شناسایی موضوعات پرکاربرد تولیدات علمی حوزه "ارتباطات علمی" با استفاده از روش تحلیل هم‌رخدادی واژگان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد مدیریت کتابخانه‌های عمومی، دانشگاه پیام نور مرکز قم

2 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه پیام نور مرکز قم

چکیده

هدف: هدف از انجام این پژوهش شناسایی موضوعات پرکاربرد تولیدات علمی حوزه‌ ارتباطات علمی نمایه‌شده در پایگاه اطلاعاتی وب آو ساینس طی سال‌های 2000-2017 می‌باشد.
روش‌شناسی: در پژوهش حاضر از روش تحلیل محتوای کمی و با استفاده از تحلیل هم‌رخدادی واژگانی بهره گرفته شده است. جهت ترسیم نقشه‌های مورد نیاز از نرم‌افزار تحلیل شبکه UCInet و Bibexcel استفاده شده است. جامعه آماری پژوهش شامل 3108 مقاله نمایه‌شده در پایگاه اطلاعاتی وب آو ساینس، در حوزه‌ ارتباطات علمی می‌باشد.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد که Thelwall M درمجموع از نظر بهره‌وری و کارایی و همچنین شاخص‌های خانواده اچ، در میان پژوهشگران این حوزه بیشترین امتیاز را کسب کرده و می‌توان گفت تأثیرگذارترین پژوهشگر حوزۀ ارتباطات علمی است. یافته‌ها همچنین نشان دادند که از نظر هم‌رخدادی واژگان دو کلیدواژه دسترسی آزاد و ارتباطات علمی بیشترین فراوانی را در حوزۀ ارتباطات علمی داشته‌اند. یافته‌های مربوط به خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی به روش «وارد» نیز منجر به شکل‌گیری پنج خوشه در این حوزه گردید که از مهم‌ترین خوشه‌ها می‌توان به «علم و ارتباطات»، «دسترس‌پذیری علم» و «سنجش علمی» اشاره نمود.
نتیجه‌گیری: نتایج نمودار راهبردی نشان داد که خوشه «دسترس‌پذیری علم» جز خوشه‌های بالغ و مرکزی به حساب می‌آید و نقش محوری و اساسی در حوزۀ ارتباطات علمی دارد، همچنین خوشه «سنجش علمی» جزء خوشه‌های مرکزی ولی توسعه‌نیافته این حوزه می‌باشد. درنهایت موضوعات در حال ظهور مثل «تحویل مدرک» و «دسترسی آزاد به انتشارات» که به بحث دسترس‌پذیربودن علم در شکل‌های مختلف می‌پردازند مورد کنکاش پژوهشگران این حوزه قرار گرفته است

کلیدواژه‌ها


امروزه علم و دانش در حوزه‌های زیادی از زندگی انسان اهمیت یافته و آنها را تحت تأثیر خود قرار داده است. این تأثیرگذاری، از روابط میان کشورها در عرصه جهانی، گرفته تا آثار آن بر خود شخص را شامل می‌شود. ازاین‌رو تلاش برای دستیابی به علم و گسترش آن، همواره مورد توجه دانشمندان بوده است (باقری بنجار و همکاران، 1394). انسان امروزی برای موفقیت در محیط کار و زندگی شخصی خود نیاز به علم و دانش دارد. درواقع علم و دانش کلید موفقیت برای زندگی در جوامع امروزی است. ازاین‌رو، انسان‌ها همواره در پی برقراری ارتباط با افرادی هستند که به‌نوعی با رشته و حرفۀ آنها در ارتباط‌اند. درواقع در پی برقراری ارتباط با هم‌نوعان، و گفتگو و بحث با این افراد امکان استفاده از تجربیات و اندوخته‌های علمی میسر می‌گردد. در عصر حاضر ارتباطات علمی، در سطحی گسترده‌تر و با سهولت و دسترسی آسان‌تری نسبت به گذشته انجام می‌شود؛ دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، فضاهای مجازی (اینترنت) و غیره، از جمله محیط‌هایی هستند که امکان گسترش روابط و تعاملات علمی را در فضایی وسیع و برای گروه‌های بزرگی از مردم فراهم ساخته‌اند. افراد با قرارگرفتن در این‌گونه محیط‌ها با برقراری ارتباط با یکدیگر و ایجاد همکاری و مشارکت می‌توانند به افزایش دانش خود کمک کنند.

از نیمه اول قرن بیستم ارتباط علمی به‌عنوان یکی از سازوکارهای اصلی مؤثر بر نهاد علم در کانون مطالعات علمی قرار گرفته و در این میان اهمیت آن در تولید علم مورد بحث و گفتگو بوده است (محمدی، 1386). امروزه با گسترش اطلاعات و فناوری‌های ارتباطی و از بین‌رفتن محدودیت‌های دسترسی به اطلاعات و برقراری ارتباطات مجازی، مقولۀ ارتباطات علمی با کاربرد مفاهیم تازه، بار دیگر توجه نویسندگان را به خود منعکس کرده است. پژوهشگران پیشرفت علم را مدیون نظام‌های ارتباطی دانسته و تأکید می‌کنند که رشد سریع علم در جهان نیازمند مبادلۀ اطلاعات و ارتباطات علمی پژوهشگران در سراسر جهان می‌باشد.

درواقع، ارتباط علمی یکی از زمینه‌ها و شرایط توسعه علمی است؛ چراکه بدون وجود ارتباط علمی امکان انتقال دانسته‌ها و دستاوردهای علمی میسر نخواهد شد و سرانجامی جز رکورد و سکون علمی نخواهد داشت (پلویی و نقشینه، 1394). ارتباط علمی و پیشرفت علم به یکدیگر وابسته‌اند اگر ارتباط علمی وجود نداشته باشد نمی‌توان علم تولیدشده را با دیگران به اشتراک گذاشت و از نتایج پژوهش‌های انجام‌گرفته در سطح جهان آگاهی یافت؛ بنابراین وجود ارتباطات علمی برای دسترسی و استفاده از دانش‌های موجود در سطح جهان لازم و ضروری می‌باشد. اهمیت‌دادن به تولید علم و دانش از دیرباز مورد توجه پژوهشگران حوزه‌ها و رشته‌های مختلف قرار داشته است؛ زیرا افزایش تولیدات علمی یکی از راه‌های توسعه و گسترش حوزه‌های مختلف موضوعی می‌باشد به همین دلیل هرساله شاهد افزایش چندبرابری اطلاعات در حوزه‌های مختلف می‌باشیم. از طرفی رشد روزافزون اطلاعات، متخصصان اطلاع‌رسانی را مجبور کرد به روش‌هایی متوسل شوند که با استفاده از آنها بتوانند موضوعات حوزه‌های مختلف علم را بررسی کرده و ارتباطات بین آنها را شناسایی کنند.

روش‌های متعددی برای ارزیابی و سنجش تولیدات علمی طراحی و ایجاد شدند که روش‌های مطرح‌شده در حوزه علم‌سنجی یکی از متداول‌ترین روش‌های ارزیابی فعالیت‌های علمی و مدیریت پژوهش است. علم‌سنجی سعی دارد با استفاده از داده‌های کمی مربوط به تولید، توزیع و استفاده از متون علمی، علم و پژوهش‌های علمی را توصیف، بررسی و ویژگی‌های آن را مشخص کند. برای فهم بهتر داده‌های کمی و روابط بین آنها در یک حوزه علمی، مصورسازی، راه‌حل جالبی است که توسط نقشه‌های علمی انجام می‌پذیرد. یک نقشه علمی، نمایش‌دهنده فضای چگونگی ارتباط رشته‌ها، حوزه‌ها، تخصص‌ها و مقاله‌های فردی یا گروهی نویسندگان با یکدیگر است که از طریق نزدیکی فیزیکی یا موقعیت‌های نسبی نشان داده می‌شوند، همانند نقشه‌های جغرافیایی که نشان‌دهنده روابط سیاسی یا ویژگی‌های فیزیکی زمین هستند. ترسیم یک نقشه علمی از روش‌های مختلفی چون تحلیل هم‌رخدادی واژگان، هم‌استنادی و یا هم‌نویسندگی قابل‌اجراست. امروزه پرکاربردترین روش‌ها برای ترسیم نقشه‌های مفهومی، تحلیل هم‌رخدادی واژگان است. پایه و اساس روش تحلیل هم‌رخدادی واژگان این اندیشه است که هم‌رخدادی واژگان می‌تواند مفهوم اسناد را توصیف کند. با اندازه‌گیری میزان ارتباط این هم‌رخدادی‌ها، نمای مفهومی یک حوزه به‌سادگی مصورسازی می‌شود (جانسنس، لتا، گلانزل و مور[1]، 2006). تحلیل هم‌رخدادی واژگان ابزاری در کشف دانش و ترسیم نقشه‌های علمی است. در این شاخص، واژگان کلیدی در عنوان، چکیده یا متن مدارک بررسی می‌شوند و هم‌رخدادی کلیدواژه‌ها میزان ارتباط شناختی میان یک مجموعه از مدارک را نشان می‌دهد (احمدی و کوکبی، 1393؛ نقل در توکلی فراش، 1395).

با مطالعه‌ و ارزیابی تولیدات علمی حوزه ارتباطات علمی می‌توان به موضوعات مورد علاقه پژوهشگران این حوزه دست پیدا کرد و همچنین موضوعاتی که دارای فقر تولید علمی می‌باشند را شناسایی نمود. ازآنجاکه تاکنون پژوهشی در حیطۀ ارتباطات علمی با اهداف این پژوهش صورت نگرفته است پژوهش حاضر تلاش می‌کند با به تصویرکشیدن نقشه ‌هم‌رخدادی واژگانی حوزه ارتباطات علمی به این مسئله پاسخ دهد که طی دوره‌های مورد بررسی چه زمینه‌هایی از حوزۀ مذکور بیشتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؟

سؤال‌های پژوهش

۱.  روند تولیدات علمی در حوزه ارتباطات علمی چگونه می‌باشد؟

۲.  نویسندگان برتر حوزه ارتباطات علمی چه کسانی هستند؟

۳.  شاخص اچ نویسندگان برتر در حوزه ارتباطات علمی چگونه است؟

۴.  کشورهای برتر در حوزه‌ ارتباطات علمی کدام کشورها می‌باشند؟

۵.  تولیدات علمی حوزه‌ ارتباطات علمی بیشتر به چه زبان‌هایی نگارش یافته‌اند؟

۶.  موضوعات پرکاربرد تولیدات علمی حوزه‌ ارتباطات علمی بر اساس روش تحلیل هم‌رخدادی واژگان طی سال‌های 2000-2017 کدام‌اند؟

چارچوب نظری

تحلیل هم‌رخدادی واژگان یکی از حوزه‌های مهم مطالعات علم‌سنجی است و کاربرد زیادی برای سیاست‌گذاری در ایده‌های جدید و تأسیس رشته‌های جدید علمی دارد. درواقع یکی از فنون تحلیل محتواست که از طریق الگوهای هم‌رخدادی در یک متن علمی بهره می‌گیرد تا روابط بین اندیشه‌ها در حوزه‌های مختلف و موضوعات متون علمی را شناسایی کند تا بتوان برای برجسته‌کردن موضوعات اصلی موجود در یک حوزه و یافتن ارتباطات پنهان در آن حوزه را به‌خوبی شناسایی نمود. تحلیل هم‌رخدادی کلیدواژه‌ها نشان‌دهنده میزان نزدیکی و کنار هم قرارگرفتن کلمات در یک متن علمی و محتوای آن مدرک است. بنابراین با سنجش میزان این هم‌رخدادی می‌توان شبکه مفاهیم یک زمینه علمی را ترسیم کرد (کنستانتین[2]، 2014).

پیشینه‌ پژوهش

پیشینه پژوهش در داخل

ذوالفقاری، سهیلی، توکلی‌زاده راوری و میرزایی (1394) پژوهشی را با روش تحلیل هم‌رخدادی واژگان و فن تحلیل شبکه‌های اجتماعی روی پروانه‌های ثبت اختراع انجام دادند، آنان پروانه‌های ثبت اختراع حوزه برق زیرسطحی‌های هوشمند را که در پایگاه‌های google patent و lens نمایه شده بودند را بازیابی کرده و برای یافتن پروانه‌های ثبت اختراع مرتبط، از روش جستجوی دوگانه کلیدواژۀ رده استفاده کردند. جهت نمایه‌سازی از روش نیمه‌خودکار استفاده شد و با استفاده از امکانات نرم‌افزار راورماتریس موضوعات فاقد دقت یا جامعیت کافی حذف شدند. ماتریس تهیه‌شده را به نرم‌افزار یو. سی. آی. نت داده و میزان مرکزیت بینابینی هر اصطلاح استخراج شد؛ اصطلاحاتی با مرکزیت بینابینی صفر حذف شدند و ماتریس نهایی به نرم‌افزار نت دراو داده شد و نقشه کلی موضوعی ترسیم گشت. نتایج نشان داد 14 واژه که بیشترین مرکزیت را داشتند واژگان اصلی این حوزه بودند که در صدر آنها اصطلاح سیستم ارتباطات[3] و سپس سیگنال‌های صوتی و انتقال سیگنال قرار دارند. درواقع، واژه‌هایی که دارای بیشترین مرکزیت بودند ازنظر فنی و عملکردی نیز جزو مهم‌ترین موضوعات در این حوزه هستند.

حاضری و همکاران (1395) پژوهشی با هدف تحلیل هم‌واژگانی مقالات مستخرج از پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی به انجام رساندند. یافته‌های پژوهش آنها نشان دادند با توجه به شاخص‌های مرکزیت رتبه و مرکزیت بینابینی، بیشترین ارزش به موضوعات "اینترنت"، "وب‌سنجی" و "ذخیره و بازیابی اطلاعات" اختصاص دارد. همچنین موضوعات "مکان‌یابی کتابخانه‌ها"، "اشاعه اطلاعات گزینشی"، "آموزش" و "اطلاع‌سنجی" با توجه به شاخص مرکزیت نزدیکی، دارای بیشترین تأثیر در شبکه هستند.

کشوری و همتی (1396) پژوهشی با هدف ترسیم نقشه‌ علمی و تحلیل خوشه‌ای مقالات منتشرشده در حوزه کتابخانه‌های عمومی با استفاده از مدارک نمایه‌شده در پایگاه کلاریویت آنالیتیکس به انجام رساندند. یافته‌های پژوهش آنها نشان دادند کلیدواژه‌های "کتابخانه‌های عمومی کتابخانه‌های دانشگاهی"، "اینترنت کتابخانه‌های عمومی" و "خدمات کتابخانه کتابخانه‌های عمومی" بیشترین هم‌رخدادی را در میان متون مورد مطالعه داشته‌اند.

مصطفوی، عصاره و توکلی‌زاده راوری (1396) به شناسایی ساختار محتوایی مطالعات علم اطلاعات و دانش‌شناسی با استفاده از تحلیل هم‌رخدادی واژگان در پایگاه وبگاه علم پرداختند. برای این منظور از کلیه مقالات منتشرشده در پایگاه وبگاه علم (2009-2013) استفاده شد. همچنین جهت تحلیل‌های آماری از نرم‌افزارهای اس. پی. اس. اس و اکسل بهره گرفته شد. در فرایند انجام پژوهش، 13 خوشه موضوعی برای این حوزه تشکیل شد. نتایج خوشه‌بندی واژگان علم اطلاعات و دانش‌شناسی حاکی از پدیدارشدن حوزه‌های مطالعاتی نوظهور برای این علم می‌باشد. از دیگر نتایج این پژوهش پدیدارشدن مهم‌ترین محورهای مورد مطالعه این رشته است که شامل واژگان: "اطلاعات"، "وب"، "پژوهش"، "تحلیل استنادی"، "دانش"، "کتابخانه"، "مجلات" و "فناوری" می‌باشد. ضمناً خوشه علم‌سنجی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مباحث این حوزه مطرح شد.

مظفری و مرادی (1397) پژوهشی با استفاده از روش تحلیل هم‌رخدادی واژگان روی تولیدات علمی حوزه مهارت‌های ارتباطی طی سال‌های 2016-2011 در پایگاه کلاریویت آنالیتیکس به انجام رساندند. نتایج پژوهش نشان دادند که طبق قانون بردفورد 119 کلیدواژه به‌عنوان کلیدواژه‌های هسته شناسایی گردید و کلیدواژه‌های آموزش، اطلاعات و تکنولوژی‌های ارتباطی با بیشترین فراوانی کاربردی‌ترین کلیدواژه‌ها معرفی شدند. با ترسیم نقشۀ‌ علم حوزۀ مهارت‌های ارتباطی بر اساس تحلیل هم‌رخدادی واژگان این حوزه 119 گره و 1624 پیوند شناسایی گردید. سپس با استفاده از نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده‌ها و ترسیم نقشه‌های موضوعی مشخص گردید. بیشترین تمرکز حوزۀ مورد بررسی بر روی مقوله‌های موضوعی learning, language, information, autism, teamwork می‌باشد.

پیشینه پژوهش در خارج

جانسینس، لتا، گلانزل و مور[4] (2006) پژوهشی به سرانجام رسانده‌اند. آنها با گزینش 938 مقاله که از سال 2002 تا 2004 در پنج مجلۀ علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی شامل پردازش و مدیریت اطلاعات، سندپردازی، علم اطلاعات، جی‌سیست، و علم‌سنجی منتشر شده بودند اقدام به تحلیل هم‌رخدادی واژگان کردند. اِعمال خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی منجر به شکل‌گیری تعداد شش خوشه گردید که دو خوشه در حوزۀ کتاب‌سنجی، یک خوشه در حوزۀ بازیابی اطلاعاتی، یک خوشه در وب‌سنجی، یک خوشه در تحلیل پروانه‌های ثبت اختراع و یک خوشه نیز در مباحث کلیات شکل گرفت که البته خوشه‌های وب‌سنجی و تحلیل پروانه‌های ثبت اختراع نسبت به سایر خوشه‌ها کوچک‌تر بودند. ساگیموتو، راسل، فینالی و دینگ[5] (2011) با انجام پژوهشی هم‌رخدادی واژگان بر روی 3121 رسالۀ دکتری که بین سال‌های 1930 تا 2009 در رشتۀ علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی در آمریکای شمالی انجام شده بودند، تغییرات موضوعی را در گذر زمان مورد شناسایی قرار دادند. در این پژوهش، خوشه‌های موضوعی اصلی به ‌قرار زیر مورد شناسایی قرار گرفتند: تاریخ کتابداری، تحلیل استنادی، و رفتار اطلاع‌یابی. همچنین یکی از تغییرات محسوسی که در گذر زمان رخ‌ داده بود ناپدیدشدن تدریجی واژه کتابخانه (و اصطلاح‌های مرتبط) بود.

یانگ، وو و چویی[6] (2012) با انجام مطالعه‌ای روی مقاله‌های مربوط به پنج مجله در حوزۀ انفورماتیک پزشکی، سه روش دیداری‌سازی در هم‌رخدادی واژگان را مورد بررسی و مقایسه قرار دادند: خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی، نمودار راهبردی و نقشه‌های شبکه اجتماعی. نتایج پژوهش آنها نشان دادند که هر یک از این روش‌ها ویژگی‌های خاص خود را دارند. به بیان ساده‌تر، خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی ساختار موضوعی را نشان می‌دهند؛ نمودارهای راهبردی اهمیت موضوعات را در ساختار مربوطه آشکار می‌سازند و نقشه‌های شبکه اجتماعی نیز روابط درونی بین خوشه‌ها را تفسیر می‌کنند. یافته‌های این پژوهشگران نشان دادند که روش‌های دیداری‌سازی هم‌رخدادی واژگان تکمیل‌کنندۀ یکدیگر می‌باشند. هر روش به‌واسطۀ اصول و ویژگی‌های متفاوتی که دارند، اطلاعات متفاوتی ارائه می‌کنند. در انتها آنها پیشنهاد می‌کنند که انجام تجزیه ‌و تحلیل بر روی توسعۀ ساختار یک رشته باید به‌صورت ترکیبی و با استفاده از هر سه روش انجام پذیرد.

زانگ و همکاران (2013) پژوهشی با هدف بررسی ساختار فکری پایان‌نامه‌های دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی چین با کمک خوشه‌بندی و تحلیل شبکه‌های اجتماعی با استفاده از تحلیل هم‌واژگانی پرداختند. یافته‌های پژوهش آنها نشان دادند که پایان‌نامه‌های این حوزه در چین حول موضوعات متنوعی از قبیل "هستان‌شناسی"، "شناخت وب معنایی"، "مدیریت دانش" و "خدمات الکترونیکی" متمرکز شده است که بسیاری از آنها همچنان در حال تکامل هستند.

چن، چن، وو، شی و لی[7] (2016) بر روی پروژه‌های انجام‌شده در علم مدیریت، مهندسی و علوم طبیعی در چین بین سال‌های 2015-2011، جهت نشان‌دادن مهم‌ترین موضوعات مورد پژوهش است. آنها پس از انتخاب 100 کلیدواژه به‌عنوان داده‌های اصلی پژوهش، به تهیه ماتریس دوتایی با استفاده از نرم‌افزار یو. سی. آی. نت اقدام کردند و با کمک نرم‌افزار ووز-ویوِر نقشه هم‌رخدادی ترسیم شد. نتایج پژوهش نشان دادند موضوعات "نظریه بازی"، "مدیریت زنجیره تأمین" و "داده‌کاوی" موضوعات داغ بوده و بیشترین ارتباط را با موضوعات دیگر دارند.

خاصه، سهیلی، شریف‌مقدم و موسوی چلک (2017) به ترسیم ساختار دانش در حوزه سنجه‌های اطلاعاتی[8] پرداختند. در این پژوهش که با استفاده از تحلیل هم‌رخدادی واژگان و تحلیل شبکه‌های اجتماعی انجام شد، مقالاتی که در موضوع سنجه‌های اطلاعاتی در پایگاه کلاریویت آنالیتیکس بین سال‌های 1978 تا 2014 نمایه شده بودند در نظر گرفته شد. ماتریس همبستگی که از ماتریس فراوانی هم‌رخدادی به دست آمد به نرم‌افزار اس. پی. اس. اس انتقال یافت و خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی آنها در 11 خوشه انجام شد. این خوشه‌ها عبارت‌اند از: شاخص‌ها و پایگاه‌های علم‌سنجی، تحلیل استنادی و پایه نظری، جامعه‌شناسی علم، مقالات مربوط به رتبه‌بندی دانشگاه‌ها، مجلات و غیره؛ مصورسازی و بازیابی اطلاعات، ترسیم ساختار علم، وب‌سنجی، ارتباطات صنعت- دانشگاه- دولت؛ فن‌سنجی (نوآوری و اختراع)، تحلیل شبکه و همکاری‌های علمی در دانشگاه‌ها که بزرگ‌ترین آنها خوشه "تحلیل استنادی و پایه نظری" بود. سپس نقشه دوبعدی و سه‌بعدی آن ترسیم گشت. نتایج پژوهش نشان دادند مهم‌ترین و تأثیرگذارترین خوشه‌ها در حوزه سنجه‌های اطلاعاتی، خوشه‌های"تحلیل استنادی و پایه نظری"و "همکاری‌های علمی در دانشگاه‌ها"می‌باشند. از نظر مرکزیت نیز دو خوشه نامبرده در صدر نمرات مرکزیت قرار دارند؛ اما از نظر تراکم، دو خوشه "فن‌سنجی" و "مصورسازی و بازیابی اطلاعات" متراکم‌ترین خوشه‌ها محسوب می‌شوند. ضمناً با استفاده از نرم‌افزار «ووز-ویوِر»  نمودارهای مفهومی ترسیم ‌شده و نویسندگان فعال و همچنین واژگان پرکاربرد این حوزه نیز مشخص شدند.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیل محتوای کمی و با استفاده از روش تحلیل هم‌رخدادی واژگان انجام شده است. جامعۀ پژوهش حاضر، تولیدات علمی حوزۀ ارتباطات علمی نمایه‌شده در پایگاه اطلاعاتی وب آو ساینس طی سال‌های 2017-2000 می‌باشد. برای جمع‌آوری داده‌ها وارد پایگاه مذکور می‌شویم، سپس در فیلد topic راهبرد جستجوی زیر:

 TOPIC: (“Science communication”) OR TOPIC: (“Scholarly communication”) OR TOPIC: (“Scientific communication”) OR TOPIC: (”Science publishing”)

را وارد می‌کنیم و محدودۀ زمانی را به 2017-2000 تنظیم کرده و بر آیکون جستجو کلیک می‌کنیم. پس از بازیابی مدارک، از قسمت محدودگر‌ها جستجو را به مقالات محدود می‌نماییم که پس‌ازآن تعداد 3108 رکورد بازیابی می‌شود. داده‌های مورد نیاز را با فرمت Plain text ذخیره می‌نماییم. پس از بازیابی رکوردهای مرتبط با حوزۀ ارتباطات علمی، به‌منظور انجام تحلیل هم‌واژگانی، 5209 کلیدواژه منحصربه‌فرد استخراج شده با کمک متخصصان موضوعی اصلاح، ویرایش و یکدست‌سازی شدند. سپس با استفاده از نرم‌افزار Bibexcel ماتریس‌های مربوط ساخته شدند. درنهایت با استفاده از نرم‌افزار اس.پی.اس.اس به خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی اقدام شد و نمودار راهبردی با محاسبه مرکزیت رتبه و تراکم هر یک از خوشه‌ها با استفاده از نرم‌افزار یو.سی.نت محاسبه و ترسیم گردید.

یافته‌ها

پاسخ به سؤال اول پژوهش. روند تولیدات علمی در حوزه‌ ارتباطات علمی چگونه می‌باشد؟

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1. روند رشد تولیدات علمی حوزۀ ارتباطات علمی طی سال‌های 2000 تا 2017

 

 

 

 

 

نمودار شماره 1، روند تغییرات تولیدات علمی حوزه‌ ارتباطات علمی را طی سال‌های 2000 تا 2017 نشان می‌دهد. داده‌های نمودار نشان می‌دهند که تا سال 2011 با شیب ملایم روند صعودی تولیدات را شاهد هستیم. پس‌ازآن از سال 2011 تا 2017 تعداد رکوردها به نسبت سال‌های قبل اختلاف بیشتری دارد و با افزایش چشمگیر تعداد مقالات روبه‌رو می‌باشیم. به‌طوری که در سال 2017 تعداد مقالات نزدیک به 500 رکورد در سال رسیده است و همان‌طور که در نمودار نیز مشاهده می‌کنید، در این سال بیشترین تعداد مقالات نگارش یافته‌اند.

پاسخ به سؤال دوم پژوهش. نویسندگان برتر حوزه‌ ارتباطات علمی چه کسانی می‌باشند؟

نتایج  نشان می‌دهند که از نظر تعداد مقالات، « Thelwall M» با 44 مقاله، «Nicholas D» با 19 مقاله و «Sugimoto CR» با تعداد 18 مقاله به‌ترتیب در رتبه‌های اول، دوم و سوم قرار دارند و پژوهشگران برتر این حوزه از نظر تعداد مقاله (بهره‌وری) به حساب می‌آیند. هر چه رو به پایین می‌رویم فاصله‌ها با شیب ملایم سیر نزولی خود را طی می‌کنند، به‌طوری که اختلاف پژوهشگران رتبه‌های پایین جدول ناچیز است. از نظر مجموع استنادات نیز همان‌طور که در جدول 1 ملاحظه می‌شود «DeAngelis DL»، «Giske J»، «Grimm V»، «Railsback SF» و «Berger U» به‌طور یکسان با دریافت مجموع 2164 استناد در جایگاه اول تا پنجم قرار دارند. لازم به ذکر است «Thelwall M» با 1556 استناد در جایگاه هفتم رده‌بندی قرار دارد.

جدول 1. پژوهشگران برتر حوزۀ ارتباطات علمی بر اساس تعداد مجموع مقاله‌ها و مجموع استنادها

رتبه‌بندی بر اساس تعداد مقاله (بهره‌وری)

رتبه‌بندی بر اساس مجموع استنادات

رتبه

نام پژوهشگر

تعداد مقاله

رتبه

نام پژوهشگر

کل استنادات

1

Thelwall M

44

1

DeAngelis DL

2164

2

Nicholas D

19

2

Giske J

2164

3

Sugimoto CR

18

3

Grimm V

2164

4

Gasparyan AY

16

4

Railsback SF

2164

5

da Silva JAT

15

5

Berger U

2164

6

Kousha K

13

6

Rosvall M

1654

7

Besley JC

13

7

Thelwall M

1556

8

Scheufele DA

12

8

Bergstrom CT

1550

9

Lariviere V

12

9

Pe'er G

1240

10

Kitas GD

12

10

Piou C

1208

11

Baram-Tsabari A

12

11

Muller B

1208

12

Rowlands I

11

12

Mooij WM

1208

13

Weitkamp E

11

13

Vabo R

1208

14

Cronin B

10

14

Strand E

1208

15

Kahan DM

9

15

Stillman RA

1208

 

 

 

 

 

 

 

پاسخ به سؤال سوم پژوهش. شاخص اچ نویسندگان برتر در حوزه ارتباطات علمی چگونه است؟

در جدول 2، امتیازهای شاخص‌های خانوادۀ اچ مربوط به 15 نویسندۀ برتر به نمایش گذاشته شده است. همان‌طور که در جدول 2 مشاهده می‌شود، «Thelwall M» و «Sugimoto CR» در هر سه شاخص اچ، جی و اچ.‌ سی نسبت به سایر نویسندگان بیشترین امتیاز را کسب کرده‌اند و به‌ترتیب در جایگاه اول و دوم قرار گرفته‌اند. «Scheufele DA» در دو شاخص اچ و اچ.سی در جایگاه سوم قرار دارد. نتایج نشان‌دهندۀ آن است.

همان‌طور که در جدول 2 مشاهده می‌شود، «Brossard D» از نظر شاخص‌های اچ و اچ. سی جزء 15 پژوهشگر برتر است، اما از نظر شاخص جی در زمرۀ برترین‌ها جایی ندارد. همان‌طور که در جدول 2 مشاهده می‌شود، «Brown C» از نظر شاخص‌های اچ و جی جزء 15 پژوهشگر برتر است، اما از نظر شاخص اچ. سی در زمرۀ برترین‌ها جایی ندارد که با توجه به مفهوم و تعریفی که از شاخص اچ. سی داریم می‌توان اظهار داشت که مقالات جدیدتر این پژوهشگر، در مقایسۀ با سایر مقالات وی نتوانسته‌اند استنادات شایان توجهی دریافت کنند.

درمجموع یافته‌ها نشان‌دهندۀ آن است که با درنظرگرفتن تمامی شاخص‌های بررسی‌شده این پژوهش، «Thelwall M» با اختلاف زیادی نسبت به سایر پژوهشگران درمجموع امتیازات کسب‌شده در رتبه نخست قرار دارد. و می‌توان چنین بیان کرد که وی تأثیرگذارترین پژوهشگر حوزۀ ارتباطات علمی است.

جدول 2. پژوهشگران برتر حوزۀ ارتباطات علمی بر اساس شاخص‌های خانواده اچ

رتبه‌بندی بر اساس شاخص اچ

رتبه‌بندی بر اساس شاخص جی

رتبه‌بندی بر اساس شاخص اچ.سی

رتبه

نام پژوهشگر

اچ

رتبه

نام پژوهشگر

جی

رتبه

نام پژوهشگر

اچ.سی

1

Thelwall M

22

1

Thelwall M

39

1

Thelwall M

16

2

Sugimoto CR

12

2

Sugimoto CR

18

2

Sugimoto CR

10

3

Scheufele DA

11

3

Nicholas D

17

3

Scheufele DA

9

4

Kousha K

11

4

Kousha K

13

4

Nicholas D

8

5

Nicholas D

11

5

Besley JC

13

5

Besley JC

8

6

Cronin B

10

6

Scheufele DA

12

6

Gasparyan AY

8

7

Lariviere V

9

7

Lariviere V

12

7

Kitas GD

8

8

Kahan DM

8

8

Gasparyan AY

12

8

Kahan DM

8

9

Besley JC

8

9

Kitas GD

12

9

Cronin B

7

10

Gasparyan AY

8

10

Rowlands I

11

10

Lariviere V

7

11

Kitas GD

8

11

Cronin B

10

11

Fischhoff B

7

12

Fischhoff B

7

12

Kahan DM

9

12

Rowlands I

6

13

Rowlands I

7

13

Baram-Tsabari A

9

13

Baram-Tsabari A

6

14

Brown C

7

14

da Silva JAT

9

14

Brossard D

6

15

Brossard D

6

15

Brown C

8

15

Schafer MS

6

 

 

 

 

 

 

 

پاسخ به سؤال چهارم پژوهش. کشورهای برتر در حوزه‌ ارتباطات علمی کدام کشورها می‌باشند؟

جدول 3. تولیدات علمی چاپ‌شده حوزه ارتباطات علمی در جهان

ردیف

کشور

رکورد

ردیف

کشور

رکورد

1

USA

1046

10

Sweden

42

2

UK

410

11

France

41

3

Germany

229

12

Peoples R China

39

4

Brazil

152

13

Switzerland

38

5

Australia

151

14

India

36

6

Canada

127

15

Russia

34

7

Spain

124

...

 

 

8

Netherlands

78

31

IRAN

16

9

Italy

68

 

 

 

 

جدول 3 تولیدات علمی چاپ‌شده حوزۀ ارتباطات علمی در سطح  جهان در پایگاه اطلاعاتی آی. ‌اس. ‌آی از سال 2000 تا پایان سال 2017 میلادی را نشان می‏دهد. این جدول نشان می‏دهد که آمریکا با 1046 رکورد در رتبه نخست تولیدکنندگان آثار علمی چاپ‌شده در این حوزه در سطح جهان قرار دارد. شایان ذکر است که ایران با ثبت 16 رکورد در رتبه 31 جهانی قرار دارد.

از میان کشورهای فعال و پرکار جهان از سال 2000 تا 2017 میلادی در پایگاه آی‌اس‌آی، کشور آمریکا به‌تنهایی نزدیک 34 درصد کل تولیدات علمی این حوزه را منتشر کرده است.

پاسخ به سؤال پنجم پژوهش. تولیدات علمی حوزه‌ ارتباطات علمی بیشتر به چه زبان‌هایی نگارش یافته‌اند؟

جدول 4. زبان‌های حوزه‌ ارتباطات علمی

ردیف

زبان‌ها

تعداد رکورد

ردیف

زبان‌ها

تعداد رکورد

1

ENGLISH

2721

10

JAPANESE

5

2

SPANISH

131

11

LITHUANIAN

3

3

PORTUGUESE

112

12

BULGARIAN

1

4

GERMAN

61

13

CROATIAN

1

5

RUSSIAN

26

14

KOREAN

1

6

FRENCH

18

15

POLISH

1

7

ITALIAN

11

16

SLOVAK

1

8

TURKISH

9

17

SLOVENIAN

1

9

DUTCH

5

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در جدول 4، زبان‌هایی را مشاهده می‌کنید که مقالات حوزه‌ ارتباطات علمی به آن زبان‌ها نگارش یافته‌اند. همان‌طور که در این جدول مشاهده می‌کنید مقالات حوزه‌ مورد بررسی به 17 زبان نگارش یافته است و بیشترین سهم مربوط به زبان انگلیسی با 2721 رکورد می‌باشد. پس‌ازآن اسپانیایی 131 تولید علمی و پرتقالی با 112 تولید علمی در رتبه‌های دوم و سوم قرار گرفته‌اند. برای اطلاع از دیگر زبان‌ها می‌توانید به جدول 4 رجوع کنید.

پاسخ به سؤال ششم پژوهش. طی سال‌های 2000 تا 2017 در حوزه‌ ارتباطات علمی بیشتر چه مقولاتی مورد توجه قرار گرفته‌اند؟

در این قسمت از پژوهش با استفاده از هم‌رخدادی واژه‌ها اقدام به خوشه‌بندی موضوعی مقاله‌ها گردید. نتایج تحلیل محتوای کلیدواژه‌های این حوزه نشان دادند که در بین 3108 رکورد بازیابی‌شده از حوزۀ ارتباطات علمی، 5209 کلیدواژه منحصربه‌فرد استفاده شده است که این کلیدواژه‌ها مجموعاً 10194 بار تکرار شده‌اند. کلیدواژه‌های استخراج‌شده یکدست‌سازی شدند به این صورت که کلیدواژه‌هایی که حاوی مفاهیم یکسان، املای متفاوت، مفرد و جمع و به نحوی به اشکال مختلف نوشته شده بودند، به شکل واحد درآمدند. جدول 5 که بر اساس هم‌رخدادی کلید‌واژه‌های حوزۀ ارتباطات علمی ایجاد شده‌ است 15 زوج که بیشترین هم‌رخدادی را داشته‌اند، نشان می‌دهد.

همان‌طور که پیداست زوج هم‌رخدادی «open access - scholarly communication» با فراوانی 50 بیشترین هم‌رخدادی را در میان کلیدواژه‌های این حوزه داشته است. بعدازاین زوج « publicunderstanding of science-science communication» با 49 هم‌رخدادی در جایگاه دوم قرار دارد.

جدول 5. هم‌رخدادی کلیدواژه‌ها در حوزۀ ارتباطات علمی

ردیف

عنوان کلیدواژه

فراوانی

1

open access - scholarly communication

50

2

public understanding of science - science communication

49

3

Climate change - Science communication

40

4

public engagement - science communication

38

5

Open Access- Science Communication

21

6

science communication - science journalism

20

7

Citation Analysis - Scholarly Communication

20

8

Science communication - Science education

19

9

Media- Science communication

18

10

Communication- Science

15

11

media and science- science communication

15

12

science communication- social media

15

13

Outreach- science communication

14

14

scholarly communication- scholarly publishing

14

15

science communication- science policy

13

 

 

 

 

 

 

 

ماتریس هم‌واژگانی با استفاده از نرم‌افزار بایب‌اکسل تهیه شد. سپس با استفاده از نرم‌افزار یوسی‌آی‌نت به ماتریس همبستگی تبدیل شد و برای ورود به نرم‌افزار اس‌پی‌اس‌اس در فرمت اکسل ذخیره شد. و با استفاده از خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی که با روش وارد[9] و مربع فاصلۀ اقلیدسی[10] به دست می‌آید، خوشه‌ها و نمودار دندروگرام[11] هم‌واژگانی ترسیم گردید. لازم به ذکر است که در بسیاری از پژوهش‌های تحلیل هم‌واژگانی از روش وارد برای تحلیل خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی استفاده شده است (سهیلی، شعبانی و خاصه، 1395).

دندروگرامی که از خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی ایجادشده در شکل 1 آورده شده است. با توجه به اینکه تعداد کلیدواژه‌های بررسی‌شده زیاد بودند. نمودار دندروگرام ایجادشده به‌صورت بریده‌شده در سه صفحۀ آورده گسترش داده شده است. همان‌طور که در نمودار دندروگرام مشخص است، تجزیه و تحلیل یافته‌های مربوط به هم‌واژگانی منجر به شکل‌گیری تعداد 5 خوشه موضوعی شده است. البته ذکر این نکته طبیعی است که در برخی از خوشه‌ها، علاوه بر کلیدواژه‌های مهم و اصلی، گاهی کلیدواژه‌هایی وجود دارند که ارتباط معنایی زیادی با موضوع آن خوشه ندارند؛ چراکه کلیدواژه‌های مذکور توجه اندکی را از جانب پژوهشگران به خود جلب نموده‌اند و از نظر فراوانی واژگانی و همچنین ضریب همبستگی در مقایسه با سایر کلیدواژه‌های آن خوشه در مقام تأثیرگذاریِ پایین‌تری قرار دارند (سهیلی، شعبانی و خاصه، 1395). در ادامه به بررسی خوشه‌های شکل‌گرفته می‌پردازیم (شکل 1).

خوشۀ 1: علم و ارتباطات. نتایج مربوط به تحلیل هم‌واژگانی نشان دادند که 38 کلیدواژه در شکل‌گیری این خوشه نقش داشته‌اند. همان‌طور که در نمودار دندروگرام نشان داده شده است. مهم‌ترین کلیدواژه‌های این خوشه «رسانه و علم»، «ارتباطات»، «درک علم» و «تحویل مدرک» می‌باشند که می‌توان موضوع این خوشه را علم و ارتباطات قرار داد.

خوشۀ 2: علم‌آموزی. این خوشه از 10 کلیدواژه تشکیل شده است. از مهم‌ترین کلیدواژه‌های این خوشه می‌توان «سوادآموزی علمی»، «کتابخانه‌ها»، «بیوتکنولوژی» و «علم‌سنجی» را نام برد که نشان‌دهنده آن است که این خوشه به تاریخ علم مربوط می‌شود.

خوشۀ 3: دسترس‌پذیری علم. این خوشه از 28 کلیدواژۀ تشکیل شده است که مهم‌ترین آنها «دسترسی آزاد»، «مجله‌های علمی»، «ارتباطات علمی»، «وب‌سنجی»، «تحلیل استنادی» و «شبکه‌های اجتماعی» هستند و می‌توان برای این خوشه عنوان دسترس‌پذیری علم را در نظر گرفت.    

خوشۀ 4: ارتباطات محیطی. این خوشه از نمودار دندروگرام از 7 کلیدواژه تشکیل شده است. کلیدواژه‌های مهم این خوشه «ارتباطات محیطی»، «اینترنت»، «فرهنگ عمومی علم» و «انتشارات» می‌باشند. بنابراین مناسب است که اسم این خوشه ارتباطات محیطی گذاشته شود.

خوشۀ 5: سنجش علمی. خوشۀ آخر از 17 کلیدواژه از جمله «تحلیل علم»، «کتاب‌سنجی»، «تحلیل محتوایی»، «ارزیابی پژوهش» و «کتابخانه‌های دیجیتال» تشکیل شده است که با توجه به مفهوم اکثر کلیدواژه‌ها برای نام‌گذاری این خوشه از واژه سنجش علمی استفاده شده است.

خوشه‌های حاصل از تحلیل هم‌واژگانی در حوزه ارتباطات علمی از نظر میزان بلوغ و توسعه‌یافتگی، هر یک در چه وضعیتی می‌باشند؟

در این قسمت از پژوهش و در ادامۀ تحلیل هم‌واژگانی، با استفاده از مفاهیم مرکزیت رتبه[12] و تراکم شبکه[13] نمودار راهبردی خوشه‌های حاصل از تحلیل هم‌واژگانی طراحی شد. بدین ترتیب که ابتدا برای هر یک از خوشه‌های پنج‌گانۀ به‌دست‌آمده ماتریس فراوانی جداگانه‌ای ایجاد شد. سپس ماتریس فراوانی با استفاده از نرم‌افزار یوسی‌آی‌نت تبدیل به ماتریس همبستگی شد و مرکزیت رتبه و تراکم هر یک از خوشه‌ها محاسبه شد و میانگین هر خوشه به دست آمد (جدول 6). در مرحلۀ بعد با استفاده از داده‌های به‌دست‌آمده از مرکزیت رتبه و تراکم خوشه‌های پنج‌گانه، نمودار راهبردی با استفاده از امکانات نرم‌افزار وُرد طراحی شد. همان‌طور که در جدول 6 ارائه شده است خوشه‌های1 و 3 به‌ترتیب بیشترین میزان مرکزیت و خوشه‌های 2 و 3 به‌ترتیب بالاترین تراکم را دارند. نمودار راهبردی مربوط به خوشه‌های حاصل از تحلیل هم‌واژگانی در حوزه ارتباطات علمی در نمودار 1 نشان داده شده است. در نمودار راهبردی محور افقی مرکزیت رتبه و قدرت تعامل هر یک از خوشه‌ها در حوزۀ مورد نظر را نشان می‌دهد. هرچه مرکزیت یک خوشه بیشتر باشد، آن خوشه از جایگاه مهم و مرکزی برخوردار است. از طرف دیگر، محور عمودی مبّین تراکم بوده و رابطۀ درونی را در یک حوزۀ پژوهشی خاص نشان می‌دهد.

یافته‌های مربوط به توزیع خوشه‌ها در نمودار راهبردی در این پژوهش نشان می‌دهند که خوشه‌ 2 (علم‌آموزی) و 4 (ارتباطات محیطی) در ناحیه دوم نمودار قرار گرفته‌اند. به‌طور کلی خوشه‌هایی که در قسمت 2 نمودار قرار می‌گیرند نقش محوری ندارند، لکن خوش‌توسعه ‌می‌باشند و خوشه 1 (علم و ارتباطات) در ناحیه چهارم نمودار راهبردی قرار گرفته که نشان می‌دهد این خوشه گرچه مرکزی هستند، اما توسعه‌نیافته یا نابالغ‌اند.

از جانب دیگر، همان‌طور که در نمودار 1 مشخص است خوشه 3 (دسترس‌پذیری علم) در ناحیه اول نمودار راهبردی قرار گرفته‌اند. این خوشه‌ از مرکزیت و تراکم بالایی برخوردار است و خوش‌توسعه نیز می‌باشد.

و درنهایت خوشۀ 5 (سنجش علمی) در ناحیۀ سوم نمودار راهبردی قرار گرفته است و نشان می‌دهد این خوشه حاشیه‌ای بوده و توجه اندکی را به خود جلب کرده است.

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل 1. دندروگرام حاصل از خوشه‌بندی سلسه‌مراتبی به روش هم‌واژگانی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ادامه شکل 1. دندروگرام حاصل از خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی به روش هم‌واژگانی

 

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ادامه شکل 1. دندروگرام حاصل از خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی به روش هم‌واژگانی

جدول 6. تراکم و مرکزیت رتبه خوشه‌های حاصل از تحلیل هم‌واژگانی

نام خوشه

مرکزیت رتبه

تراکم

1.  علم و ارتباطات

3.78

0.0136-

2. علم‌آموزی

1.947-

0.0278

3.  دسترس‌پذیری علم

2.026

0.0106

4.  ارتباطات محیطی

2.817-

0.0085

5. سنجش علمی

1.035-

0.033-

بحث و نتیجه‌گیری

با وجود آنکه حوزه‌ ارتباطات علمی با حوزه‌ مورد بررسی در پژوهش مظفری و مرادی (1397) که به بررسی تولیدات علمی حوزه‌ ارتباطی در پایگاه وب آو ساینس پرداخته‌اند از نظر موضوع ارتباط نزدیکی دارد و نتایج پژوهش آنها نشان می‌دهند در سال‌های مختلف تولید علم در حوزه‌ مهارت‌های ارتباطی با رشد همراه است، در این پژوهش نیز نتایج نشان دادند که رشد تولیدات این حوزه روند رو به رشد نامنظمی داشته است. انجام این پژوهش منجر به شناسایی پژوهشگران برتر حوزه‌ ارتباطات علمی شده است و همان‌طور که یافته‌های مربوط به شاخص‌های خانواده اچ و بهره‌وری و کارایی این بخش نشان داد Thelwall M درمجموع با توجه به جمیع شاخص‌های به‌دست‌آمده به‌عنوان برترین پژوهشگران حوزه‌ ارتباطات علمی و ایالات متحده آمریکا با 1046 رکورد به‌عنوان کشور پرکار حوزه شناخته شد. از دیگر نتایج پژوهش حاضر شناسایی زبان مقالات منتشرشده در حوزه‌ ارتباطات علمی می‌باشد. یافته‌های این بخش نشان دادند بیش از نیمی از مقالات حوزۀ مورد بررسی به زبان انگلیسی نگارش یافته است که شاید دلیل این بخش از نتایج این باشد که زبان انگلیسی به‌عنوان زبان رسمی علم در جهان شناخته شده است و از طرفی زبان مردم ایالات متحده آمریکا به انگلیسی می‌باشد و این کشور بیشترین سهم را در تولید مقاله دارا می‌باشد. ازآنجاکه نام کشور عزیزمان ایران در بین 10 کشور دارای رتبه‌های برتر مشاهده نشد و با توجه به اهمیت تولید علم در حوزه‌ها و رشته‌های مختلف، که منجر به توسعه‌یافتگی کشورها می‌شود توصیه می‌شود پژوهشگران کشورمان به انجام پژوهش‌های مشارکتی داخلی و خارجی به‌خصوص مشارکت با نویسندگان دارای رتبه‌های برتر بپردازند و نتایج را در بین جوامع علمی منتشر دهند تا از این طریق هم روند رشد تولیدات علمی حوزه افزایش یابد و هم اینکه بتوانند جایگاهی در بین کشورهای برتر به خود اختصاص دهند. پژوهشگران ایرانی برای ارتقای زبان مادری خود باید مقالاتی به زبان فارسی تدوین نمایند و در مجلات معتبر به چاپ برساند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 1. نمودار راهبردی خوشه‌های حاصل از تحلیل هم‌واژگانی

 

 

علاوه بر‌ این، یافته‌های بخش بررسی موضوعات پرکاربرد حوزه‌ ارتباطات علمی طی سال‌های 2000 تا 2017 نشان دادند که از نظر زوج هم‌واژگانی نیز دو کلیدواژۀ «science communication-open access» بیشترین هم‌رخدادی را در پژوهش‌های این حوزه داشته‌اند که نشان‌دهندۀ قرابت زیاد این مباحث با یکدیگر است. نتایج پژوهش حاضر و همکاران نیز نشان دادند که اینترنت و ارتباطات جز موضوعات پرکاربرد حوزه مورد بررسی آنهاست؛ بنابراین می‌توان نتایج پژوهش آنها را همخوان با نتایج این پژوهش دانست. همچنین نتایج پژوهش مظفری و مرادی (1396) نیز مشخص گردید دسترسی آزاد از جمله موضوعات پرکاربرد می‌باشد که مورد توجه پژوهشگران حوزه‌ مهارت‌های ارتباطی قرار گرفته است.

استفاده از تحلیل خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی به‌منظور شناسایی ساختار فکری حاکم بر حوزۀ ارتباطات علمی منجر به شکل‌گیری 5 خوشۀ موضوعی گردید که در آن خوشه‌هایی مانند «علم و ارتباطات»، «علم‌آموزی»، «دسترس‌پذیری علم» و چند خوشۀ دیگر به چشم می‌خورد. در بین خوشه‌های تشکیل‌شده از نمودار دندروگرامی به نظر می‌رسد که خوشۀ «علم و ارتباطات» از جایگاه ویژه و مهمی برخوردار باشد؛ چراکه اکثر کلیدواژه‌های پرتکرار و رایج در پژوهش‌‌های حوزۀ ارتباطات علمی از جمله «رسانه و علم»، «ارتباطات»، «درک علم» و «تحویل مدرک» در این خوشه جای گرفته‌اند.

نتایج نمودار راهبردی نیز بیانگر این است که در آن موضوعات در حال ظهور مثل تحویل مدرک و دسترسی آزاد به انتشارات که به بحث دسترس‌پذیربودن علم در شکل‌های مختلف می‌پردازند را مورد کنکاش قرار داده‌اند.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

-   موضوعات در حال ظهور در حوزه علم ارتباطات در حال گسترش می‌باشد، بنابراین پیشنهاد می‌گردد تا ظرفیت میان‌رشته‌ای گسترش یابد و به آن توجه شود؛

-   دسترسی آزاد به اطلاعات از جمله مواردی است که به این موضوع اشاره زیادی شده است؛ بنابراین پیشنهاد می‌گردد به این موضوع عنایت ویژه‌ای صورت پذیرد؛

-   با توجه به کاهش تولیدات علمی در دو سال اخیر بهتر است پژوهشگران حوزه‌ ارتباطات علمی پژوهش‌های بیشتری بر روی موضوعاتی که دارای فقر تولید علم هستند به انجام رسانند تا از این طریق بتوانند به رشد تولیدات در پژوهش‌های آتی یاری رسانند و همچنین، به بهبود وضعیت نقشه‌های علمی حوزه‌ ارتباطات علمی کمک کنند.

پیشنهاد برای پژوهش‌های آتی

با توجه به نتایج به‌دست‌آمده از این پژوهش پیشنهاد‌های زیر مطرح است:

-   بررسی وضعیت هم‌رخدادی واژگان پژوهش‌های پژوهشگران ایرانی حوزۀ ارتباطات علمی و مقایسه آن با دیگر پژوهشگران این حوزه در دنیا؛

-   بررسی میزان بهره‌وری پژوهشگران ایرانی در حوزۀ ارتباطات علمی برحسب مشخصات استنادی آنها (شاخص‌های ترکیبی)؛

-   با توجه به نتایج نمودار راهبردی در ارتباط با موضوعات نوظهور این حوزه، پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های دیگری در ارتباط با موضوع دسترس‌پذیری علم و کاربردهای آن در ایران در این حوزه انجام گیرد.

 

 



[1] . Janssens, Leta, Glanzel & Moor

[2] . Constantine, S. L.

[3] . Communication System

[4] . Janssens,Leta, Glanzel&Moor

[5] . Sugimoto, Russell, Finaly&Ding

[6] . Yang,Wu & Cui

[7] . Chen, Chen, Wu, Xie& Li

[8] . IMetrics

[9] . Ward method

[10] . Squared Euclidean distance

[11] . Dendrogram

[12] . Degree centrality

[13] . Density Network

باقری بنجار، عبدالرضا؛ مصلحی جنابیان، نرگس؛ ملک‌آبادی، بانوبیگی؛ محمدی، میثم (1394). بررسی رابطه ارتباطات علمی با خود اثر بخشی دانشگاهی دانشجویان. فصلنامه توسعه اجتماعی، 10 (2)، 79-100.

پلویی، آرزو؛ نقشینه، نادر (1394). ارتباطات علمی از منظر آرای نیکلاس لومان. فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 27 (2)، 7-20.

توکلی فراش، لیلا (1395). ترسیم و تحلیل نقشه‌ علم نگاشتی برون‌دادهای حوزه‌ کارآفرینی در بازه زمانی 1996 تا 2015 از طریق تحلیل هم‌رخدادی واژگان در پایگاه استنادی وب آو ساینس و تعیین جایگاه ایران در این حوزه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه شهید چمران، اهواز.

حاضری، افسانه؛ مکی‌زاده، فاطمه؛ بیک خورمیزی، فاطمه (1395). پژوهشنامه علم‌سنجی (دوفصلنامه علمی_پژوهشی دانشگاه شاهد)، 2 (2)، 49-62.

ذوالفقاری، ثریا؛ سهیلی، فرامرز؛ توکلی‌زاده‌‎ راوری، محمد؛ میرزایی، احمد (1394). تحلیل هم‌واژگانی پروانه‌های ثبت اختراع برای آشکارسازی زمینه‌های موضوعی فناوری. رهیافت، (59)، 51-65.

کشوری، مریم؛ همتی، زینب (1396). ترسیم نقشه‌ علمی حوزه کتابخانه‌های عمومی با استفاده از تحلیل شبکه هم‌واژگانی. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، 24 (4)،545-568

محمدی، اکرم (1386). تأثیر ارتباطات علمی بر تولید دانش. مجله جامعه‌شناسی ایران، 8 (1)، 52-75.

مصطفوی، اسماعیل؛ عصاره، فریده؛ توکلی‌زاده راوری، محمد (1396). تحلیل ساختار واژگان و مفاهیم مقالات علم اطلاعات و دانش‌شناسی بر اساس تحلیل شبکه اجتماعی در پایگاه وبگاه علم در دو دوره قبل و بعد از پیدایش وب (1993-1997 و 2009-2013). تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، 23(2)، 237-264.

مظفری، لیلا؛ مرادی، سمیرا (1397). تحلیل هم‌رخدادی واژگان حوزه‌ مهارت‌های ارتباطی، مجموعه مقالات دومین همایش ملی انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران، چشم‌اندازهای ارتباط علمی، فارس، 105-116.

Chen, G., Xiao, L., Hu, C. P., & Zhao, X. Q. (2015). Identifying the research focus ofLibrary andInformation Science institutions in China with institution-specifickeywords. Scientometrics,103(2), 707-724.

Chen, X., Chen, J., Wu, D., Xie, Y., & Li, J. (2016). Mapping the research trends by co-word analysis based on keywords from funded project. Procedia Computer Science, 91, 547-555.‏

Constantine, S. L.(2014). Understanding the linkages in organizational and human relations: A review of social network analysis. The Qualitative Report, 19(1), 1-22

Janssens,F., Leta, J., Glanzel, W., Moor, B..( 2006).  Towards mapping library and information science. Information Processing and Management,42(6), 1614-1642.

Janssens,F., Leta, J., Glanzel, W., Moor, B..( 2006).  Towards mapping library and information science. Information Processing and Management,42(6), 1614-1642.

Khasseh, A. A., Soheili, F., Moghaddam, H. S., & Chelak, A. M. (2017). Intellectual structure of knowledge in iMetrics: A co-word analysis. Information Processing & Management, 53(3), 705-720.‏

Li, M., & Chu, Y. (2017). Explore the research front of a specific research theme based on a novel technique of enhanced co-word analysis. Journal of Information Science, 43(6), 725-741.‏

Sugimoto, C., Li, D., Russell, T., Finaly, C., Ding, Y..( 2011). The shifting sands of disciplinary development: Analyzing north American library and information science dissertations using latent dirichlet allocation. Journal of the association for information science and technology.62(1), 185-204.

Yang, y.;Wu,u.; Cui, l. (2012). Integration of three visualization methods based on co-word analysis. Scientometrics,90: 659-673.

Zong, Q. J., Shen, H. Z., Yuan, Q. J., Hu, X. W., Hou, Z. P., & Deng, S. G. (2013).Doctoral dissertations of Library and Information Science in China: A co-word analysis. Scientometrics,94(2), 781-799.