگاه علوم پزشکی اراک پژوهشی با عنوان "بررسی انتقال دانش حاصل از پژوهش در دانشگاه علوم پزشکی اراک" در سال 1389 انجام گرفت که با استفاده از روش مقطعی-تحلیلی به بررسی 260 طرح تحقیقاتی مصوب این دانشگاه بین سال‌های 1387-1380 پرداخته شده است. این پژوهش از پرسشنامه و چک‌لیست به‌عنوان ابزار گردآوری داده اطلاعاتی از قبیل، هزینه طرح، فعالیت‌های فعال و غیرفعال انتقال دانش در سه گروه پژوهش‌های پایه، بالینی و بهداشتی استفاده کرده است. نتایج پژوهش نشان دادند که انتشار نتایج در مجلات داخلی و خارجی بیشترین سهم فعالیت درخصوص انتقال دانش را به خود اختصاص داده و انتشار نتایج در کنفرانس‌ها و سمینارهای علمی داخلی و بین‌المللی در میان پژوهش‌های پایه، بیشتر از دو گروه دیگر بوده است. این مطالعه نشان داد با توجه به آگاهی اندک پژوهشگران درخصوص انتقال و ترجمان دانش، در نظر گرفته‌‌نشدن هزینه برای فعالیت‌های انتقال دانش و مشخص‌نبودن مخاطبان اصلی برخی از پژوهش‌ها (47 درصد) این پژوهش‌ها به شکل مؤثر، در کمک به تصمیم‌گیری ‌‌سیاست‌گذاران، بهبود سلامت جامعه و رفع نیازهای پژوهشی کشور نقش نداشته‌اند‏ (صالحی و دیگران، 1389).

جمالی مهموئی (1391) در مقاله‌ای مروری با عنوان "مقایسه‌ الگوها و چارچوب‌های سنجش اثر پژوهش‌های پزشکی" از طریق جستجو در پایگاه‌های اطلاعاتی و بررسی متون، 13 الگوی سنجش اثر را شناسایی نموده و به بررسی ویژگی‌ها و مقایسه آنها پرداخته شده است. الگوها، از نظر توانایی در سنجش اثر در 4 بُعد علمی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مورد مقایسه قرار گرفته‌اند. نتایج این مطالعه نشان داده است که در میان این الگوها، الگوی چارچوب کیفیّت پژوهش بریتانیا تنها الگویی است که هر 4 بعد را پوشش می‌دهد و الگوی بازگشت سرمایه بیشتر از سایر الگوها مورد استفاده قرار گرفته است‏ (جمالی مهموئی، 1391).

با توجه به نیاز کشور به شاخص و چارچوب جهت سنجش پیامد نهایی پژوهش‌های حوزه علوم پزشکی کشور در سال 1391 مطالعه‌ای در این زمینه توسط جمالی و همکارانش با عنوان "سنجش اثر پژوهش در علوم پزشکی: الگوها و روش‌ها" انجام گرفت. این پژوهش، به اثرگذاری پژوهش‌ها از نگاه پژوهشگران ایرانی پرداخته و ضمن بررسی روندهای کنونی ارزیابی پژوهش‌های پزشکی در ایران، الگویی برای سنجش اثر آنها ارائه نموده است. در این پژوهش از دید محقّقان، بهترین زمان برای سنجش اثر پژوهش‌ها، 3 تا 5 سال در نظر گرفته شده است. الگوی پیشنهادی برای سنجش اثر، دارای 2 بعد است: ارزیابی پژوهشگر شامل ‌شاخص‌های انتشارات، محصولات و فناوری، اثرگذاری و ارزیابی پژوهش شامل ‌شاخص‌های برونداد و فعالیت پژوهش، پیشبرد دانش، تأثیر بالینی، تأثیرگذاری بر ‌‌سیاست‌گذاری، نفع اجتماعی و نفع اقتصادی ‏(جمالی مهموئی و دیگران، 1391).

در سال 1393 پایان‌نامه‌ای با عنوان "ارزیابی رابطه‌ میان هزینه‌های پژوهشی طرح‌های تحقیقاتی انجام‌شده و اثربخشی آنها در دانشگاه علوم پزشکی شیراز" با استفاده از روش‌های ارزیابانه، تحلیل اسناد و استنادی به مطالعه 212 طرح تحقیقاتی مربوط به سال‌های 1390-1388 دانشگاه علوم پزشکی شیراز پرداخته است. الگوی مورد استفاده برای سنجش اثربخشی، الگوی ارائه‌شده توسط جمالی و همکاران ‏(جمالی مهموئی و دیگران، 1391) که برای سنجش اثر پژوهش‌های حوزه پزشکی ایران پیشنهاد شده است. شاخص‌های مورد استفاده در این پژوهش عبارت‌اند از هزینه طرح، مرکز انجام‌دهنده طرح، مقالات مستخرج از طرح، ضریب تأثیر مجلات منتشرکننده مقالات، تعداد استنادات به مقالات، میزان منجرشدن به آزمایشات بالینی، میزان تولید دانش، میزان ایجاد یک رویه یا روش جدید آموزشی و تأیید سودمندی داروهای جدید بوده است. نتایج این پژوهش نشان داده است که میان هزینه‌ طرح‌های پژوهشی، میزان تبدیل‌شدن نتایج طرح به مقاله، تعداد همکاران طرح رابطۀ معناداری وجود دارد و در طرح‌های دارای هزینه بالاتر، این موارد بیشتر مشاهده می‌‌شود. اما میان هزینه طرح‌های پژوهشی و ضریب تأثیر مجلات منتشرکننده مقالات مستخرج از این طرح‌ها، تعداد استناد به مقالات و ‌شاخص‌های بالینی رابطه‌ای مشاهده نگردید ‏(سلیمانی ‌اردکانی، 1393).

یزدی‌زاده[40] و همکاران (2016) در پژوهش خود با عنوان "ارزیابی اثر پژوهش‌های حوزه سلامت ایران" به بررسی 283 طرح تحقیقاتی مربوط به 6 دانشگاه علوم پزشکی کشور با استفاده از مدل بازگشت سرمایه انگلستان و پرسشنامه پرداخته است. نتایج این پژوهش نشان دادند که بیش از نیمی از طرح‌ها حتی یک مقاله نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس ارائه نکرده‌اند. از نظر اثر بر سیاست‌گذاری و توسعه محصول، 12 درصد از مطالعات، در مقالات مروری نظام‌مند مورد استناد قرار گرفته‌اند و تنها 3.5 درصد از این پژوهش‌ها، در سیاست‌گذاری‌های وزارت بهداشت استفاده شده‌اند. در بعد مزایای اقتصادی، بیشترین اثر مورد انتظار، کاهش تعداد روزهای ازدست‌رفته کاری به خاطر بیماری یا ناتوانی بوده است. بیشترین اثر پژوهش‌ها در بخش ظرفیت‌سازی پژوهش، فراهم‌کردن مهارت جدید برای تیم تحقیقاتی بوده و کمترین اثر در این بعد، مربوط به آسان‌سازی تأمین بودجه از سایر سازمان‌ها با 9.13 درصد بوده است. نتایج این مطالعه نشان دادند که از نظر تولیدات علمی، تولیدات علمی پژوهش‌های حوزه سلامت در مقایسه با تولید دانش در سطح جهان پایین است که باید بهبود یابد. یکی از مهم‌ترین دلایلی که از نظر پژوهشگران این مطالعه، به‌عنوان عاملی که منجر به تأثیرگذارنبودن پژوهش‌های این حوزه شده است، عدم انجام تحقیقات بر اساس نیاز ملی و فقدان یک نظام به‌کارگیری نتایج این پژوهش‌هاست.

احسانی در رساله خود با عنوان "اثربخشی پژوهش‌های ایران" مجموعۀ پژوهش‌های کشور «در قالب یک واحد» و از نقطه‌نظر «اثربخشی» با مجموعۀ پژوهش‌های سایر جوامع مورد مقایسه قرار گرفته‌اند. در این پژوهش، به بررسی نقش پژوهش‌های کشور بر شاخص‌های توسعه پرداخته شده است. نتایج اولیه نشان‌دهنده این است که به جز شاخص امید به زندگی، طی 35 سال اخیر که تولیدات علمی ایران و پژوهش‌ها، رشد زیادی داشته‌اند، جایگاه جهانی ایران از نظر شاخص‌های توسعه، بهبود مستمر و قابل قبولی نداشته است. ازآنجایی‌که در دنیا، پیشرفت علمی به دنبال خود پیشرفت اقتصادی به دنبال دارد، نتایج این پژوهش نشان دادند که پژوهش‌های ایران بر پیشرفت و توسعه اقتصادی اثر نداشته‌اند (احسانی، 1395).

فیض‌آبادی و همکاران (1396)، در پژوهش خود با عنوان "سنجش اثر مطالعات کارآزمایی بالینی ایران" به ارزیابی اثرات مطالعات کارآزمایی بالینی حوزه پزشکی ایران بر اساس چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان پرداخته‌اند. در این پژوهش که روی 257 مطالعه کارآزمایی بالینی صورت گرفته، اثرات این مطالعات در 5 بُعد تولید و توسعه دانش، ظرفیت‌سازی، اثر بر سیاست، اثر بر سلامت و اثرات اقتصادی مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج این پژوهش نشان دادند که بیشترین اثر این مطالعات، اثر بر تولید و توسعه دانش بوده و کمترین اثرات مربوط به اثرات اقتصادی بوده است.

پیشینه پژوهش در خارج

وودینگ و همکاران (2005) پژوهشی با عنوان بازگشت سرمایه ناشی از سرمایه‌گذاری پژوهش: بررسی تحقیقات حوزه آرتریت با هدف نشان‌دادن اینکه به چه میزان، خروجی‌ها و پیامدهای پژوهش‌ها می‌توانند به‌طور نظام‌مند جمع‌آوری شده و چگونه می‌توان شواهدی برای تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران پژوهش فراهم کرد. جامعه پژوهش را تحقیقات حوزه آرتریت تشکیل دادند. تنها 35 درصد از مقالات در مجلات تحت پوشش وب آو ساینس منتشر شده بودند که امکان استخراج استنادات آنها وجود داشت. بیشتر گرنت‌ها، در حوزه ظرفیت‌سازی و هدف‌گیری پژوهش دارای اثر بودند که مهم‌ترین آنها جذب دانشجو و دستیار بوده است. در این پژوهش به یک جنبه دیگر از ظرفیت پژوهش، به نام انتقال تکنولوژی توجه شده است. این پژوهش، جهت بررسی اثر پژوهش‌ها بر اطلاع‌رسانی به سیاست‌گذاران و توسعه محصول از تحلیل استناد به مقالات در مقالات مروری نظام‌مند، استناد در گایدلاین‌های بالینی و یا سایر اشکال راهنماهای سیاستی و توسعه تست‌های بالینی ویژه استفاده کرده است. در بعد مزایای اقتصادی وسیع‌تر، برای 4 مورد از گرنت‌ها، بازگشت‌های غیرقابل اندازه‌گیری در کاهش روندهای کاری و ارزش به‌دست‌آمده از نیروی کار سالم‌تر گزارش شده است؛ بااین‌حال شواهدی برای تعیین کمّیت بازده اقتصادی گسترده ناشی از تحقیقات وجود نداشت. نتایج این پژوهش نشان دادند که شواهد قوی مبنی بر اینکه همه گرنت‌ها، طیفی از خروجی‌ها و دستاوردها بیشتر از آنچه تنها به مقالات چاپ‌شده در مجلات علمی-پژوهشی داوری‌شده در نظر گرفته می‌شود را دارا بوده‌اند.

کلی و همکاران (2006) کار خود را با عنوان "بازده تحقیقات قلب و عروق: اثر سرمایه‌گذاری بنیاد ملی قلب استرالیا" با هدف سنجش میزان بازگشت سرمایه و دستاوردهای پژوهش‌های سرمایه‌گذاری‌شده توسط بنیاد ملی قلب استرالیا[41] با استفاده از تکنیک‌های کتاب‌سنجی داده‌های پایگاه Web of Science انجام دادند. در این پژوهش، دستاوردها بر اساس، سطح بودجه دریافتی پژوهش، سطح بودجه بر اساس گروه‌های خاص (زیست‌پزشکی، بالینی و بهداشت عمومی)، میزان رؤیت‌پذیری[42] تحقیقات در مجلات بین‌المللی و اثر دانش حاصل از پژوهش‌ها سنجیده شد. نتایج این پژوهش نشان دادند که مقالات منتشرشده از این تحقیقات در مجلات دارای ضریب تأثیر، بالاتر از سطح میانگین استرالیا و جهان بودند اما در مقابل استناد کمتری بر اساس نرخ مقالات مشابه دریافت کرده بودند.

رفتری و همکاران (2009) در پژوهشی با موضوع سنجش اثر برنامه ملی ارزیابی فناوری و خدمات سلامت انگلستان، با استفاده از رویکرد بازگشت سرمایه انگلستان در تمامی پنج بعد، به سنجش اثر 204 پروژه پرداخته‌اند. در این مطالعه، پروژه‌ها به سه دسته تقسیم شدند: تحقیقات اولیه شامل مطالعات کارآزمایی بالینی. تحقیقات ثانویه شامل مقالات مروری نظام‌مند و متاآنالیز و مدل‌سازی هزینه–اثربخشی و گروه سوم، گزارش‌های ارزیابی فناوری. نتایج نشان دادند که برنامه ارزیابی فناوری سلامت تا به حال تأثیر قابل توجهی در تولید دانش و درک تأثیر بر سیاست و تا حدی در عمل داشته است. 85 درصد پروژه‌ها ادعای تأثیر بر سیاست و 64 درصد تأثیر بر رفتار داشته‌اند. همچنین یک همبستگی میان پژوهش‌های دارای اثر بالا و ارزش نسبی انتشارات وجود دارد. بیشتر این محقّقان، مشکل فقدان اثر کارشان را زمان اعلام کرده‌اند. 55 درصد از پروژه‌هایی، که دارای ارائه و سخنرانی بوده‌اند، برای مخاطبان دانشگاهی انجام شده و تعداد کمی از آنها برای عموم ارائه شده است.

کلوسی، جکسون باورز، مک اینتایر، و رید[43](2009) در پژوهشی به بررسی اثر 4 پژوهش مراقبت‌های بهداشتی اولیه پرداخته‌اند. در این پژوهش که با استفاده از چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان انجام شده است با استفاده از مصاحبه تلفنی با سرگروه‌های تیم‌های تحقیقاتی، استفاده از کتاب‌سنجی برای سنجش اثر انتشارات و خروجی‌ها و همچنین کسب شواهد مستند از طریق تحلیل اسناد، اثرات شناسایی شده است. نتایج این پژوهش نشان دادند که تنها یکی از پروژه‌ها دارای مقاله نمایه‌شده در ISI است و تحلیل اسناد بیشتر از اینکه به شناسایی اثرات کمک نمایند، راه‌های استفاده‌شده برای اشاعه نتایج پژوهش را نمایش می‌دهند. همچنین نتایج مصاحبه با محقّقان منجر به شناسایی یک بعد دیگر مربوط به اثرات پژوهش گردید و آن تأثیر تقویت شبکه تحقیقات بود که می‌تواند اثر پژوهش‌های آینده را افزایش دهند.

وودینگ[44] و همکاران (2011) پژوهشی با عنوان "فهم بازگشت سرمایه تحقیقات حوزه قلب و سکته: گزارش سیاستی" با هدف شناسایی اثرات و سنجش اثر پژوهش‌های زیست‌پزشکی و بالینی مربوط به بیماری‌های قلب و عروق و سکته در کشورهای انگلستان، استرالیا و کانادا مربوط به دهه 1990 انجام دادند. در این پژوهش با استفاده از چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان، در 5 بعد تولید دانش، ظرفیت‌سازی، اثر بر سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری، اثر بر سلامت و اثرات اقتصادی با استفاده از پیمایش و 29 مطالعه موردی به ارزیابی اثرات پرداخته شده است. نتایج نشان دادند که مطالعات پایه پزشکی، اثر بیشتری در حوزه اثرات دانشگاهی (تولید دانش و ظرفیت‌سازی) داشته‌‌‌اند و تحقیقات بالینی در بخش اثرات گسترده‌تر (اثر بر سیاست‌گذاری، سلامت و اقتصاد). همه گرنت‌ها اثرات دانشگاهی داشتند اما میانگین نسبت در تحقیقات پایه بالاتر از تحقیقات بالینی بود. هیچ همبستگی میان تولید دانش و اثرات وسیع‌تر وجود نداشت. این می‌تواند از این دیدگاه برای سیاست‌گذاران مورد توجه باشد که تولید دانش یک پیش‌بینی‌کننده اثرات وسیع‌تر نیست.

رید[45] و همکاران (2011) در پژوهشی با عنوان "میزان انتظارات و دستیابی به اثرات پژوهش، توسط محقّقان مراقب‌های بهداشتی اولیه" با استفاده از مدل بازگشت سرمایه انگلستان و اضافه‌کردن یک دامنه جدید به نام انتقال دانش به آن، به سنجش اثر 41 پروژه‌ تحقیقات مراقبت‌های بهداشتی اولیه که به‌وسیله دفتر ملی تحقیقات سلامت و بهداشت استرالیا[46]، سرمایه‌گذاری و حمایت مالی شده بود پرداخته است. بعد انتقال دانش، بهبود تعامل دانشگاه با جامعه و بخش مراقبت‌های بهداشتی و افزایش مسیرها و راه‌های ارتباطی برای انتقال تحقیقات به سیاست‌گذاران، تصمیم‌گیرندگان، سازمان‌ها، پزشکان و استفاده‌کنندگان از خدمات، را دربرمی‌گرفت. در این پژوهش 5 بعد اثر شامل: انتقال دانش، هدف‌گذاری تحقیق، ظرفیت‌سازی و جذب، اطلاع‌رسانی به سیاست‌گذاران و توسعه محصول، مزایای سلامت و مزایای اقتصادی گسترده‌تر مورد بررسی قرار گرفت. 76 درصد از محقّقان اظهار داشته‌اند که آنها حداقل نیمی از اثراتی که انتظار داشته‌اند را به دست آورده‌اند. نمره اثر آنها از 93 درصد تا 17 درصد بوده است. سه‌چهارم محقّقان انتظار داشته‌اند که پژوهش آنها به اطلاع‌رسانی به سیاست‌گذاران، تصمیم‌گیری سازمانی و آموزش کمک نماید. و 77 درصد از آنها اطلاع‌رسانی به سیاست‌گذاران و 31 درصد اثر بر سیاست‌گذاری را اعلام داشته‌اند. 58 درصد اظهار داشته‌اند که نتایج پژوهش آنها می‌تواند در بالین مورد استفاده قرار گیرد. بیش از 90 درصد از پروژه‌ها، فرصت‌های انجام پژوهش‌های بیشتر و توسعه نیروی انسانی را داشته‌اند. در این پژوهش، کاهش هزینه، اثرات اجتماعی، دستاوردهای مالکیت معنوی صفر بوده است.

نیسون[47] و دیگران(2011) در پژوهشی با عنوان "ارزیابی بودجه تحقیقات سلامت در ایرلند: ارزیابی اثرات تحقیقات سرمایه‌گذاری‌شده توسط شورای تحقیقات سلامت ایرلند با استفاده از چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان" به سنجش اثر 8 گرنت که توسط شورای تحقیقات سلامت ایرلند، حمایت مالی شده بودند پرداختند. نتایج این مطالعه نشان دادند که چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان، به‌طور موفقیت‌آمیزی می‌تواند برای طیف وسیعی از تحقیقات زیست‌پزشکی و سلامت به کار گرفته شود و این امکان را فراهم می‌کند که یک چشم‌انداز ملی با ارزش با استفاده از تجزیه و تحلیل زمینه و درنظرگرفتن خط سیر توسعه سیستم تحقیقات سلامت ترسیم شود. 8 مطالعه مورد بررسی، دارای طیف وسیعی از اثرات بودند و اینکه با توجه به اینکه پژوهش‌ها اغلب ماهیت علمی دارند می‌توانند اثراتی فراتر از اثرات علمی داشته باشند و باعث تأثیر بر سلامت و رفاه افراد، جوامع و ملت‌ها شوند.

بان[48] و دیگران (2015) پژوهشی با عنوان "اثر مطالعات مروری کاکرین: یک ارزیابی ترکیبی از خروجی‌های گروه‌های مروری کاکرین مؤسسه ملی تحقیقات سلامت" انجام دادند. ازآنجاکه یکی از جنبه‌های کلیدی سیاست مبتنی بر شواهد، توسعه روش‌هایی برای ترکیب و یکپارچه‌سازی تحقیقات اصیل به شکل مطالعات مروری نظام‌مند است، این پژوهش با استفاده از چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان در چهار بعد تولید دانش، هدف‌گذاری پژوهش، اطلاع‌رسانی به سیاست و طبابت، به سنجش 20 گروه تدوین‌کننده مطالعات مروری کاکرین که توسط مؤسسه ملی تحقیقات سلامت انگلستان حمایت مالی شده‌اند پرداخته است. نتایج این پژوهش نشان دادند همه مطالعات مروری، دارای اثر بر سیاست و طبابت بودند. بیشترین اثرات مربوط به اثر بر سیاست‌گذاری مراقبت سلامت بود و کمترین اثر مربوط به هدف‌گذاری پژوهش بود. نتایج این مطالعه نشان داد که مطالعات مروری نظام‌مند، به‌عنوان یک ابزار مهم برای تصمیم‌گیرندگان برای تصمیم‌گیری بر اساس کلیت شواهد به جای تصمیم بر اساس یافته‌های یک پژوهش منفرد محسوب می‌شوند. و این نوع مطالعات بر سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری اثر دارند.

جمع‌بندی از مرور پیشینه

بررسی ادبیات پژوهش در داخل کشور نشان می‌دهد که سنجش اثر و ارزیابی پژوهش‌ها عمدتاً روی طرح‌های پژوهشی دانشگاهی در حوزه علوم پزشکی صورت گرفته است و از الگوهای متفاوتی نیز استفاده شده است. در برخی از این مطالعات، مدل سنجش اثر پژوهش‌ها بررسی و الگویی نیز با استفاده از نظرات پژوهشگران ایرانی ارائه شده است. در دیگر پژوهش‌ انجام‌شده، مطالعات یک حوزه پژوهشی (کارآزمایی بالینی) را در 5 بُعد سنجش اثر بر اساس مدل چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان و کانادا مورد بررسی قرار داده است. با توجه به اینکه انجام مطالعات کوهورت وقت‌گیر و هزینه‌بر بوده و داده‌های غنی زیادی که مرتبط با سلامت افراد و جامعه است تولید می‌کند و به دلیل اینکه تا به حال مطالعات کوهورت ایران از این زاویه مورد مطالعه و بررسی قرار نگرفته‌اند، در این پژوهش به سنجش اثر مطالعات کوهورت ایران از بُعد تولید و توسعه دانش پرداخته می‌شود.

روش‌شناسی پژوهش

مطالعه حاضر یک مطالعه کمی است که با استفاده از رویکرد علم‌سنجی انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل 1374 مقاله حاصل از مطالعات کوهورت ایران است که تا تاریخ 30 اکتبر 2017 در پایگاه Web of Science نمایه شده‌اند و همگی آنها در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفتند. جهت بازیابی این مقالات، راهبرد جستجوی زیر در بخش جستجوی پیشرفته پایگاه Web of Science مورد استفاده قرار گرفت.

TS= ("cohort stud*" OR "Follow*up stud*" OR "Longitudinal stud*" OR "retrospective Cohort" OR "prospective Cohort" OR "Historic* Cohort" OR "Cohort analy*") AND CU=Iran

مدارک بازیابی‌شده در قالب فایل تکست ذخیره و با استفاده از نرم‌افزار بیب‌اکسل، پیش‌پردازش‌های لازم روی آنها اعمال شد. سپس اطلاعاتی از قبیل، تعداد مقالات هر گروه موضوعی، تعداد نویسندگان مقالات، تعداد استنادات، تعداد مقالات با همکاری سازمان‌های داخلی، تعداد مقالات با همکاری سازمان‌های بین‌المللی، تعداد مقالات دارای استناد و فاقد استناد، کشورها و سازمان‌های همکار در تألیف مقالات استخراج گردید و خروجی‌های لازم جهت ترسیم نقشه‌های همکاری‌های علمی ملی و بین‌المللی با استفاده از نرم‌افزارهای نت‌دراو نسخه 153.2 و یو‌سی‌آی‌نت نسخه 581.6 (بورگاتی[49]، 2002) به دست آمد و آمارهای توصیفی نیز با استفاده از نرم‌افزار اکسل انجام شد.

در مطالعه حاضر سه دسته از شاخص‌ها (فعالیت، کیفیت و توسعه) از بُعد تولید و توسعه دانش در مطالعات کوهورت ایران مورد بررسی قرار می‌گیرند. شاخص‌های فعالیت مورد بررسی در این پژوهش شامل تعداد مقالات، نسبت نویسنده به مقاله، تعداد مقالات مشترک با همکاری مؤسسات داخلی، تعداد مقالات مشترک با همکاری مؤسسات بین‌المللی، شاخص‌های کیفیت پژوهش شامل تعداد استنادات، ضریب تأثیر مجلاتی که مقالات در آنها منتشر شده‌اند، تعداد مقالات پراستناد، تعداد مقالات داغ و تعداد مقالات منتشرشده در مجلات برتر دنیا و شاخص‌های توسعه شامل تحلیل شبکه‌ همکاری‌های علمی و هم‌نویسندگی می‌باشند.

یافته‌های پژوهش

پاسخ به سؤال اول پژوهش. وضعیت تولیدات علمی حوزه کوهورت حوزه پزشکی ایران در پایگاه WoS چگونه است؟

در فاصله سال‌های 1993 تا 30 اکتبر 2017، 1374 مقاله کوهورت از ایران در پایگاه Web of Science نمایه شده بودند. نتایج نشان می‌دهند که از مجموع 1374 مدرک بازیابی‌شده، 1201 مدرک به‌صورت مقاله پژوهشی، 95 مقاله مروری، 37 چکیده همایش، 23 مقاله همایش، 13 نامه به سردبیر، 3 سخن سردبیر و یک فصلی از کتاب و یک مورد یادداشت بوده است. بررسی وضعیت مقالات بر اساس سال انتشار آنها (نمودار شماره 1) نشان داد که تنها 255 مقاله (56.18 درصد) از مجموع این تعداد مقالات تا قبل از سال 2010 منتشر شده است. 67.43 درصد از مقالات (600 مقاله) در فاصله سال‌های 1993 تا 2013 و 774 مقاله (33.56 درصد) از سال 2014 به بعد منتشر شد‌ه‌اند. تعداد مقالات کوهورت ایران در این پایگاه از یک مقاله در سال 1993 به 258 مقاله در سال 2016 رسیده است. لازم به ذکر است که میزان انتشار مقاله تا پایان ماه اکتبر 2017، 205 مقاله بوده است. نمودار 1 نشان‌دهنده روند رشد مقالات حاصل از مطالعات کوهورت ایران در پایگاه Web of Science است.

 

 

 

 

 

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1. تعداد تولیدات علمی مطالعات کوهورت ایران در پایگاه Web of Science  از 1993 تا 2016

 

پاسخ به سؤال دوم پژوهش. وضعیت تولیدات علمی مطالعات کوهورت حوزه پزشکی ایران از نظر شاخص‌های مربوط به فعالیت و کیفیت چگونه است؟

جدول 1. وضعیت مقالات کوهورت ایران از نظر شاخص‌های فعالیت و کیفیت

شاخص‌ها

تعداد

درصد

تولیدات علمی مطالعات کوهورت

1374

100

تعداد نویسندگان مقالات

9685

 

ﻧﺴﺒﺖ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه ﺑﻪ ﻣﻘﺎﻟﻪ

7

-

ﻣﻘﺎﻻت ﻣﺸﺘﺮک ﺑﺎ ﻫﻤﮑﺎری مؤسسات داﺧﻠﯽ

983

54.71

ﻣﻘﺎﻻت ﻣﺸﺘﺮک ﺑﺎ ﻫﻤﮑﺎری مؤسسات بین‌المللی

391

46.28

کل استنادها

12953

100

مقالات دارای استناد

953

36.69

مقالات فاقد استناد

421

64.30

نسبت استناد به مقالات دارای استناد

59.13

-

نسبت استناد به کل مقالات

43.9

-

ﻣﺠﻼت دارای ﺿﺮﯾﺐ تأثیر

506

09.81

ﻣﺠﻼت ﻓﺎﻗﺪ ﺿﺮﯾﺐ تأثیر

118

91.18

تعداد کل مجلات منتشرکننده مقالات

624

100

تعداد مقالات منتشرشده در مجلات Q1

246

90.17

تعداد مجلات Q1 منتشرکننده مقالات

132

08.26

مقالات داغ

0

0

مقالات پراستناد

7

5..

 

درمجموع 9685 نویسنده، 1374 مقاله کوهورت را منتشر کرده‌اند که به‌طور متوسط هر مقاله توسط هفت نویسنده نوشته شده است. بیشترین تعداد نویسندگان مربوط به مقاله‌ای با 366 نویسنده بوده است. 16 مقاله از مجموع 1374 مقاله به‌صورت تک‌نویسنده‌ای نگاشته شده است. بیشتر مقالات (246 مقاله)، با همکاری و مشارکت پنج نویسنده منتشر شده‌اند. نتایج پژوهش نشان دادند که درمجموع 1374 مدرک مورد بررسی در 624 مجله منتشر شده است که 506 عنوان از این مجلات دارای ضریب تأثیر در پایگاه گزارش استنادی نشریات بوده‌ و 118 نشریه نیز فاقد ضریب تأثیر بوده‌اند. 90.17 مقالات منتشر شده است و 08.26 نشریات منتشرکننده این مقالات در چارک اول پایگاه جی سی آر قرار گرفته‌اند. این تعداد مقاله درمجموع 12953 استناد دریافت کرده‌اند که از این تعداد 953 مقاله (36.69 درصد) دارای استناد و 421 مقاله (64.30 درصد) فاقد استناد بوده‌اند. بالاترین میزان استناد به یک مقاله، 2002 استناد بوده است. نیم درصد مقالات منتشر‌شده کوهورت ایران جزء مقالات پراستناد قرار گرفته‌اند. همچنین نسبت مقالات دارای استناد به کل مقالات و مقالات دارای استناد نیز در جدول یک به همراه جزئیات دیگر قابل مشاهده است.

 

پاسخ به سؤال سوم پژوهش. مهم‌ترین منابع و گروه‌های موضوعی منتشرکننده مقالات کوهورت ایران کدام‌اند؟

جدول 2. وضعیت گروه‌های موضوعی از نظر فراوانی انتشار مقالات، تعداد  استناد، نسبت استناد به مقالات

گروه موضوعی

تعداد مقالات

درصد

استناد

متوسط استناد به مقالات

متوسط استناد جهانی

متوسط استناد جهانی- متوسط استناد به مقالات

Medicine, General & Internal

243

69.17

4121

96.16

11.53

15.36

Public, Environmental & Occupational Health

133

68.9

1585

92.11

13.37

21.25

Obstetrics & Gynecology

108

86.7

533

94.4

49.32

55.27

Oncology

84

11.6

1648

62.19

12.39

50.19

Endocrinology & Metabolism

84

11.6

741

82.8

90.55

08.47

Pediatrics

78

68.5

284

64.3

77.29

13.26

Nutrition & Dietetics

72

24.5

791

99.10

47.40

48.29

Cardiac & Cardiovascular Systems

64

66.4

360

63.5

19.49

56.43

Surgery

50

64.3

241

82.4

30.33

57.28

Clinical Neurology

49

57.3

276

63.5

05.44

42.38

Immunology

49

57.3

412

41.8

70.55

29.47

Pharmacology & Pharmacy

44

20.3

352

8

46.37

46.29

Urology & Nephrology

42

06.3

264

29.6

38.43

09.37

Gastroenterology & Hepatology

41

98.2

388

46.9

54.53

08.44

Medicine, Research & Experimental

37

69.2

149

03.4

70.29

67.25

Multidisciplinary Sciences

33

40.2

459

91.13

76.45

85.31

Peripheral Vascular Disease

28

04.2

282

07.10

45.64

38.54

Neurosciences

28

04.2

120

29.4

32.58

03.54

Rheumatology

26

89.1

156

6

78.41

78.35

Ophthalmology

26

89.1

176

77.6

47.35

7.28

 

1374 مقاله بازیابی‌شده کوهورت‌های ایران، در 108 گروه موضوعی مختلف نمایه شده بودند. گروه موضوعی پزشکی داخلی و عمومی با دارا‌بودن 243 مقاله (69.17 درصد) در رتبه اول و بعد از آن گروه موضوعی بهداشت عمومی، محیط و حرفه‌ای با 133 و گروه زنان و مامایی با 108 مقاله در رتبه‌‌های دوم و سوم قرار دارند. درمجموع حدود 96 درصد از تولیدات کوهورت ایران در این 20 گروه موضوعی نمایه شده‌اند.

علاوه‌بر تعداد مقالات هر گروه موضوعی، متوسط استنادها به مقالات آن گروه موضوعی نیز محاسبه شد. همان‌گونه که نتایج بررسی نشان دادند، گروه موضوعی آنکولوژی با 62.19 و پزشکی داخلی و عمومی با متوسط 96.16 استناد به هر مقاله با اختلاف به نسبت سایر گروه‌ها در رده اول و دوم قرار داشتند و پایین‌ترین نسبت استناد به مقاله در میان 20 گروه ارائه‌شده در جدول 2، مربوط به گروه موضوعی بیماری‌های کودکان با نسبت 64.3 استناد به هر مقاله بوده است.

مقایسه متوسط استناد به مقالات یک گروه موضوعی با متوسط استناد جهانی در آن گروه موضوعی نیز از دیگر شاخص‌های قابل توجه است. متوسط استناد به مقالات کوهورت ایران و مقایسه آن با متوسط استناد به مقالات همان گروه موضوعی در دنیا حاکی از آن است که متوسط استناد به مقالات در 20 گروه موضوعی که بیشترین مقالات ایران در آنها نمایه شده است، نسبت به متوسط جهانی کمتر بوده است. بیشترین اختلاف ب متوسط استناد به مقالات کوهورت با متوسط استناد جهانی، مربوط به گروه موضوعی Peripheral Vascular Disease (38.54) و کمترین اختلاف مربوط به گروه موضوعیOncology  بوده است. در جدول 2، 20 گروه موضوعی که بیشترین تعداد مقالات مطالعات کوهورت در آنها منتشر شده‌اند، نمایش داده شده است.

جدول 3. 20 مجله منتشرکننده بیشترین مقالات مطالعات کوهورت ایران

نام مجله

تعداد مقاله

ضریب تأثیر(IF)*

متوسط ضریب تاثیر (MIF)

کشور

چارک (Q)

Iranian Red Crescent Medical Journal

51

865.0

321.1

ایران

3

Journal Of Research In Medical Sciences

42

232.1

321.1

ایران

3

Archives Of Iranian Medicine

40

2.1

321.1

ایران

3

PLOS One

26

806.2

956.0

آمریکا

1

Iranian Journal Of Public Health

25

768/0

809.1

ایران

4

Iranian Journal Of Pediatrics

24

707.0

597.1

ایران

4

International Immunopharmacology

19

955.2

093.3

هلند

3

Asian Pacific Journal Of Cancer Prevention

17

-

-

کره جنوبی

-

Hepatitis Monthly

16

677.1

799.2

ایران

4

Iranian Journal Of Reproductive Medicine

15

-

-

ایران

-

International Journal Of Fertility & Sterility

11

-

-

ایران

-

Pakistan Journal Of Medical Sciences

11

696.0

321.1

پاکستان

3

Iranian Journal Of Kidney Diseases

11

916.0

939.1

ایران

4

International Journal Of Pediatrics

11

-

-

ایران

-

Transplantation Proceedings

9

908.0

093.3

آمریکا

4

Journal Of Obstetrics And Gynaecology Research

9

099.1

807.2

ژاپن

4

Toxin Reviews

9

789.0

327.2

آمریکا

4

Arya Atherosclerosis

9

-

-

ایران

-

European Journal Of Clinical Nutrition

9

057.3

468.2

انگلستان

2

BMJ Open

9

369.2

321.1

انگلستان

1

* اطلاعات از پایگاه JCR سال 2016 اخذ شده است.

 

1374 مقاله کوهورت ایران توسط 624 مجله منتشر شده است که از این تعداد، 506 مجله دارای ضریب تأثیر و 117 عنوان فاقد آن بودند. با توجه به اینکه تعداد مقالات در مجلات رتبه‌بندی‌شده چارک‌های پایگاه جی سی آر در حوزه موضوعی از دیگر شاخص‌های بعد توسعه و تولید دانش جهت سنجش اثر مطالعات است به بررسی وضعیت نشریات از این حیث پرداخته شد، نتایج نشان دادند از میان 506 مجله دارای ضریب تأثیر، تعداد 132 نشریه در چارک اول، 132 نشریه در چارک دوم، 138 در چارک سوم و تعداد 103 در چارک چهارم قرار داشتند. از مجموع 1374 مقاله کوهورت، سهم چارک اول نشریات 246 مقاله بوده است. 247 در چارک دوم، 377 مقاله چارک سوم و 244 مقاله نیز در نشریات چارک چهارم منتشر شده‌اند و 260 مقاله نیز در نشریات فاقد ضریب تأثیر نمایه شده بودند. در جدول 3، 20 مجله‌ای که بیشترین مقالات کوهورت ایران در آنها منتشر شده‌اند، نمایش داده شده است. بررسی ضریب تأثیر و ضریب تأثیر متوسط مجلات گروه‌های موضوعی نشان داد که در میان 20 مجله برتر، تنها مجلهPLOS ONE  دارای ضریب تأثیری بالاتر از ضریب تأثیر متوسط مجلات گروه موضوعی مربوطه بوده است و بقیه مجلاتی که مقالات کوهورت ایران در آنها منتشر شده‌اند، ضریب‌ تأثیر پایین‌تری نسبت به ضریب تأثیر متوسط همان گروه دارند. از طرفی دیگر، همان‌گونه که در جدول 3 ملاحظه می‌شود این 20 نشریه برتر 372 مقاله کوهورت را منتشر کرده‌اند که 11 نشریه از مجموع این 20 نشریه متعلق به سازمان‌های ایرانی بوده است که بیش از 5.68 درصد از این مقالات را منتشر کرده‌اند. در میان نشریاتی که دارای ضریب تأثیر بوده‌اند، تنها دو مجله PLOS ONE و BMJ Open متعلق به چارک اول Q1)) هستند و بیشتر مجلات مربوط به چارک دوم، سوم و چهارم هستند.

پاسخ به سؤال چهارم پژوهش. وضعیت تولیدات علمی مطالعات کوهورت حوزه پزشکی ایران از نظر شاخص‌های توسعه چگونه است؟

مشارکت و همکاری علمی بین‌المللی در پژوهش و تولید علم از جمله شاخص‌هایی است که در سنجش اثر پژوهش‌ها مورد توجه قرار گرفته است. بر همین اساس، میزان همکاری و مشارکت ‌علمی بین‌المللی در مقالات کوهورت ایران، نتایج نشان دادند که 1374 مقاله، حاصل همکاری نویسندگان ایرانی با نویسندگانی از 110 کشور دنیاست. بر این اساس، بیشترین میزان همکاری علمی با 172 عنوان مقاله مشترک با نویسندگان آمریکایی بوده است و بعد از آن انگلستان و فرانسه به ترتیب با انتشار 98 و 69 مقاله مشترک در رتبه‌های بعد قرار گرفته‌اند. مصور‌سازی شبکه همکاری‌های علمی کشورها در نگارش مقالات کوهورت ایران، با استفاده از نرم‌افزار NetDraw و UCINET ترسیم گردید. در شبکه همکاری‌های علمی که در تصویر 1 نمایش داده شده است، هر گره نمایانگر یک کشور و ارتباط و پیوندهای بین آنها نمایانگر همکاری علمی آن کشورها محسوب می‌شود. اندازه دایره‌ها نشان‌دهنده تعداد مقالات آن کشور و ضخامت پیوندها نشان‌دهنده تعداد همکاری‌های بین دو کشور است. تصویر 1 نقشه همکاری‌های علمی میان ایران در مقالات کوهورت با سایر کشورها را نمایش می‌دهد. 391 مقاله از مجموع 1374 مقاله کوهورت با همکاری و مشارکت مؤسسات و سازمان‌های 110 کشور تولید شده‌اند.

علاوه بر کشورها، میزان همکاری و تعامل سازمان‌ها و دانشگاه‌‌ها نیز در نگارش مقالات قابل بررسی است. درمجموع 1374 مقاله حاصل از مطالعات کوهورت ایران، حاصل همکاری 1389 سازمان ایرانی و خارج از کشور بوده است. در میان سازمان‌های داخلی، دانشگاه علوم پزشکی تهران، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دانشگاه علوم پزشکی اصفهان به ترتیب با 461، 212 و 167 مقاله در جایگاه اول تا سوم قرار دارند و بیشترین مشارکت علمی را در مطالعات کوهورت داشته‌‌اند. از طرف دیگر، در میان سازمان‌های خارج از کشور، International Agency Research on Cancer  با 52 و Karolinska Institute با 47 و(NCI) National Cancer Institute با 45 مقاله مشترک در رتبه‌های اول تا سوم قرار دارند. در تصویر 2، 34 سازمانی که بیشترین همکاری را در تولید مقالات مطالعات کوهورت داشته‌اند، نمایش داده شده است. در این نقشه همچنین می‌توان میزان تعامل سازمان‌ها را با یکدیگر نیز مشاهده کرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1. نقشه 37 کشور دارای بیشترین همکاری علمی با ایران در انتشار مقالات کوهورت

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر 2. نقشه همکاری‌های علمی سازمان‌های ملی و بین‌المللی منتشرکننده مقالات کوهورت ایران

بحث و نتیجه‌گیری

مطالعات کوهورت درحقیقت بهترین روش برای تعیین شرایط وقوع و تاریخچه طبیعی یک وضعیت هستند(مان[50]، 2012). با توجه به اینکه این مطالعات در مقایسه با سایر مطالعات مشاهده‌ای، از سوگیری کمتری برخوردار می‌باشند، ارزش آنها بالاتر از سایر روش‌های مطالعه مشاهده‌ای بوده و شواهد معتبرتری فراهم می‌کنند. هزینه مطالعات کوهورت معمولاً به دلیل طولانی‌بودن پیگیری و بالابودن حجم نمونه نسبت به سایر مطالعات مشاهده‌ای بسیار بالا می‌باشد (سانگ و چانگ، 2010)، از‌همین‌رو، سؤال عمده‌ای که مطرح می‌شود این است که میزان تأثیر این مطالعات چگونه بوده است؟ سنجش اثر از ابعاد مختلفی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد که یکی از آن ابعاد، اثر بر تولید و توسعه دانش است (گینی، 2015؛ هانی، گرنت، وودینگ، و باکستون، 2004؛ میلات، باومن، و ردمن[51]، 2015؛ نیسون، جنت، هاستینگز، و هانی[52]، 2008). پژوهش حاضر به بررسی 1374مقاله مطالعات کوهورت ایران که در فاصله سال‌های 1983 تا پایان اکتبر 2017 در پایگاه وب آو ساینس نمایه شده‌اند پرداخت. در این مطالعه، برای سنجش اثر مقالات بر تولید و توسعه دانش، از ‌شاخص‌های چارچوب بازگشت سرمایه انگلستان و مدل بازگشت سرمایه کانادا استفاده شد. مطالعات متعدد از این دو چارچوب، برای سنجش اثر پژوهش‌ها در سطح ملی و سازمانی استفاده نموده‌اند (آدام و دیگران، 2012؛ هانی، بوآز، جونز و سوپر، 2013؛ اسوایدر[53] و دیگران، 2013؛ کوهن[54] و دیگران، 2015؛ دونووان، باتلر، بات، جونز و هانی[55]، 2014؛ هینی و کاران[56]، 2012).

در مطالعات انجام‌شده در زمینه سنجش اثر پژوهش‌ها، بر تولید و توسعه دانش، از شاخص‌های گوناگون استفاده شده است. به‌عنوان مثال، مطالعات انجام‌گرفته توسط نیسون و همکاران برای سنجش اثر پژوهش‌های حوزه سلامت کشور ایرلند (نیسون[57] و دیگران، 2011؛ ناسون، جانتا، هاستینگز و هانی، 2008)، مطالعه انجام‌شده توسط وودینگ و همکاران روی تحقیقات حوزه قلب ‌و‌ عروق (وودینگ، هانی، پولیت، گرنت، و باکستون[58]، 2014) و پژوهش انجام‌شده روی تحقیقات حوزه دیابت توسط هانی و همکاران (هانی و دیگران، 2006) که با استفاده از مدل بازگشت سرمایه انگلستان انجام گرفته‌اند، تنها از شاخص‌های تعداد مقالات و تعداد استنادات به‌عنوان ملاک اثر پژوهش بر تولید دانش استفاده نموده‌اند. استناد درحقیقت شاخصی است که به‌وسیله آن تأثیر مقاله بر زمینه‌های علمی سنجیده می‌شود و برای نشان‌دادن اثر علمی یک مقاله یا مجله مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ بنابراین به‌طور معمول هدف محققان این است که مقالاتی منتشر کنند که از طریق دریافت استناد بیشتر، اثر بیشتری بر علم بگذارند (فلاگاس[59] و دیرگان، 2013). تعداد دفعاتی که یک مقاله توسط دیگران استناد داده می‌شود می‌تواند نشان‌دهنده کاربرد علمی آن مطالعه باشد. تعداد استنادات به‌طور معمول توسط تصمیم‌گیرندگان برای ارزیابی عملکرد علمی محققان، گروه‌ها و سازمان‌های تحقیقاتی استفاده می‌شود و بر مبنای آن، درخصوص بودجه‌بندی، استخدام و ارتقاء تصمیم‌گیری می‌شود (لایمو و کریچوف[60]، 2005). نتایج پژوهش حاضر نشان دادند که از 1374 مدرک مورد بررسی، 64.30 درصد فاقد استناد بوده‌اند و 953 مدرک (36.69 درصد) دارای استناد بوده‌اند.

علاوه‌بر شاخص‌های تعداد مقالات و تعداد استنادات، شاخص دیگری که در مطالعات جهت سنجش اثر مطالعات بر تولید و توسعه دانش مورد استفاده قرار گرفته است، شاخص نسبت استناد به مقاله است (اسمیت، کروکز، و کروکز[61]، 2013؛ لانگفلد، بلاچ و سیورتسن[62]، 2015 و آگاروال و دیگران، 2015). درمجموع 1374 مقاله کوهورت، 12953 استناد دریافت کرده‌اند که نشان می‌دهند به‌طور متوسط هر مقاله 43.9 استناد دریافت کرده است. نسبت استناد به مقاله گروه پزشکی بالینی در سطح جهان 71.12 بوده است و در سطح ایران، 19.6 بوده است (تامسون رویترز، 2016؛ تامسون رویترز، 2017) و نشانگر این است که استناد به هر مقاله از متوسط جهانی این گروه موضوعی پایین‌تر و از متوسط استناد به مقالات گروه موضوعی پزشکی بالینی در سطح کشور بالاتر است. همچنین این میزان از نسبت استناد به مقاله مطالعات کارآزمایی بالینی ایران که 8.7 بوده است، نیز بیشتر بوده است (فیض‌آبادی، فهیم‌نیا، نقشینه، توفیقی و موسوی جراحی، 2017).

در برخی از مطالعات حوزه سنجش اثر، از شاخص میانگین استناد جهانی برای مقایسه استنادات دریافتی توسط مقاله با سطح جهانی استفاده شده است (انجل کاکس، ون هوتن، فلس، و روس، 2008؛ لانگفلد، بلاچ و سیورتسن، 2015). در این پژوهش نیز از این شاخص، برای مقایسه گروه‌های موضوعی و مشخص‌شدن سطح اختلاف استنادات با سطح جهانی استفاده شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن بود در همه 20 گروه موضوعی دارای بیشترین تعداد مقالات چاپ‌شده مقالات کوهورت، متوسط استناد به مقالات از متوسط جهانی استناد به مقالات همان گروه موضوعی پایین‌تر بوده است. بالاترین اختلاف مربوط به گروه موضوعیPeripheral Vascular Disease  بوده (38.54) و گروه‌های موضوعی Neurosciences(03.54) و Immunology (47.29) در مرتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند.

شاخص‌ میزان همکاری علمی و هم‌نویسندگی از جمله شاخص‌های دیگری هستند که در مطالعات سنجش اثر پژوهش‌های حوزه سلامت، برای نشان‌دادن سنجش اثر پژوهش‌ها استفاده شده‌اند (گوردون و بارتلی، 2016؛ رفتری، هانی، گرین، و باکستون، 2009؛ سینتی، 2013؛ آگاروال و دیگران 2015؛ اسوایدر و دیگران،2013). همکاری‌های علمی، امکان تبادل نظرات و ایده‌ها در راستای کمک به پیشبرد علمی و مقابله با چالش‌های جدید علمی و اشتراک‌گذاری منابع فنی را فراهم می‌کنند و بخش جدایی‌ناپذیر و ذاتی فعالیت‌های تحقیقاتی هستند (اورتگا، 2014). مطالعات نشان داده‌اند که میان همکاری‌های بین‌المللی و اثر پژوهش و استناد به محقق یک همبستگی قوی وجود دارد (عباسی، چانگ، و حسین، 2012). مطالعات کوهورت به دلیل ماهیتشان معمولاً با مشارکت و همکاری پژوهشگران متعددی انجام می‌شوند. نتایج بررسی نویسندگان مشارکت‌کننده در انجام مطالعات کوهورت ایران نشان می‌دهند که به ازای هر مقاله 7 نویسنده در نگارش آن مشارکت داشته است. از طرف دیگر عمده مطالعات کوهورت توسط 5 نویسنده و تعداد اندکی مقاله نیز به‌صورت تک‌نویسنده‌ای تولید و منتشر شده است. نتایج تحلیل مقالات کوهورت از نظر همکاری در سطح سازمان‌ها و کشورها نشان دادند که 46.28 درصد از مطالعات با همکاری سازمان‌های بین‌المللی انجام گرفته‌اند و در مقالات کوهورت نویسندگان و سازمان‌های ایرانی با 110 کشور از سراسر جهان همکاری مشترک داشته‌اند. در مطالعات گوناگون به نقش میزان همکاری و مشارکت علمی بر استناد اشاره شده و نتایج آنها نشان داده‌اند که مطالعاتی که با مشارکت و همکاری پژوهشگران مختلف داخلی و خارجی منتشر می‌شوند اثر بیشتری دارند و به نسبت سایر مطالعات استناد بیشتری نیز دریافت می‌کنند (سین، 2011؛ لایمو و کریچوف، 2005؛ ماروین، گینگاس، سوگیموتو و تی سو، 2015؛والتمن و ون اک، 2015). همکاری و مشارکت علمی باعث رؤیت‌پذیری و تأثیر بیشتر تولیدات علمی شده (آبرامو و دی‌انجلو، 2015) و همکاری‌های بین‌المللی منجر به افزایش استناد می‌گردند (دیده‌گاه و تلوال، 2013؛ گلنزل، 2005). مطالعات نشان‌ داده‌اند که همکاری‌های بین‌المللی برای مؤسسات کوچک‌تر مفیدتر از مؤسسات بزرگ‌تر بوده است (دیده‌گاه و تلوال، 2013). از طرف دیگر این همکاری‌ها، به نویسندگان کشورهای درحال‌توسعه که معمولاً مقالات آنها کمتر توسط مقالات مجلات معتبر مورد استناد قرار می‌گیرند و رؤیت‌پذیری پایین‌تری دارند کمک می‌کند (سین، 2011).

ضریب‌تأثیر مجله، شاخصی است که نمایانگر کیفیت و اثر مجلات است و در ارزیابی‌های پژوهش به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد (آگاروال و دیگران، 2015). در مطالعات گوناگون، ضریب تأثیر مجلات به‌عنوان شاخصی برای سنجش اثر در کنار سایر شاخص‌ها مورد استفاده قرار گرفته است ( آگاروال و دیگران، 2015 ؛ دمبی، لینچ، گوگی و جکسون[63]، 2014؛ گوردون و بارتلی، 2016؛ روساس و دیگران، 2011؛ سینتی، 2013). تحلیل مجلات منتشرکننده مقالات کوهورت نشان داد که بیشترین مقالات کوهورت ایران در مجلات ایرانی منتشر شده‌اند به‌طوری که از 20 مجله برتر منتشرکننده مقالات، 11 مجله مربوط به کشور ایران بوده است. درمجموع 506 عنوان از 624 نشریه‌ای که مقالات کوهورت ایران را منتشر کرده‌اند دارای ضریب تأثیر می‌باشند. در بین 20 نشریه‌ای که نقش بیشتری در انتشار مقالات کوهورت داشته‌اند تنها دو مجله PLOS ONE و BMJ Open  متعلق به چارک اول Q1)) هستند و بیشتر مجلات مربوط به چارک دوم، سوم و چهارم هستند. نتایج نشان می‌دهند که 246 مقاله از مجموع 1374 مقاله منتشرشده در چارک اول نمایه شده‌اند اما تنها دو عنوان از 132 نشریه نمایه‌شده در چارک اول در بین 20 نشریه‌ای بوده‌اند که بیشترین مقالات کوهورت را منتشر کرده‌اند. نتایج بررسی نشان می‌دهند ضریب تأثیر 11 عنوان از این 20 نشریه که بیش از 68 درصد مقالات ایران را منتشر کرده‌اند، همگی کمتر از ضریب تأثیر متوسط گروه‌های موضوعی آنها بوده است. تنها مورد استثنا نشریه PLOS One می‌باشد که ضریب تأثیر آن از ضریب تأثیر متوسط گروه‌های موضوعی بیشتر است. به عبارتی مقالات کوهورت ایران بیشتر در نشریاتی نمایه شده‌اند که ضریب تأثیر کمتری به نسبت ضریب تأثیر متوسط گروه‌های موضوعی داشته‌اند.

نتایج تحلیل گروه‌های موضوعی نشان دادند که گروه‌های موضوعی پزشکی داخلی و عمومی، سرطان‌شناسی، غدد درون‌ریز و متابولیسم، تغذیه و رژیم غذایی، سیستم قلب و عروق و بیماری‌های گوارش و کبد، در میان 20 گروه موضوعی که بیشترین مقالات مستخرج از مطالعات کوهورت در آنها منتشر شده‌اند قرار دارند. این امر می‌تواند ناشی از آن باشد که 5 کوهورت اصلی مبتنی بر جمعیت ایران، یعنی کوهورت گلستان، کوهورت قند و لیپید تهران، کوهورت شاهرود، کوهورت اصفهان و کوهورت کرمان که به ترتیب روی سرطان مری، عوامل خطرساز بیماری‌های غیرواگیر، بیماری‌های چشم، عوامل زمینه‌ساز بیماری‌های قلبی-عروقی و بررسی عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیردار و وضعیت ذهنی و وابستگی به مواد مخدر می‌پردازند (خردمند، رفیعی، عنایتی و موسی‌زاده، 2015).

علاوه بر پنج مطالعه کوهورت مبتنی بر جمعیت نام‌برده‌شده، در سال‌های اخیر در حوزه معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با هدف بررسی مشارکت عوامل و دلایل مختلف بیماری‌های مزمن در ایران و ارائه طرحی برای مداخله‌گرهای مؤثر در درمان و پیشگیری، Persian کوهورت را در سال 2014 راه‌اندازی نمود. درحقیقت این کوهورت یک کوهورت ملی آینده‌نگر است که هدف آن شامل‌شدن 180000 زن و مرد از سراسر ایران است. این کوهورت با مشارکت دانشگاه‌های علوم پزشکی از سراسر کشور جهت شناسایی عوامل خطر در بیماری‌های مزمن و شایع در ایران با هدف اصلاح نظام سلامت و بهبود سلامت افراد جامعه انجام شده است. پیش‌بینی اولیه این بود که در حوزه‌های مختلف در ده منطقه جغرافیایی انجام شود که در حال حاضر به 18 منطقه جغرافیایی در ایران گسترش یافته است (پوستچی[64] و دیگران، 2017).

علی‌رغم استفاده از رو‌ش‌های علم‌سنجی و کتاب‌سنجی و شاخص‌های نام‌برده‌شده جهت سنجش اثر که در مطالعات و چارچوب‌های گوناگون سنجش اثر از آنها استفاده شده است، این مطالعه دارای محدودیت‌هایی نیز هست. عمده محدودیت پژوهش حاضر تأکید بر تولیدات علمی نمایه‌شده در پایگاه وب آو ساینس بوده است و از طرف دیگر، نحوه جستجوی مدارک نیز از دیگر محدودیت‌های پژوهش حاضر است. در این پژوهش سعی شد با استفاده از ساختار مش تمامی واژه‌های مرتبط با مطالعات کوهورت شناسایی تا امکان بازیابی حداکثری تولیدات فراهم شود؛ اما با این وجود امکان دارد با توجه به استفاده پژوهشگران از واژگان مختلف کلیه مدارک مرتبط با توجه به راهبرد جستجوی در نظر گرفته‌شده بازیابی نشده باشد. از طرف دیگر با توجه به اینکه این پژوهش تنها شاخص‌های اصلی مربوط به فعالیت، کیفیت و توسعه را مورد بررسی قرار داده است و سایر شاخص‌های سنجش اثر پژوهش‌ها بر توسعه دانش از جمله شاخص‌های آلتمتریکس را در نظر نگرفته است.

درمجموع، یافته‌های این پژوهش می‌تواند به‌عنوان اطلاعات پایه‌ برای مدیران دانشگا‌ه‌ها و متولیان و سرمایه‌گذاران پژوهشی مورد استفاده قرار گیرد تا با دانستن وضعیت مطالعات کوهورت و آگاهی از میزان اثر آنها، درخصوص برنامه‌ریزی برای سرمایه‌گذاری آنها و همچنین تمرکز بر همکاری‌های داخلی و خارجی اقدام نمایند. با توجه به اهمیت مطالعات کوهورت و افزایش تعداد آنها در ایران، طی سال‌های آینده رشد مقالات این نوع مطالعات چشمگیرتر خواهد بود و ضرورت سنجش اثر آنها می‌تواند مورد توجه سیاست‌گذاران حوزه پژوهش‌های پزشکی ایران و جهت‌دهی مناسب‌تر آنها قرار بگیرد. با توجه به اهمیت و نقش استناد در اثر بر تولید و توسعه دانش به نظر می‌رسد که سازمان‌ها و محققان باید تلاش کنند که با استفاده از کانال‌های متنوعی از جمله استفاده از شبکه‌های اجتماعی و علمی، به دنبال رؤیت‌پذیری بیشتر پژوهش‌ها و سازمان خود باشند تا قابلیت بیشتری برای کسب استناد و اثر بر تولید و توسعه دانش را نیز فراهم کنند. علاوه‌براین، پژوهشگران نیز تلاش کنند با توجه به داده‌های غنی این نوع از مطالعات، آثار خود را در نشریات معتبر و با مشارکت و همکاری علمی پژوهشگران سایر کشورها منتشر کنند.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

با توجه به اینکه این پژوهش همه مقالات کوهورت ایران را در مورد بررسی قرار داده است، پیشنهاد می‌شود که:

-  هر کوهورت به‌صورت مجزا مورد بررسی و تحلیل قرار بگیرد؛

-  رابطه عوامل مؤثر بر هر کوهورت مانند بودجه، قدمت کوهورت، جمعیت تحت پوشش و اثرات آن مورد تحلیل قرار بگیرد؛

-  مقالات کوهورت ایران با کوهورت سایر کشورها از نظر تولید و توسعه دانش مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد؛

-  پیشنهاد می‌شود مطالعات کوهورت ایران بر اساس سایر ابعاد سنجش اثر نیز مورد مطالعه و ارزیابی قرار بگیرند؛

-  از سایر مدل‌ها و چارچوب‌های سنجش اثر جهت بررسی اثر مطالعات کوهورت ایران استفاده شود.



[1] . Cohort

[2] . Ligthelm

[3] . Case control

[4] . Vandenbroucke

[5] . Silverman

[6] . Mann

[7] . Song & Chung

[8] . Impact

[9] . Guthrie

[10] . Zachariah

[11] . Milat, Bauman & Redman

[12] . Frameworks

[13] . Newson

[14] . Nason, Janta, , Hastings & Hanney

[15] . Penfield, Baker, , Scoble & Wykes

[16] . Morton

[17] . Knowledge production

[18] . Benefits to future research and research use

[19] . Benefits from informing policy  and product development

[20] . Health and health sector benefits

[21] . Broader economic benefits

[22] . Canadian Institute of Health Research

[23] . Glänzel, Schubert

[24] . Panel on Return on Investment in Health Research

[25] . Adam

[26] . Gordon & Bartley

[27] . Hanney,, Boaz,  Jones & Soper

[28] . Langfeldt, Bloch & Sivertsen

[29] . Raftery, Hanney, Green & Buxton

[30] . Sainty

[31] . Svider

[32] . Agarwal

[33] . Rosas

[34] . Swaminathan, Phillips-Bute & Grichnik

[35] . Tsay & Yang

[36] . Tuitt, Knight & Lipman

[37] . Boaz,  Fitzpatrick, Shaw

[38] . Thonon

[39] . Bornmann

[40] . Yazdizadeh

[41] . National Heart Foundation of Australia

[42] . Visibility

[43] . Kalucy, Owers, McIntyre, Hordacre & Reed

[44] . Wooding

[45] . Reed

[46] . National health and medical research council (NHMRC)

[47] . Nason

[48] . Bunn

[49] . Borgatti

[50] . Mann

[51] . Milat, Bauman & Redman

[52] . Nason,  Janta, Hastings & Hanney

[53] . Svider

[54] . Cohen

[55] . Donovan, Butler, Butt, Jones, Hanney

[56] . Hiney & Curran

[57] . Nason

[58] . Wooding, Hanney, Pollitt, Grant, Buxton

[59] . Falagas

[60] . Leimu & Koricheva

[61] . Smith, Crookes & Crookes

[62] . Langfeldt, Bloch & Sivertsen

[63] . Embe, Lynch, Gugiu & Jackson

[64] . Poustchi

احسانی وحید، اعظمی موسی، نجفی سیّد محمدباقر، سهیلی فرامرز. (1395). اثربخشی پژوهش‌های ایران. پایان‌نامه دکترای تخصصی. دانشکده کشاورزی، دانشگاه بوعلی همدان.

جمالی‌مهموئی، حمید‌رضا. (1391). مقایسه الگوها و چارچوب‌های سنجش اثر پژوهش‌های پزشکی. مدیریت اطلاعات سلامت، 5، 757–767.

جمالی مهموئی، حمیدرضا؛ اسدی، سعید؛ و صدقی، شهرام. (1391). سنجش اثر پژوهش در علوم پزشکی: الگوها و روش‌ها. تهران: فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران.

خردمند مطهره، عنایتی احمدعلی، رفیعی علیرضا، موسی‌زاده محمود. (1394). مروری بر مطالعات کوهورت مبتنی بر جمعیت در ایران. مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران. ۲۵ (۱۲۵) :۱۷۱-۱۸۵.

سلیمانی اردکانی، لیلا. (1393). ارزیابی رابطه میان هزینه‌های پژوهشی طرح‌های تحقیقاتی انجام‌شده و اثربخشی آنها در دانشگاه علوم پزشکی شیراز. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی. دانشگاه شیراز.

صالحی بهمن، قبله فریبا، زرین‌فر  نادر، رفیعی محمد، میرحسینی فریده، رضایی کورش و قربانی مجتبی. (1389). بررسی انتقال دانش حاصل از پژوهش در دانشگاه علوم پزشکی اراک. اراک: دانشگاه علوم پزشکی اراک.

فیض‌آبادی منصوره، فهیم‌نیا فاطمه، نقشینه نادر، موسوی جراحی علیرضا و توفیقی، شهرام. (1396). سنجش اثر مطالعات کارآزمایی بالینی ایران. پایان‌نامه دکترای تخصصی. دانشکده مدیریت، دانشگاه تهران.

ملک افضلی حسین، مجدزاده رضا، فتوحی اکبر و توکلی، سامان. (1384). روش‌شناسی پژوهش‌های کاربردی در علوم پزشکی. چاپ اول. انتشارات دانشگاه تهران.

Abbasi, A., Chung, K. S. K., & Hossain, L. (2012). Egocentric analysis of co-authorship network structure, position and performance. Information Processing & Management, 48(4), 671-679.

Abramo, G., & D’Angelo, C. A. (2015a). The relationship between the number of authors of a publication, its citations and the impact factor of the publishing journal: Evidence from Italy. Journal of Informetrics, 9(4), 746-761.

Adam, P., Solans-Domenech, M., Pons, J. M. V., Aymerich, M., Berra, S., Guillamon, I., Sanchez, E., & Permanyer-Miralda, G. (2012a). Assessment of the impact of a clinical and health services research call in Catalonia. Research Evaluation, 21(4), 319-328.

Agarwal, A., Durairajanayagam, D., Tatagari, S., Esteves, S., Harlev, A., Henkel, R., Roychoudhury, S., Homa, S., Puchalt, N., Ramasamy, R., Majzoub, A., Ly, K., Tvrda, E., Assidi, M., Kesari, K., Sharma, R., Hani, S., Ko, E., Abu-Elmagd, M., Gosalvez, J., & Bashiri, A. (2015b). Bibliometrics - Tracking Research Impact By Selecting The Appropriate Metrics. Asian Journal of Andrology, 0(0), 0-0.

Agarwal, A., Durairajanayagam, D., Tatagari, S., Esteves, S., Harlev, A., Henkel, R., Roychoudhury, S., Homa, S., Puchalt, N., Ramasamy, R., Majzoub, A., Ly, K., Tvrda, E., Assidi, M., Kesari, K., Sharma, R., Hani, S., Ko, E., Abu-Elmagd, M., Gosalvez, J., & Bashiri, A. (2015). Bibliometrics - Tracking Research Impact By Selecting The Appropriate Metrics. Asian Journal of Andrology, 18(2), 296-309.

Boaz, A., Boaz, A., Fitzpatrick, S., Fitzpatrick, S., Shaw, B., & Shaw, B. (2008a). Assessing the impact of research on policy: A review of the literature for a project on bridging research and policy through outcome evaluation. (February), 394-394.

Borgatti, S. (2002). NetDraw Network Visualization. Cambridge, MA: Harvard University, Analytic Technologies.

Borgatti, S., Everett, M., & Freeman, L. (2002). Ucinet 6 for Windows:  Software for Social Network Analysis. Cambridge, MA: Harvard University, Analytic Technologies.

Bornmann, L. (2015). Measuring impact in research evaluations : A thorough discussion of methods for , effects of , and problems with impact measurements.   Retrieved 11/9/2015, 2015, from http://arxiv.org/abs/1410.1895

Bunn, F., Trivedi, D., Alderson, P., Hamilton, L., Martin, A., Pinkney, E., & Iliffe, S. (2015). The impact of Cochrane Reviews: a mixed-methods evaluation of outputs from Cochrane Review Groups supported by the National Institute for Health Research. Health technology assessment (Winchester, England), 19(28), 1-99

Canadian Institute of Health Research. (2005). Developing a CIHR Framework to Measure The Impact of Health Research. Ottawa: Canadian Institute of Health Research.

Cohen, G., Schroeder, J., Newson, R., King, L., Rychetnik, L., Milat, A. J., Bauman, A. E., Redman, S., & Chapman, S. (2015c). Does health intervention research have real world policy and practice impacts: testing a new impact assessment tool. Health Research Policy and Systems, 13(1), 3-3.

Dembe, A. E., Lynch, M. S., Gugiu, P. C., & Jackson, R. D. (2014a). The Translational Research Impact Scale: Development, Construct Validity, and Reliability Testing. Evaluation & the Health Professions, 37(1), 50-70.

Didegah, F., & Thelwall, M. (2013a). Which Factors Help Authors Produce the Highest Impact Research? Collaboration, Journal and Document Properties. Journal of Informetrics, 7, 861-873.

Donovan, C., Butler, L., Butt, A. J., Jones, T. H., & Hanney, S. R. (2014b). Evaluation of the impact of National Breast Cancer Foundation-funded research. Medical Journal of Australia, 200(4), 214-218.

Engel-Cox, J. A., Van Houten, B., Phelps, J., & Rose, S. W. (2008). Conceptual Model of Comprehensive Research Metrics for Improved Human Health and Environment. Environmental Health Perspectives, 116(5), 583-592.

Falagas, M. E., Zarkali, A., Karageorgopoulos, D. E., Bardakas, V., & Mavros, M. N. (2013b). The impact of article length on the number of future citations: a bibliometric analysis of general medicine journals. Plos One, 8(2), e49476.

Feizabadi, M., Fahimnia, F., Naghshineh, N., Tofighi, S., & Mosavi Jarrahi, A. (2016). Impact Assessment of ایران's Clinical Trials on Knowledge Production and Development. Journal of Health Administration, 9(65), 85-100.

Glänzel, W. (2001). National characteristics in international scientific co-authorship relations. Scientometrics, 51(1), 69-115.

Glänzel, W., & Schubert, A. (2004). Analysing scientific networks through co-authorship. Handbook of quantitative science and technology research, 11, 257-279.

Gordon, L. G., & Bartley, N. (2016). Views from senior Australian cancer resarchers on evaluating the impact of theri research: results from a brief survey. Health research policy and systems2, 14(2), 1-8.

Guinea, J., Sela, E., Gomez-Nunez, a. J., Mangwende, T., Ambali, A., Ngum, N., Jaramillo, H., Gallego, J. M., Patino, A., Latorre, C., Srivanichakorn, S., & Thepthien, B. (2015). Impact oriented monitoring: A new methodology for monitoring and evaluation of international public health research projects. Research Evaluation, 24(February), 131-145.

Guthrie, S., Wamae, W., Diepeveen, S., Wooding, S., & Grant, J. (2013). Developing a research evaluation framework (Vol. 1, pp. http://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB9716-http://www.rand.org/pubs/research_briefs/RB9716). Santa Monica, CA: RAND Corporation.

Hanney, S., Boaz, A., Jones, T., & Soper, B. (2013c). Engagement in research: an innovative three-stage review of the benefits for healthcare performance. Health Services and Delivery Research, 1(8), 1-172.

Hanney, S., Home, P., Frame, I., Grant, J., Green, P., & Buxton, M. (2006). Identifying the impact of diabetes research. Diabetic medicine : a journal of the British Diabetic Association, 23(2), 176-184.

Hanney, S. R., Grant, J., Wooding, S., & Buxton, M. J. (2004). Proposed methods for reviewing the outcomes of health research: the impact of funding by the UK's 'Arthritis Research Campaign'. Health Research Policy and Systems, 2(4), 1-11.

Hiney, M., & Curran, B. (2014c). Outputs and outcomes of HRB awards completed in 2012 and 2013.

Jamali, H. R. (2012b). Comparison of Models and Frameworks of Medical Research Impact Assessment. Health Information Management, 9(5), 757-767.

Kalucy, L., Owers, E. J., McIntyre, E., Hordacre, A.-L., & Reed, R. (2009). Exploring the impact of primary health care research. Final report stage 2: Primary health care research impact project (pp. 1-58). Adelaide:: Primary Health Care Research & Information Service.

Kheradmand, M., Enayati, A., Rafiei, A., & Moosazadeh, M. (2015d). Population Based Cohort Studies in ایران: A Review Article. Journal of Mazandaran University of Medical Sciences, 25(125), 171-185.

Langfeldt, L., Bloch, C. W., & Sivertsen, G. (2015e). Options and limitations in measuring the impact of research grants--evidence from Denmark and Norway. Research Evaluation, 24(3), 256-270.

Larivière, V., Gingras, Y., Sugimoto, C. R., & Tsou, A. (2015f). Team size matters: Collaboration and scientific impact since 1900. Journal of the Association for Information Science and Technology, 66(7), 1323-1332.

Leimu, R., & Koricheva, J. (2005). What determines the citation frequency of ecological papers? Trends in Ecology & Evolution, 20(1), 28-32.

Ligthelm, R. J., Borzi, V., Gumprecht, J., Kawamori, R., Wenying, Y., & Valensi, P. (2007). Importance of observational studies in clinical practice. Clin Ther, 29(6 Pt 1), 1284-1292.

malekafzali, H., Majdzadeh, R., Fotoohi, A., & Tavakkoli, S. (2004). Methodology of applied researches in medical Sciences. Tehran: Tehran university of Medical Sciences.

Mann, C. J. (2012). Observational research methods—Cohort studies, cross sectional studies, and case–control studies. African Journal of Emergency Medicine, 2(1), 38-46.

Milat, A. J., Bauman, A. E., & Redman, S. (2006). A narrative review of research impact assessment models and methods. practice, 13, 14.

Milat, A. J., Bauman, A. E., & Redman, S. (2015). A narrative review of research impact assessment models and methods. Health Research Policy and Systems, 13(18), 1-7.

Nason, E., Curran, B., Hanney, S., Janta, B., Hastings, G., O'Driscoll, M., & Wooding, S. (2011). Evaluating health research funding in Ireland: assessing the impacts of the Health Research Board of Ireland's funding activities. Research Evaluation, 20(3), 193-200.

Nason, E., Janta, B., Hastings, G., & Hanney, S. (2008). Health research making an impact the economic and social benefits of HRB funded research. Dublin RAND corporation.

Newson, R., King, L., Rychetnik, L., Bauman, A. E., Redman, S., Milat, A. J., Schroeder, J., Cohen, G., & Chapman, S. (2015). A mixed methods study of the factors that influence whether intervention research has policy and practice impacts: perceptions of Australian researchers. BMJ open, 5(7), e008153-e008153.

Ortega, J. L. (2014). Influence of co-authorship networks in the research impact: Ego network analyses from Microsoft Academic Search. Journal of Informetrics, 8(3), 728-737.

Panel on Return on Investment in Health Research. (2009). Making an impact: A Preferred Framework and Indicators to Measure Returns on Investment in Health Research. Ottawa: Canadian Academy of Health Sciences.

Penfield, T., Baker, M. J., Scoble, R., & Wykes, M. C. (2014). Assessment, evaluations, and definitions of research impact: A review. Research Evaluation, 23(1), 21-32.

Poustchi, H., Eghtesad, S., Kamangar, F., Etemadi, A., Keshtkar, A.-A., Hekmatdoost, A., Mohammadi, Z., Mahmoudi, Z., Shayanrad, A., Roozafzai, F., Sheikh, M., Jalaeikhoo, A., Hossein Somi, M., Mansour-Ghanaei, F., Najafi, F., Bahramali, E., Mehrparvar, A., Ansari-Moghaddam, A., Ali Enayati, A., Esmaeili Nadimi, A., Rezaianzadeh, A., Saki, N., Alipour, F., Kelishadi, R., Rahimi-Movaghar, A., Aminisani, N., Boffetta, P., & Malekzadeh, R. (2017). Prospective Epidemiological Research Studies in ایران (The PERSIAN Cohort): Rationale, Objectives and Design. American Journal of Epidemiology, kwx314-kwx314.

Raftery, J., Hanney, S., Green, C., & Buxton, M. (2009). Assessing the impact of England's National Health Service R&D Health Technology Assessment program using the "payback" approach. International journal of technology assessment in health care, 25(1), 1-5.

Reed, R. L., Kalucy, E. C., Jackson-Bowers, E., & McIntyre, E. (2011). What research impacts do Australian primary health care researchers expect and achieve? Health Research Policy and Systems, 9(1), 40-49.

Rosas, S. R., Kagan, J. M., Schouten, J. T., Slack, P. A., & Trochim, W. M. K. (2011). Evaluating research and impact: A bibliometric analysis of research by the NIH/NIAID HIV/AIDS clinical trials networks. Plos One, 6(3), 1-12.

Sainty, M. (2013). Research impact: a United Kingdom Occupational Therapy Research Foundation perspective. The British Journal of Occupational Therapy, 76(12), 528-537.

Silverman, S. L. (2009). From randomized controlled trials to observational studies. Am J Med, 122(2), 114-120.

Sin, S.-C. J. (2011). International coauthorship and citation impact: A bibliometric study of six LIS journals, 1980–2008. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 62(9), 1770-1783.

Smith, K. M., Crookes, E., & Crookes, P. A. (2013). Measuring research 'impact' for academic promotion: Issues from the literature. Journal of Higher Education Policy and Management, 35(4), 410-420.

Song, J. W., & Chung, K. C. (2010). Observational studies: cohort and case-control studies. Plastic and reconstructive surgery, 126(6), 2234.

Svider, P. F., Husain, Q., Folbe, A. J., Couldwell, W. T., Liu, J. K., & Eloy, J. A. (2013d). Assessing National Institutes of Health funding and scholarly impact in neurological surgery. Journal of neurosurgery, 120(January), 1-6.

Swaminathan, M., Phillips-Bute, B. G., & Grichnik, K. P. (2007). A bibliometric analysis of global clinical research by anesthesia departments. Anesthesia & Analgesia, 105(6), 1741-1746.

Thomson Reuters. (2016). InCites Essential Science Indicators: Indicators  by Territories. 2016, from https://esi.incites.thomsonreuters.com/IndicatorsAction.action

Thomson Reuters. (2017). InCites Essential Science Indicators: Feild Baselines. 2016, from https://esi.incites.thomsonreuters.com/BaselineAction.action

Thonon, F., Boulkedid, R., Delory, T., Rousseau, S., Saghatchian, M., van Harten, W., O’Neill, C., & Alberti, C. (2015g). Measuring the Outcome of Biomedical Research: A Systematic Literature Review. Plos One, 10(4), e0122239-e0122239.

Tsay, M.-y., & Yang, Y.-h. (2005). Bibliometric analysis of the literature of randomized controlled trials. Journal of the Medical Library Association : JMLA, 93(4), 450-458.

Tuitt, D., Knight, F., & Lipman, T. (2011). A bibliometric analysis of digestive health research in Canada. Canadian Journal of Gastroenterology, 25(11), 609-614.

Vandenbroucke, J. P., Elm, E. v., Altman, D. G., Gøtzsche, P. C., Mulrow, C. D., Pocock, S. J., Poole, C., Schlesselman, J. J., & Egger, M. (2007). Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE): Explanation and Elaboration. Annals of Internal Medicine, 147(8), W-163.

Waltman, L., & van Eck, N. J. (2015h). Field-normalized citation impact indicators and the choice of an appropriate counting method. Journal of Informetrics, 9(4), 872-894.

Wooding, S., Hanney, S. R., Pollitt, A., Grant, J., & Buxton, M. J. (2014). Understanding factors associated with the translation of cardiovascular research: a multinational case study approach. Implementation science, 9(1), 47.

Zachariah, R., Guillerm, N., Berger, S., Kumar, A. M. V., Satyanarayana, S., Bissell, K., Edginton, M., Hinderaker, S. G., Tayler-Smith, K., Van den Bergh, R., Khogali, M., Manzi, M., Reid, A. J., Ramsay, A., Reeder, J. C., & Harries, A. D. (2014). Research to policy and practice change: is capacity building in operational research delivering the goods? Tropical medicine & international health : TM & IH, 19(9), 1068-1075.