تحلیل دیدگاه‌های پژوهشگران مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی درخصوص اثر تحریم‌های خارجی بر ارتباطات علمی و فعالیت‌های پژوهشی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی‌ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه خوارزمی

2 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده روان‌شناسی و علوم‌تربیتی، دانشگاه خوارزمی

3 عضو هیئت‌علمی مؤسسه تحقیقات واکس و سرم‌سازی رازی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، کرج

چکیده

هدف: هدف این پژوهش شناسایی و بررسی آثار تحریم‌های خارجی اعمال‌شده بر ایران، بر ارتباطات علمی و فعالیت‌های پژوهشی پژوهشگرانِ مؤسسۀ تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی است.
                           
روش‌شناسی: این پژوهش از نوع ترکیبی کیفی‌کمّیِ متوالی است. در بخش کیفی از شیوۀ مطالعه موردی و در بخش کمّی از پیمایش استفاده شده است. جامعۀ آماری این پژوهش شامل 200 نفر از پژوهشگران مؤسسۀ تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی است. نمونه‌گیری در بخش کیفی به شیوۀ هدفمند و با مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از پژوهشگران مؤسسۀ تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی انجام شد و با استفاده از نتایج مصاحبه‌ها، پرسش‌نامه‌ای به­صورت آنلاین طراحی شد و در اختیار جامعه آماری قرار گرفت  که ۵۱ نفر از آن­ها به آن پاسخ دادند.
                           
یافته‌ها: یافته­های پژوهش نشان داد که تحریم‌های علمی و اقتصادی هم بر فعالیت‌های پژوهشی و هم بر فعالیت‌های تولیدی مؤسسه اثرات منفی شامل افت ارتباطات علمی، سختی فعالیت پژوهشی و درنتیجه بعضاً افت کیفیت و کمّیت فعالیت پژوهشی گذاشته است. همچجنین تحریم‌ها آثار مثبتی، همچون بالابردن دید محققان داخلی برای تبدیل محدودیت‌های ایجادشده به فرصت برای رشد بیشتر علمی داشته‌اند.
                           
نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد که اثرات منفی تحریم‌ها موجب اثرات روانی در میان پژوهشگران و بروز خودتحریمی شده است. همچنین تحریم‌ها آثاری مثبت مانند تقویت روحیه خودباوری و زمینه‌سازی برای ظهور خلاقیت شده­اند علاوه­براین میزان اثرگذاری تحریم بر حوزه‌های علمی مختلف، متفاوت بوده است.
                            

کلیدواژه‌ها


پژوهش، موتور محرک علمی جامعه است و برای ارتقای پژوهش لازم است مراکز پژوهشی فعال باشند. بخش زیادی از فعالیت‌های پژوهشی در ارتباطات علمی خلاصه می‌شود که طی آن، افراد یا مؤسسه‌ها و انجمن‌های علمی و پژوهشی به تبادل افکار، آراء و نظریه‌های علمی و فنی می‌پردازند (داورپناه، ۱۳۹۱). فعالیت‌هایی نظیر نگارش و انتشار مقاله، کتاب، ترجمۀ مقاله و کتاب، شرکت در همایش‌های خارجی و داخلی، سخنرانی در مجامع علمی، ارتباط با سایر پژوهشگران و غیره، نمودهایی از ارتباطات علمی هستند (محمدی، ۱۳۸۶). ارتباط علمی مشتمل بر انتقال اطلاعات و نتایج فعالیت‌های علمی از طریق شبکۀ متخصصان و از سوی دیگر، نظام بازبینی و ارزیابی این یافته‌ها و فعالیت‌های پژوهشی پژوهشگران از سوی همکاران علمی است (ابراهیمی، ۱۳۷۲). اما گاه در مسیر انجام فعالیت پژوهشی و برقراری ارتباط علمی چالش‌هایی وجود دارد. یکی از عواملی که می‌تواند بر سر راه فعالیت پژوهشی و ارتباط علمی مانع ایجاد کند، تحریم‌های خارجی است.

در فرهنگ لغت معین، تحریم به معنی قطع یا محدود کردن مناسبات تجاری و سیاسی به‌عنوان اقدام تنبیهی توسط یک یا چند دولت علیه کشوری است که قوانین بین‌المللی را نقض کرده‌ است (معین، ۱۳۸۲). تحریم به‌عنوان یک ابزار فشار و اجبار در پیشبرد اهداف سیاست خارجی کشورها سابقۀ طولانی و تقریباً نامشخصی دارد. از جنگ جهانی دوم تا سال ۱۹۸۵ حداقل از ۹۱ مورد تحریم اقتصادی استفاده شده  که از این تعداد ۶۳ مورد از سوی دولت آمریکا اعمال شده است (کارتر[1]، ۱۹۸۸). نخستین تحریم جامع سراسری علیه ایران در دوران معاصر، به تحریم بریتانیا علیه ایران در ماجرای ملی ‌شدن صنعت نفت بر می‌گردد (فریر[2]، ۱۹۸۲: 454). فرض اصلی نظریه‌های تحریم این است که کشور تحت تحریم به‌ناچار از مواهب رفاه اقتصادی محروم می‌شود و درنتیجه به خواست کشور یا کشورهای تحریم‌کننده، تن می‌دهد (عزیزنژاد و سیدنورانی، ۱۳۸۹). در زمان انجام این پژوهش (۱۳۹۲تا1393) تحریم‌های بین‌المللی به بهانۀ فعالیت هسته‌ای علیه ایران در حال اعمال بود که حیطه‌های مختلفی را علاوه­بر اقتصاد در بر می‌گرفت؛ ازجمله علم و پژوهش. تحریم‌های علمی آمریکا و متحدانش بر علیه ایران به شکل‌های مختلفی نمود پیدا کرده‌اند که به موارد زیر می‌توان اشاره کرد.

v  ممانعت یا سخت‌گیری در انتشار مقاله‌های دانشمندان ایرانی: در ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۲ وزارت خزانه‌داری آمریکا به بزرگ‌ترین انجمن مهندسی جهان (IEEE) اعلام کرد که نباید مقالاتی را که از نویسندگان کشورهای کوبا، ایران، لیبی ‌و سودان ‌دریافت‌ می‌کند، ویرایش ‌و چاپ‌ کند (ویکی پدیا[3]، ۱۳۹۳). ناشرانی مثل الزویر[4]، تیلور و فرانسیس[5]، از چاپ و داوری مقاله‌های نویسندگان و محققان ایرانی منع شدند (تابناک، ۱۳۹۲). به گفتۀ اردکانی، رئیس فرهنگستان علوم، انتشارات الزویر طی یادداشتی به شبکۀ سردبیران مجلات خود، از تمام سردبیران و داوران آمریکایی خواسته است از پذیرش مقاله‌هایی که نویسنده یا یکی از نویسندگان آن ایرانی و در استخدام دولت ایران هستند، خودداری کند (جام جم، ۱۳۹۲).

v  اذیت و آزار دانشمندان ایرانی برای ممانعت از فعالیت علمی آنان: به‌عنوان‌ مثال در سال ۲۰۰۶، حداقل ۱۰ دانش‌آموختۀ دانشگاه صنعتی شریف که برای شرکت در گردهمایی دانش‌آموختگان دانشگاه شریف در کالیفرنیا حضور داشتند، با دستگیری و بازداشت مواجه شدند (نیویورک سان[6]، ۲۰۰۶).

v  محروم‌کردن ایران از خدمات وب و فناوری اطلاعات: در سال ۲۰۰۷ شرکت‌های مایکروسافت و یاهو ایران را از فهرست کشور‌هایی که خدمات وب دریافت می‌کنند، خارج کردند. اگرچه گوگل به­طور کامل به تحریم‌ها علیه ایران نپیوست و اعلام کرد نمی‌تواند به دلیل تحریم علیه ایران، این کشور را از خدمات ایمیل خود محروم کند (رجیستر[7]، ۲۰۰۷). بااین‌حال دسترسی ایرانیان به بسیاری از نرم‌افزارها و خدمات وب (مثلاً دسترسی به Google Code) امکان‌پذیر نیست.

v  محرومیت آموزشی: اوایل سال ۲۰۰۸ برخی از دانشگاه‌های هلند، برطبق بخش‌نامه‌های وزارتخانه‌های کشوری از پذیرش دانشجویان ایرانی در رشته‌های خاص ممانعت به ‌عمل آوردند. پس از اعتراض شدید دانشگاه‌ها و برخی از احزاب سیاسی در هلند، دولت این کشور به اعمال شرایط ویژه برای دانشجویان ایرانی پایان داد (یونیورسیتس توونته[8]، ۲۰۰۸). سایت آموزشی آنلاین کورسرا (Coursera) نیز که دوره‌های آموزشی رایگان ارائه می‌کند، از سال ۲۰۱۴ محدودیت‌هایی برای ایرانیان ایجاد کرد (بی بی سی[9]، ۱۳۹۳).

v  تحریم‌های کلی علمی و آکادمیک: در سال ۲۰۰۶ تحریم‌های علمی و آکادمیک علیه ایران توسط ایالت فلوریدا انجام شد (اس سیدیونت[10]، ۲۰۰۷).

علاوه‌براین تحریم‌های مشخصاً علمی، تحریم‌های مالی و اقتصادی نیز موانعی بر سر راه فعالیت علمی ایجاد می‌کنند. به‌عنوان‌ مثال ورود تجهیزات آزمایشگاهی، پرداخت هزینۀ ثبت‌نام شرکت در همایش‌ها و بسیاری فعالیت‌های علمی دیگر به دلیل تحریم‌های تجاری یا بانکی به‌‌سختی امکان‌پذیر است.

بیان مسئله

همان‌طور که قانع به نقل از لاوال (قانع، ۱۳۸۳) گفته است، تحریم مانعی بزرگ برای مبادلۀ آزاد اطلاعات است. هدف آمریکا و متحدانش نیز از وضع تحریم‌ها، ایجاد مانع بر سر راه رشد علمی ایران است که آن نیز به‌نوبۀ‌خود با استقلال کشور رابطۀ مستقیم دارد. تحریم‌های علمی می‌تواند موجب کاهش همکاری‌های بین‌المللی دانشمندان ایرانی و به‌روزنشدن آموزش دانشگاهی (معین، ۱۳۷۳) و بسیاری پیامدهای دیگر شود. اکنون پرسش این است که آیا تحریم‌های مختلف، به‌ویژه علمی، که از جانب دولت‌های خارجی بر ایران اعمال شده است، توانسته است بر روند تولید علم در «مؤسسۀ تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی»و ارتباطات علمی و فعالیت‌های پژوهشی محققان این مؤسسه اثرگذار باشد؟ مؤسسۀ تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی (تأسیس ۱۳۰۳) با ۱۱۰ عضو هیئت‌علمی، ۴۰۰ نفر کارشناس و کارشناس ارشد و ۷۵۰ نفر نیروی کاردان و مجرب، زیرمجموعه‌ای از سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزیِ وزارت جهاد کشاورزی است. این مؤسسه دارای دو نوع فعالیت تولیدی و پژوهشی است و اکثر واکسن‌های موردنیازِ دامی و انسانی کشور را تولید می‌کند. این مؤسسه با داشتن آزمایشگاه‌های ملی و مرجع متعدد، در سطح بین‌المللی نیز دارای اعتبار و شهرت است و از روابط خوبی با سازمان‌های بین‌المللی نظیر فائو، بهداشت جهانی و غیره برخوردار بوده است. بررسی اثر تحریم‌ها بر یک سازمان تولیدی پژوهشی با این درجه از اهمیت، بزرگی و ارتباط بین‌المللی، بسیار حیاتی است؛ به‌ویژه که پژوهش چندانی درمورد جنبه‌های علمی تحریم‌ها انجام نشده است و شناخت ما از این مسئله اندک است. در همین راستا این پژوهش در پی پاسخ به پرسش‌های زیر است:

پرسش‌های پژوهش

۱. مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی تحت تأثیر کدام تحریم‌ها بوده است؟

2.تحریم‌ها بر چه بخش از فعالیت‌های ارتباطات علمی و پژوهشی مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی اثر گذاشته است؟

3.  ماهیت اثرگذاری تحریم­ها بر مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی چیست؟

4.آیا رفتارهای اطلاعاتی و ارتباطات علمی پژوهشگران مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی درنتیجۀ تحریم‌ها تغییر کرده است و در صورت تغییر‌، چگونه تغییر کرده است؟

۵. چه راهکارهایی برای مواجهه با تحریم‌ها، علیه مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی می‌توان پیشنهاد کرد؟

پیشینۀ پژوهش

مطالعات متعددی تاکنون به بررسی اثرگذاری تحریم‌ها در ایران و جهان پرداخته‌اند که در زیر به آن­ها اشاره می­کنیم. یزدان‌فام (۱۳۸۵) رابطۀ تحریم‌های بین‌المللی را با امنیت ملی بررسی کرد و به این نتیجه رسید که تشدید و فراگیری تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، وضعیت بحرانی ایجاد کرده  و توانمندی‌های دولت را که به‌صورت گسترده به درآمدهای نفتی وابسته است، ضعیف می‌کند. پترکو[11] (۲۰۰۸) در پژوهشی، برای تحریم‌ها نقش بازدارندگی در جنگ قائل شد و نشان داد که تحریم‌های اقتصادی، احتمال حملۀ نظامی میان دو کشور تحریم‌کننده و تحریم‌شونده را ۹درصد کاهش می‌دهد. همچنین یاوری و محسنی (۱۳۸۹) آثار تحریم‌ها بر اقتصاد ایران را بررسی کردند و نشان دادند که تحریم‌ها تا حدودی در لطمه‌زدن به اقتصاد، به‌ویژه در حوزۀ صادرات و وارداتِ غیرنفتی و واردات کالاهای سرمایه‌ای موفق بوده‌اند همچنین تحریم مالی تأثیر شدیدتری نسبت به تحریم تجاری داشته است. علاوه­براین عزیزنژاد و سیدنورانی (۱۳۸۹) در بررسی خود بر تجارت خارجی متمرکز شدند و به این نتایج رسیدند که بعد از اعمال تحریم‌های مختلف در سال‌های ۱۹۷۹ تا ۲۰۰۸ آثار زیر در حوزه‌های انرژی، کالا و خدمات در ایران ظاهر شده است: با وجود تحریم‌های اقتصادی ایران، بخش انرژی چندان از این تحریم‌ها اثرپذیر نبوده است و همچنان به رشد و توسعۀ خود ادامه می‌دهد. از سال ۲۰۰۷ به بعد، با افزایش تحریم‌ها علیه ایران، قیمت کالاهای سرمایه‌ای (ماشین‌آلات و تجهیزات) از سوی فروشندگان اروپایی بین ۷ تا ۱۰ درصد افزایش یافته است. هرچند اعمال تحریم‌های پی‌در‌پی در فواصل زمانی کوتاه، موجب اثرپذیری نظام بانکی از این تحریم‌های مالی شده است، اما به ‌مرور زمان بانک‌های ایرانی با برنامه‌ریزی و مدیریت بهینه، این تحریم‌ها را پشت سر گذاشته‌اند و به تعهدات خود عمل کرده‌اند.

انصاریان (۱۳۹۱) در مطالعه‌ای با عنوان «تحریم‌های بین‌المللی و یک‌جانبه علیه ایران از دیدگاه حقوق بشر: آثار آن بر حقوق اقتصادی و توسعه» نشان داد که تحریم‌ها علاوه بر اثرات منفی بر شاخص‌های پیش‌نیاز و اصلی امنیت اقتصادی، بر سایر حوزه‌ها نیز تأثیر گذاشته و اثرات منفی مانند سیاسی‌شدن اقتصاد و توسعه، تغییر راهبردی و کلان سیاست‌های تولیدی کشور به جهت برخورد با تحریم‌ها و همچنین تأثیرات منفی بر جهانگردی و خودتحریمی داشته است. همچنین فخاری، سلیمانی و دارایی (۱۳۹۲) در مطالعۀ خود با روش دلفی و استفاده از نظر خبرگان، تأثیر تحریم بر عملکرد شرکت‌های دانش‌بنیان را بررسی کردند و نشان دادند که افزایش موانع واردات محصولات خارجی و ایجاد شرایط مناسب جهت بومی‌سازی تولید این محصولات، برای مؤسسات دانش‌بنیان بزرگ‌ترین اثر مثبت تحریم‌ها و در مقابل، نوسانات ارزی، تورم و بی‌ثباتی اقتصادی، عدم امکان برنامه‌ریزی و پیش‌بینی آینده، بزرگ‌ترین اثر منفی و مستقیم تحریم‌ها و نهایتاً رکود صنعت و کاهش رونق بازار داخل، بزرگ‌ترین اثر منفی و غیرمستقیم تحریم‌ها بر عملکرد شرکت‌های دانش بنیان هستند. درنهایت بررسی پیشینه­های پژوهش نشان می­دهد که  اثر تحریم‌ها بر اقتصاد و امنیت کشورها، بویژه ایران اثر منفی داشته و اما هیچ اثری به جنبۀ علمی تحریم‌ها و یا اثر تحریم‌های علمی و اقتصادی بر فعالیت‌های پژوهشی نپرداخته است.

روش‌شناسی پژوهش

این پژوهش از نوع کاربردی است که با رویکردی ترکیبی از نوع متوالی انجام شده است. روش غالب در پژوهش روش کیفی بود که با شیوه مطالعۀ موردی انجام شد. در بخش کمّی،از  پیمایش استفاده شده است. با توجه به جدید بودن موضوع پژوهشِ حاضر و نداشتن اطلاعات قبلی، رویکرد ترکیبی برای اجرای این پژوهش به کار گرفته شده است. روش‌های کمّی و کیفی هریک به تنهایی پاسخ‌گوی نیاز‌های تحقیقاتی نبوده و هریک کاستی‌های خاص خود را دارند. ترکیب این دو روش تحت عنوان رویکرد آمیخته می‌تواند شکاف موجود را تا اندازه‌ای پر کند. در این پژوهش بخش کیفی، جنبۀ اکتشافی دارد و به ساخت ابزار بخش کمّی کمک می­کند و بخش کمّی نیز به چندزاویه‌نگری[12] کمک می­کند.

جامعه آماری این پژوهش شامل همه محققان و مدیران مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی بود. نمونه‌گیری این پژوهش در بخش کیفی، به‌صورت هدفمند انجام شد. در نمونه‌گیری هدفمند، افراد بر اساس نیاز و هدف پژوهش (مثلاً تنوع در گردآوری داده) انتخاب می‌شوند. در این پژوهش، پژوهشگرانی که به‌صورت تمام وقت در مؤسسه کار می‌کردند و از نظر علمی در سطوح بالا و متوسط قرار داشتند، به عنوان نمونه انتخاب شدند. بعد از مصاحبه با ۱۴ متخصص، اطلاعات به حد اشباع رسید و تقریباً اطلاعات به‌دست آمده تکراری شدند. در کنار این ۱۴ شخصیت علمی، با مدیر بازرگانی خارجی مؤسسه و نیز مسئول واحد کتابخانه و اطلاع‌رسانی مؤسسه نیز به لحاظ ارتباط آنها با موضوع، مصاحبه شد و برخی اسناد و سوابق سازمان از جمله سابقه تولیدات علمی و فعالیت‌های پژوهشی مؤسسه نیز بررسی شدند. پرسش‌هایی که از مدیر بازرگانی و مسئول کتابخانه پرسیده شد متفاوت بودند. در بخش پیمایش، نمونه‌گیری انجام نشد و پرسشنامه الکترونیکی (روی گوگل درایو) برای تمام ۲۰۰ نفر پژوهشگر مؤسسه در شعبه‌های مختلف آن در کشور از طریق رایانامه ارسال شد اما به دلایل مختلف از جمله مشکل فنی ناشی از فیلترینگ پروتکل https در کشور و باز نشدن سایت پرسشنامه در برخی مراکز، تنها ۵۱ نفر به پرسشنامه پاسخ دادند که معادل 5/25 درصد نرخ پاسخگویی است. همچنین باتوجه به نوع فعالیت مؤسسه که شامل فعالیت تحقیقی‌تولیدی/ تضمین کیفیت و فعالیت تحقیقاتی است ۳۳ نفر از پاسخ‌گویان در بخش تحقیقی‌تولیدی و ۱۸ نفر در بخش تحقیقاتی شاغل بودند.

 

ابزار و روش گردآوری اطلاعات

در بخش مطالعۀ موردی، محقق از روش مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و نیز بررسی اسناد مربوط به عملکرد کتابخانه و مرکز اسناد علمی این مؤسسه به‌عنوان منابع داده‌ای استفاده کرد. پرسش‌های مصاحبه به‌صورت پرسش‌های باز، از پرسش‌های اصلی پژوهش به‌دست آمد و پرسیده شد. پس از انجام مصاحبه‌ها، گفته‌های شرکت‌کنندگان پیاده‌سازی شد. برای تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه، از روش‌ کدگذاری باز، محوری و گزینشی استفاده شد. کدگذاری به معنای برچسب‌گذاری و نام‌گذاردن بر مفاهیم و مقوله‌ها است. وقتی محقق داده‌های خام را تحلیل می‌کند، به مفاهیم زیادی می‌رسد. او سعی می‌کند این مفاهیم را دسته‌بندی و گروه‌بندی کند. او برای هر گروه و دسته‌ای نامی می‌گذارد. به‌اصطلاح به آن‌ها کد رمز اختصاص می‌دهد؛ یعنی مقوله‌های لازم را تشخیص داده و آن‌ها را شناسایی  می­کند می­کند (استراس و کوربین[13]، ۱۳۸۴: 86). درنتیجۀ کدگذاری است که یک متن به اجزاء و متغیرهای متفاوتی خرد می‌شود.

در بخش کّمی، باتوجه ‌به اطلاعاتی که از بخش کیفی و مصاحبه‌ها به‌دست آمد، محقق پرسش‌نامه‌ای تهیه کرد که شامل دو بخش بود. بخش ابتدایی آن شامل اطلاعات زمینه‌ای پژوهشگران به تعداد ۴ پرسش بود و بخش دوم که شامل ۳۲ پرسش بود که مستقیماً به بررسی مسئلۀ تحریم و آثار آن بر فعالیت‌های علمی مؤسسه و پژوهشگران مؤسسه با استفاده از پرسش‌نامه طیف لیکرت پنج‌گزینه‌ای (خیلی موافقم تا خیلی مخالفم و گزینه نمی‌دانم) پرداخت. در بخش کیفی، برای اطمینان از اعتمادپذیری یافته‌ها، از طریق ارتباط نزدیک با مصاحبه‌شوندگان، موارد گفته‌شده در مصاحبه‌ها، در پایان مصاحبه مجدداً برای مصاحبه‌شوندگان خوانده می‌شد تا فرد مصاحبه‌شونده یک بار نکاتی را که خود گفته بود، بشنود. بعد از پیاده‌سازی مصاحبه‌ها نیز، مجدداً اطلاعات استخراج‌شده از مصاحبه‌ها با مصاحبه‌شوندگان در میان گذاشته می‌شد. در کنار این کار، داده‌های به‌دست‌آمده، با مشورت اساتید متخصص، چندین بار مورد تحلیل و بررسی قرار گرفت تا اطمینان لازم از روایی و پایایی یافته‌ها به‌‌دست آید. در بخش کمّی، برای سنجش پایایی پرسش نامه ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شد که مقدار 91/0 به‌دست آمد که عددد بسیار مطلوبی است و برای روایی پرسش نامه که خود مبتنی بر گفته‌های مصاحبه‌شوندگان بود، پرسشنامه مورد تأیید چند متخصص قرار گرفت و برای پایلوت نیز توسط ۱۴ نفر از مصاحبه‌شوندگان تکمیل شد.

یافته‌های پژوهش

از میان پژوهشگران مصاحبه‌شونده، ۲ نفر آن‌ها زن و ۱۲ نفر مرد بودند. از این تعداد، یک نفر کارشناسی ارشد و ۱۳ نفر دکترای تخصصی داشتند. سن آن‌ها بین ۴۰ تا ۵۵،‌ سابقۀ کاری آن‌ها بین ۱۰ تا ۲۶ سال و تعداد مقاله‌های بین‌المللی آن‌ها بین صفر تا ۳۰ مقاله در نوسان بود. این افراد از رشته‌های بیوتکنولوژی، ویروس‌شناسی، انگل‌شناسی، سم‌شناسی، میکروبیولوژی، تحقیق و تولید واکسن، شیمی، مهندسی و تولید فراورده‌های بیولوژیک بودند. از میان ۵۱ پاسخ‌گوی پرسش‌نامه، ۹ نفر (6/17 درصد) زن و ۴۲ نفر (4/82 درصد) مرد بودند. ازنظر تحصیلات نیز ۲۹ نفر 9/56 درصد) دارای دکترای تخصصی، ۸ نفر (7/15 درصد) دکترای حرفه‌ای و ۱۴ نفر (5/27 درصد) دارای کارشناسی ارشد بودند.

رشتۀ تحصیلی پاسخ‌گویان در جدول ۱ ارائه شده که بیشتر آن‌ها (۱۹ نفر) از رشتۀ باکتری‌شناسی و کمترین آن­ها (1 نفر) از رشته بیوشیمی بودند.

 جدول 1. رشتۀ تحصیلی و کاری پاسخ‌گویان

رشته

فراوانی

درصد

باکتری‌شناسی

19

3/37

ویروس‌شناسی

9

6/17

بیوتکنولوژی

4

8/7

انگل‌شناسی

4

8/7

شیمی و فیزیکوشیمی

4

8/7

جانوران سمی و سم شناسی

2

9/3

بیوشیمی

1

0/2

سایر

8

7/15

جمع

51

0/100

 

 

پرسش اول: مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی  تحت تأثیر کدام تحریم‌ها بوده است؟

     تحلیل مصاحبه‌ها نشان دادند که هر دو نوعِ تحریم علمی و اقتصادی توانسته‌اند بر فعالیت‌های مؤسسه اثرگذار باشد. هرکدام از این دو نوع تحریم، اَشکال فرعی نیز دارند. تحریم‌های اقتصادی و علمی تقریباً با یکدیگر هم‌پوشانی دارند و می‌توان گفت بعضی مواقع تحریم اقتصادی، خود سبب تحریم علمی هم می‌شود. تحریم اقتصادی به سه شکل ناتوانی در انتقال پول و ازکارافتادن نظام ارتباط بانکی، گرانی مواد و کاهش بودجه مؤسسه تجلی یافته است که هر سه، مؤسسه را با کمبودهایی مواجه کرده‌‌اند. زمانی ‌که سیستم بانکی تحریم می‌شود، عملاً امکان خریدوفروش خارجی برای کشور تحریم‌شده وجود ندارد. امکان صادرات و واردات کاهش می‌یابد. دولت برای تأمین بودجه با مشکلاتی روبه‌رو می‌شود. عوارض این مسئله در مؤسسه، کاهش بودجه و به‌صورت غیرمستقیم، سخت‌شدن تهیه مواد اولیه و تجهیزات آزمایشگاهی است. تحریم علمی نیز به پنج شکل کلی بروز یافته است؛ شامل نبود و قطع دسترسی به نشریات و کتاب‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر خارجی، نبود امکان تهیه مواد اولیه و تجهیزات آزمایشگاهی، نبود امکان شرکت در همایش‌ها و سمینارهای خارجی، چاپ و داوری‌نکردن مقالات پژوهشگران توسط ناشران معتبر بین‌المللی و تحریم دسترسی به استانداردها و پروتکل‌های داروسازی. از مجموع پانزده مورد مصاحبه (۱۴ پژوهشگر و یک مدیر)، سیزده نفر معتقد بودند تحریم‌ها به‌صورت مستقیم و غیر مستقیم، بر فعالیت‌های پژوهشگران مؤسسه اثرگذار بوده است و فقط دو مورد بیان کردند که تحریم‌ها نتوانسته است بر فعالیت‌های علمی آن‌ها تأثیرگذار باشد. باتوجه‌به اطلاعات به‌دست‌آمده، به نظر می‌رسد تحریم‌های اعمال‌شده، بر فعالیت‌های جدید علمی اثر بیشتری داشته است تا بر فناوری‌هایی که در کشور بومی شده‌اند. به‌عنوان‌مثال یک انگل‌شناس بیان کرد که تخصص وی در طول سالیان، در کشور بومی‌‌سازی شده است و تحریم‌ها اکنون اثر چندانی بر فعالان این حوزه ندارد.

جدول ۲، درصد پاسخ به دو گویه از پرسش‌نامه که به‌نوعی به پرسش نخست مرتبط هستند را نشان می‌دهد. کمی بیش از دوسوم افراد (٪6/68)، تحریم‌ها را بر امور مالی مؤسسه مؤثر دانسته‌اند که این رقم برای کسانی که تحریم را بر فعالیت‌های پژوهشی اثرگذار دانسته‌اند 3/84 درصد است. لازم به ذکر است که در تمام جدول‌ها درصد مخالف و خیلی‌مخالف و درصد موافق و خیلی‌موافق تجمیع شده است. در محاسبه میانگین نیز خیلی‌مخالفم مساوی ۱ و خیلی‌موافقم مساوی ۵ در نظر گرفته شده است.

جدول ۲. درصد پاسخ به پرسش‌های اثرگذاری تحریم‌ها

 

موافق

نه مخالف،
نه موافق

مخالف

اطلاعی ‌ندارم

میانگین

تحریم‌ها بر امور مالی مؤسسۀ رازی با ایجاد مشکلاتی در روند انتقال پول و سیستم بانکی اثرگذار بوده است

6/68

8/11

9/5

7/13

51/3

تحریم‌ها بر فعالیت‌های علمی مؤسسه، مثل تهیه مواد آزمایشگاهی و یا اجرای طرح‌های پژوهشی اثرات منفی داشته است

3/84

2

7/13

0

2/4

 

 

 

 

 

پرسش دوم: تحریم‌ها بر چه بخش از فعالیت‌های ارتباطات علمی و پژوهشی مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی اثر گذاشته است؟

اغلب کسانی‌ که با آن‌ها مصاحبه شد به حوزۀ فعالیت‌های تولیدی مؤسسه تعلق داشتند. بیشتر این افراد از تأثیر تحریم بر بخش تولیدی مؤسسه شکایت داشته و بیان کردند که تحریم‌ها باعث شده مواد اولیه دیرتر به دست آن‌ها برسد؛ درنتیجه روند اجرای تحقیقات و فرایندهای تولیدی با کندی و زمان‌برشدن مواجه شود.البته تولیداتی که از گذشته در کشور بوده است، همچنان پابرجا به کار خود ادامه می‌دهد؛ اما برای تولید مواد جدید و فاکتورهای جدید و مطابق علم روز دنیا، مؤسسه با مشکل مواجه است. به گفته یکی از پژوهشگران: «فعالیت‌های تولیدی که از گذشته و قبل از انقلاب اسلامی در کشور اجرا می‌شد، مثل تولید برخی واکسن‌ها، با مشکلی مواجه نشده است. اثر تحریم در حیطۀ فعالیت‌های تولیدی، بیشتر روی تکنولوژی‌های جدید است؛ مثل تولید داروهای ضدسرطان که به تکنولوژی‌های خارجی خیلی وابسته است». افراد کمی که به حوزۀ تحقیقات تعلق داشتند، معتقد بودند که در حوزۀ امور تحقیقاتی مشکلات کمتر است و این افراد منابع علمی‌ای که نیاز دارند را ازطریق کتابخانه و سازمان جهاد کشاورزی تأمین می‌کنند. مثلاً در یک مورد از مصاحبه‌ها پژوهشگر گفت: «دراین‌رابطه اگر بخواهم صراحتاً صحبت کنم، تحریم در حوزۀ تحقیقاتی، به دلیل آنکه تحقیقات ما اصیل نیست، نتوانسته تأثیر جدی بگذارد.» باتوجه‌به این گفته‌ها، می‌توان گفت آثار تحریم بر حوزۀ فعالیت‌های تحقیقاتی، کمتر از حوزۀ تولیدی خود را نشان داده است.

جدول ۳. درصد پاسخ به پرسش‌های حوزۀ اثرگذاری تحریم‌ها

 

موافق

نه مخالف،
نه موافق

مخالف

اطلاعی‌ ندارم

میانگین

تحریم‌ها بر آن دسته از فعالیت‌های تولیدی مؤسسه که نیاز‌های جدید کشور (مثل تولید برخی فاکتورهای سرطانی) را باید پاسخ بگوید، اثرات منفی گذاشته است

51

5/23

7/13

8/11

16/3

تحریم‌ها بر روند فعالیت‌های تحقیقاتی مؤسسه اثرات منفی گذاشته است

6/46

7/13

7/17

2

65/3

 

 

 

 

 

 

     اما در نتایج پرسش‌نامه (جدول ۳)، میزان موافقت با اثرگذاری تحریم‌ها بر فعالیت‌های پژوهشی (میانگین 65/3) بیش از موافقت با اثرگذاری تحریم‌ها بر فعالیت‌های تولیدی (میانگین 16/3) بود. علت این اختلاف احتمالاً این است که در مصاحبه‌ها تعداد کسانی که از حوزه تولیدی بودند بیشتر بود و در پیمایش، اکثر افراد (۳۳ نفر) متعلق به حوزه پژوهشی بودند. در حقیقت هر گروه،‌ تحریم‌ها را در حوزۀ کاری خود اثرگذارتر دانسته‌اند.

پرسش سوم: ماهیت اثرگذاری تحریم­ها بر مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی چیست؟

مصاحبه‌ها دو گونه اثر را برای تحریم‌ها آشکار کرد؛ شامل اثرات مثبت و اثرات منفی. آثار مثبت تحریم‌ها عبارتند از:

l  ایجاد اعتمادبه‌نفس در پژوهشگران

l  ایجاد خلاقیت در تبدیل محدودیت‌ها به فرصت

l  ایجاد روحیۀ خودباوری و ساخت تجهیزات جدید

l  ایجاد زمینۀ همکاری بیشتر میان پژوهشگران داخل کشور

l  ایجاد زمینۀ فکر و اندیشه

به گفتۀ یکی از پژوهشگران: «تحریم‌ها به‌نوعی اثرات مثبت هم داشته است. باعث ایجاد اعتمادبه‌نفس در پژوهشگران مؤسسه شده است. در نتیجه پژوهشگران ما توانایی تبدیل تجهیزات وارده از کشورهای سطح پایین مثل مالزی را به سطح بالاتر به‌ دست آورده‌اند.» به نظر می‌رسد در شاخه‌ها و رشته‌هایی در داخل کشور، با اعمال تحریم‌ها، پژوهشگران به فکر خودکفایی و استقلال افتاده و سعی کرده‌اند میزان وابستگی خود به خارج از کشور را کاهش دهند. به همین خاطر برخی تجهیزات آزمایشگاهی را ساخته‌اند و برخی مواد اولیه که قابل تهیه نیست را جایگزین مواد قبلی کرده‌اند. بنا بر مصاحبه‌ها، این حرکت ‌در برخی موارد مثبت و مناسب بوده است؛ اما مسئله‌ای که باید به آن توجه داشت این است که با وجود این موارد مثبت بازهم ما نیاز به استانداردسازی تجهیزات و مواد ساخته‌شده داخلی با استانداردهای جهانی داریم که در شرایط تحریم چنین امکانی وجود ندارد و به گفتۀ برخی از این افراد، شاید در کوتاه‌مدت بتوانیم برخی نیازها را برآورده سازیم، اما در بلندمدت آثار منفی تحریم بیشتر نمایان می‌شود. تعداد بیشتری از شرکت‌کنندگان در مصاحبه آثار منفی تحریم را بیشتر از آثار مثبت آن دانسته و بیان داشتند که این آثار منفی اثرات زیان‌باری بر بخش علمی وارد کرده است که درمجموع موجب هماهنگ‌نبودن و عقب‌ماندن از علم روزِ دنیا شده است. درنتیجۀ آثار منفی تحریم‌ها،‌ محققان ما به‌جای همسوشدن با علم روز و کار روی پروژه‌های جدید، وقتشان صرف انجام کارها و تهیه موادی می‌شود که چند سال قبل پژوهشگران خارجی انجام داده‌اند. آثار منفی عبارت‌اند از:

l  کاهش تعداد کارهای علمی مشترک با پژوهشگران خارجی

l  کاهش ارتباطات علمی با پژوهشگران خارجی

l  موضعی‌شدن تحقیقات و عدم هماهنگی با علم روز دنیا

l  ایجاد اثرات روانی

l  ایجاد خودتحریمی

l  عدم چاپ و داوری مقاله‌های پژوهشگران ایرانی توسط ناشران بین‌المللی

l  نبود و کمبود دسترسی به تجهیزات پیشرفته

l  صادرنشدن ویزای پژوهشگران برای شرکت در همایش‌های خارجی

l  کاهش قدرت انتخاب پژوهشگر

جدول ۴ نشان‌دهندۀ درصد موافقت و مخالفت پاسخ‌گویان با گزاره‌هایی است که نشان‌دهندۀ اثرات مثبت و منفی تحریم‌ها هستند. همان‌طور که مشخص است، درصد موافقت با اثرات منفی (مثل نبود دسترسی به پایگاه‌ها، طولانی‌شدن پژوهش، نبود امکان خرید تجهیزات) به‌طورکل بیش از موافقت با آثار مثبت تحریم‌ها (مثل تبدیل محدودیت به فرصت، ایجاد روحیه خودباوری و بروز خلاقیت) است. اثر منفی تحریم‌ها بر خرید تجهیزات

جدول ۴. درصد پاسخ به پرسش‌های ماهیت اثر تحریم‌ها

گزاره

موافق

نه مخالف، نه موافق

مخالف

اطلاعی ‌ندارم

میانگین

با شدت‌یافتن تحریم‌ها، دسترسی به پایگاه‌های معتبر علمی کاهش یافته و گاهی قطع شده است

6/74

2

6/21

2

73/3

تحریم‌ها باعث عدم امکان شرکت در همایش‌ها، کنفرانس‌ها و سمینار‌های علمی خارج از کشور شده است

61

6/17

4/29

9/3

33/3

تحریم‌ها باعث عدم امکان خرید مستقیم تجهیزات آزمایشگاهی برای کارهای علمی از کشورهای سازنده تجهیزات مثل آمریکا و... شده است

98

0

0

2

41/4

تحریم‌ها باعث زمان‌برشدن، کندشدن و طولانی‌شدن اجرای کارهای پژوهشی شده است

4/80

9/3

7/15

0

90/3

تحریم‌ها باعث کُندشدن و مشکل‌شدن تهیه منابع علمی شده است

8/60

8/7

4/29

2

41/3

تحریم‌ها باعث ایجاد اثرات روانی (به دو شکل: ترس محقق از متهم‌شدن
به جاسوسی؛ گرفتن انگیزه و روحیه تحقیق و پژوهش از محقق) و
درنتیجه کاهش اشتراک‌گذاری اطلاعات با خارجی‌ها شده است

2/41

5/23

4/31

9/3

14/3

 تحریم‌ها باعث نبود امکان اجرای طرح‌های مشترک علمی با کشورهای دیگر، برای محققان داخلی شده است

8/64

7/15

7/15

9/3

65/3

 تحریم‌ها باعث نداشتن امکانات کافی برای اجرای کارهای علمی
شده است

7/66

8/9

6/23

0

63/3

تحریم‌ها باعث موضعی‌شدن تحقیقات و عدم هماهنگی با علم روز دنیا شده است

9/50

7/13

3/53

0

29/3

تحریم‌ها باعث نبود و کمتر شدن دسترسی به تجهیزات پیشرفته و مراجعه به شرکت‌های واسطه‌ای برای تهیه تجهیزات سطح پایین شده است

3/86

2

8/9

2

06/4

تحریم‌ها باعث عدم داوری و چاپ مقالات محققان ایرانی توسط ناشران معتبر بین‌المللی و ناشرانی که ریشۀ امریکایی دارند، شده است

51

6/17

4/29

2

24/3

تحریم‌ها باعث ضعیف‌شدن و توقف ارتباطات علمی با سایر محققان
دنیا شده است

8/58

9/5

4/33

0/2

33/3

تحریم‌ها باعث صادرنشدن ویزای محققان برای شرکت در همایش‌ها
یا فرصت‌های مطالعاتی خارج از کشور‌‌ شده است

2/74

7/15

4/27

8/9

98/2

تحریم‌ها باعث کاهش قدرت انتخاب محقق برای دریافت تجهیزات
شده است

3/82

0

7/15

2

78/3

 تحریم‌ها باعث پایین‌آمدن عمق تحقیقات و سطح اطمینان از نتیجه تحقیقات شده است

47

9/3

47

2

04/3

 تحریم‌ها باعث عدم بهره‌برداری بهینه از نتایج برخی پژوهش‌ها
شده است

3/37

7/17

1/43

9/3

84/2

 

 

ادامه جدول ۴. درصد پاسخ به پرسش‌های ماهیت اثر تحریم‌ها

گزاره

موافق

نه مخالف، نه موافق

مخالف

اطلاعی ‌ندارم

میانگین

 تحریم‌ها باعث غلط ‌از آب‌ درآمدن نتایج به‌دست‌آمده از تحقیقات
به دلیل وجود مواد تقلبی و نبود مواد اصلی شده است

2/41

6/17

3/33

8/7

90/2

 تحریم‌ها باعث بی‌علاقه‌شدن محققان خارجی به اجرای کارهای علمی مشترک با محققان ایرانی شده است

1/47

5/23

6/21

8/7

12/3

 تحریم‌ها باعث عدم امکان گرفتن پذیرش توسط دانشجویان تحصیلات تکمیلی از کشورهای خارجی شده است

3/53

4/29

6/19

7/15

67/2

 تحریم‌ها باعث مقطعی‌شدن حرکت‌ها و کارهای علمی شده است (در کوتاه‌مدت شاید بتوان برخی نیازهای داخلی را رفع کرد، اما در بلندمدت آثار منفی بر جای می‌گذارد)

7/62

9/5

4/29

0/2

37/3

 تحریم‌ها باعث عدم امکان استانداردسازی و یکسان‌سازی تجهیزات و
مواد ساخت داخل کشور با استانداردهای بین‌المللی شده است

9/58

7/13

6/19

8/7

35/3

تحریم‌ها باعث ایجاد روحیه خودباوری، اعتمادبه نفس در پژوهشگران موسسه و درنتیجه توانایی تبدیل یا ارتقا تجهیزات وارده از کشورهایی
مثل مالزی، به سطح بالاتر شده است

3/31

4/29

4/33

9/5

88/2

 تحریم‌ها باعث ایجاد خلاقیت، خلق دستگاه‌ها و تجهیزات جدید توسط محققان داخلی شده است

6/19

5/25

49

9/5

51/2

 تحریم‌ها باعث بالابردن دید محققان برای تبدیل محدودیت‌ها به فرصت شده است

6/21

3/33

2/43

2

73/2

تحریم‌ها باعث ایجاد همکاری بیشتر بین محققان داخلی برای غلبه بر آثار منفی تحریم شده است

3/35

4/31

4/27

9/5

90/2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آزمایشگاهی با ۹۸درصد موافق و میانگین 41/4، نبود دسترسی به تجهیزات و مراجعه به واسطه‌ها با 3/86 درصد موافق و میانگین 06/4، و زمان‌برشدن کارهای پژوهشی با 4/80 درصد موافق و میانگین 90/3، شاخص‌ترین اثرات مخرب تحریم‌ها بوده‌اند. ازجملۀ دیگر نتایجِ جالب‌توجه می‌توان به اعتقاد پژوهشگران به غلط‌ از کار درآمدن نتایج تحقیقات داخلی به دلیل تحریم‌ها (2/41 درصد موافق)، ‌کاهش عمق تحقیقات (۴۷درصد موافق)، ایجاد اثر روانی در میان محققان و بروز خودتحریمی (2/41 درصد موافق) و مقطعی‌شدن کارهای علمی (7/62 درصد موافق) اشاره کرد که به‌نوبۀ‌خود اثرات منفی مهمی هستند. از سوی دیگر هستند محققانی که به اثر مثبت تحریم‌ها نیز باور دارند و آن را زمینه‌ای برای بروز خلاقیت و ایجاد روحیه خودباوری می‌دانند. لازم به ذکر است که آزمون‌های ناپارامتری من‌ویتنی و کروسکال والیس نشان داد که میان پژوهشگران زن و مرد و نیز میان افراد دارای سطوح مختلف تحصیلی (کارشناسی ارشد، دکترای حرفه‌ای و دکترای تخصصی) تفاوت معناداری ازنظر نگرش آن‌ها نسبت به تحریم‌ها وجود نداشت. اما آزمون کروسکال والیس (x2 = 16.5, df = 7, p = 0.02) نشان داد که افراد با تخصص‌های مختلف و حوزۀ کاری متفاوت، نگرش متفاوتی نسبت به تحریم‌ها دارند.

پرسش چهارم: آیا رفتارهای اطلاعاتی و ارتباطات علمی پژوهشگران درنتیجۀ تحریم‌ها تغییر کرده است و در صورت تغییر‌، چگونه تغییر کرده است؟

مصاحبه با پژوهشگران و رئیس کتابخانه و بررسی اسناد مرتبط با ارتباطات علمی مؤسسه نشان داد که درمورد رفتارهای اطلاعات و فعالیت‌های پژوهشی زیر، تغییراتی صورت گرفته که عبارتند از:

شرکت در همایش‌ها و سمینارهای خارجی: به‌طورکل، شرکت پژوهشگران مؤسسه در همایش‌های خارجی خیلی کم شده است که یک دلیل آن پرداخت‌نشدن هزینه‌ها توسط مؤسسه است که موجب می‌شود افراد برای شرکت، بخش زیادی از هزینه را خود پرداخت کنند. در برخی موارد نیز علت آن مشکلات صدور ویزا بوده است: «در سال‌های گذشته در چندین همایش و سمینار شرکت کرده‌ام؛ اما در چند سال اخیر نتوانسته‌ام در همایش‌های برگزارشده در برخی کشورهای امریکایی و اروپایی شرکت کنم؛ زیرا ویزای من صادر نشد.» گاه نیز علت شرکت‌نکردن در همایش، سیاست‌های مرتبط با تحریم برگزارکنندگان همایش بوده است: «یکی‌دو مورد همایش خارجی در کشورهای اروپایی بود که قصد داشتم در آن‌ها شرکت کنم، اما متأسفانه به من ایمیلی ازطرف برگزارکنندگان همایش ارسال شد که گفته شده‌ بود از پذیرش شما در این همایش به دلیل تحریم ایران معذوریم.» این مسائل، ارتباطات علمی بین‌المللی پژوهشگران به‌ویژه با کشورهای توسعه‌یافتۀ حوزه‌های علمی مرتبط را تضعیف کرده است. نکته مهمی که یکی از پژوهشگران به آن اشاره داشت، این است که تحریم‌های خارجی موجب ظهور نوعی خودتحریمی نیز شده است؛ به این معنا که فضای داخلی و رویکرد برخی مسئولان نسبت به مسائل علمی نیز گاه آن‌قدر درگیر مسائل امنیتی می‌شود که آن نیز در کنار تحریم‌های خارجی موجب ظهور محدودیت‌ها و محرومیت‌های بیشتر برای پژوهشگران می‌شود.

مراوده‌های علمی با کشورهای خارجی: در گذشته در موارد متعدد، از پژوهشگران خارجی به دلایلی مثل سخنرانی، گذراندن دوره‌های علمی و همکاری پژوهشی دعوت به حضور در مؤسسه می‌شد که این موارد در دوران تحریم بسیار کاهش یافته است. به‌زعم یکی از مصاحبه‌شوندگان: «به نظر می‌رسد پژوهشگران خارجی به دلائل امنیتی علاقه‌ای به آمدن به ایران و اقامت و انجام کارهای علمی ندارند. حداقل در داخل مؤسسه که چنین حالتی ایجاد شده است.»

خریداری مجلات علمی و حق اشتراک پایگاه‌های اطلاعاتی: یکی از نیازهای اصلی هر پژوهشگر برای فعالیت علمی دسترسی به منابع علمی روز دنیاست که اصلی‌ترین آن‌ها مقالات مجله‌های علمی است. دسترسی به پایگاه‌های علمی خارجی در دوران تحریم کاهش یافته است و به‌ویژه پس از سال ۱۳۸۷ به دلایل مرتبط با تحریم‌های بانکی و نیز نبود بودجه کافی قطع شده است. این امر موجب توسل پژوهشگران به شیوه‌های دیگری برای تأمین نیاز خود شده است؛ ازجمله: «در گذشته اشتراک این پایگاه‌ها را داشتیم و به راحتی استفاده می‌کردیم؛ اما در حال حاضر با استفاده از یوزر و پسوردهای غیرقانونی مقالات را دانلود کرده و در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهیم.» همچنین در گذشته به دلیل اشتراک پایگاه‌ها، پژوهشگر خود به طور مستقیم مقاله را از سایت دریافت می‌کرد؛ اما اکنون ارتباط با کتابخانه بیشتر شده است و پژوهشگران از کتابخانه به عنوان یک واسطه برای تهیه مقالات استفاده می‌کنند و کتابخانه سعی می‌کند به شیوه‌های مختلف تاحدامکان مقاله را تهیه کند و برای پژوهشگر ارسال کند که البته این شیوه مطلوبی نیست؛ چرا که به معنای این است که پژوهشگر باید مدتی منتظر دریافت مقاله موردنظر خود باشد. درحالی‌که در گذشته به محض نیاز، مقاله با یک کلیک در دسترس بود. همچنین استفاده از مجله‌های دسترسی آزاد در میان محققان بیشتر شده است؛ چرا که این مجلات رایگان هستند.

اجرای طرح‌های پژوهشی مشترک با همکاری پژوهشگران خارجی: مؤسسه در گذشته طرح‌های پژوهشی مشترک زیادی با پژوهشگران و سازمان‌های خارجی داشته است. تحریم‌ها موجب افت‌وخیز در تعداد این طرح‌ها شده است. اما خوشبختانه هرگز به طور کامل این نوع همکاری پژوهشی قطع نشده است. به‌عنوان‌مثال در سال ۱۳۹۲ هفده طرح مشترک با خارجی‌ها انجام شده است.

اجرای طرح‌های پژوهشی با کمک و حمایت مالی خارجی‌ها در داخل کشور: «در سال‌های گذشته برخی طرح‌های پژوهشی داخلی داشتیم که با کمک مالی خارجی‌ها در ایران اجرا می‌شد. در واقع گرنت‌های خارجی بود که به ایران داده می‌شد؛ اما در سال‌های اخیر کمتر شده و حدود 7 مورد داشته‌ایم.»

جدول ۵. درصد موافقت با راهکارهای پیشنهادی

گزاره

موافق

نه مخالف، نه موافق

مخالف

میانگین

بهتر است مواد موردنیاز آزمایشگاهی یا منابع علمی را به طور انحصاری از یک کشور تهیه نکرد؛ بلکه از سایر کشورها نیز خریداری کرد

85

10

6

15/4

بهتر است ارتباط با کشورهای دسته‌دوم مثل چین و هند را به‌عنوان راه جایگزین تقویت کنیم

41

25

35

03/3

باید به استفاده از راه‌های غیرقانونی مثل گرفتن یوزر و پسوردها و هک‌کردن سیستم پایگاه‌های اطلاعاتی و دانلود مقالات روی آورد

17

25

58

36/2

محققان ما باید به دنبال ارتقای کیفیت و جایگاه علمی خود باشند؛ چون شاخص‌بودن محقق سبب نیاز جامعه علمی جهانی به او شده و ارتباط علمی بدون توجه به تحریم‌ها تداوم می‌یابد

78

8

14

4

راهکاری برای دورزدن تحریم وجود ندارد (اگر هم باشد مقطعی است). نهایتاً باید تحریم‌ها را از میان برداشت یا کاری کرد که اصلاً تحریم نشویم تا مشکلات به‌صورت ریشه‌ای حل شود

65

23

12

68/3

مشکلات ما بیشتر داخلی و ناشی از مدیریت غلط است. اگر این مشکلات حل شود، مدیریت صحیح در سطح سازمان‌های داخل کشور اعمال شود و برنامه‌ریزی درست برای مقابله با تحریم انجام شود، تحریم‌ها نمی‌توانند زیاد بر کارهای علمی تحقیقاتی تاثیر بگذارند

79

15

6

23/4

 

 

 

کتاب‌های خارجی نوشته‌شده توسط پژوهشگران مؤسسه: درزمینۀ کتاب‌های خارجی که توسط پژوهشگران مؤسسه نوشته می‌شود، نمی‌توان آمار دقیقی داد و تقریباً تعداد محدودی است. به دلیل محدودیت‌های بودجه مؤسسه، اکنون پژوهشگران بیشتر مایل‌اند کتاب‌هایشان را خارج از مؤسسه و با نام خود چاپ کنند و نامی از مؤسسه در کتاب چاپ نشود.

پرسش پنجم. چه راهکارهایی برای مواجهه با تحریم‌ها علیه مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی می‌توان پیشنهاد کرد؟

در پرسش‌نامه بر اساس برخی نظرات که مصاحبه‌شوندگان مطرح کرده بودند، نظر پاسخ‌گویان درمورد راهکارهایی برای مقابله با تحریم‌ها پرسیده شد که نتیجه در جدول ۵ ارائه شده است. تهیه مواد و تجهیزات از کشورهای متعدد برای وابسته‌نبودن به یک کشور خاص، تکیه بر خود و تلاش برای ارتقای کیفیت کار خودِ محققان، دو راهکار پیشنهادی بودند که درصد قابل‌توجهی از افراد با آن موافق بودند. از سوی دیگر اجماعی بر سر راهکارهایی مثل ارتباط با کشورهای درحال‌توسعه مثل چین و هند و یا توسل به شیوه‌های غیرقانونی برای دسترسی به منابع اطلاعاتی وجود ندارد و تعداد مخالفان این راهکارها نیز کمتر از موافقان آن‌ها نیست. عده‌ای نیز معتقدند که مشکل کشور ناشی از تحریم نیست؛ بلکه ناشی از سوء مدیریت است و باید به آن رسیدگی کرد. حدود دوسوم افراد نیز اعتقاد داشتند که چارۀ اصلی نه در تلاش برای دورزدن تحریم‌ها، بلکه در یافتن راهی برای پایان‌دادن به تحریم‌ها و لغو آن‌هاست. یک پرسشِ باز نیز در پرسش‌نامه برای نظرخواهیِ کلی درج شده بود که برخی از آن استفاده کرده و نظراتی بیان کردند. ازجمله یکی از پاسخ‌گویان نوشته بود: «کارهای تحقیقاتی داخلی بیشتر ازآنکه تحت تاثیر تحریم‌ها باشد، به علت ضعف محققان و ترس آن‌ها برای ورود به مسائل چالش‌برانگیز ضعیف است. بهتر است روحیه خودباوری در افراد و محققان افزایش پیدا کند تا ترس از ورود به مسائل از بین برود. همچنین اندیشیدن دربارۀ راهکارهای جدید تا افراد بتوانند به‌صورت عمیق وارد فاز مطالعاتی درمورد یک موضوع شده و دغدغۀ ارتقا و سایر مسائل را نداشته باشند.»

 

 

 

 

 

 

 

نتیجه‌گیری

نتایج این مطالعه نشان داد که مؤسسۀ تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی از دو بعد علمی و اقتصادی تحت تأثیر منفی تحریم‌های خارجی قرار گرفته است. مطالعات گذشته نیز مؤید اثر منفی تحریم‌ها بر سازمان‌های دانش‌بنیان بودند (انصاریان، ۱۳۹۱). تحریم‌ها در بُعد اقتصادی آثار منفی بر مسائل مالی مؤسسه داشته است و سبب محدودیت بودجه شده که این محدودیت خود سبب کاهش ارتباطات علمی و کاهش امکانات پژوهشی شده است. ازنظر علمی نیز محدودیت‌هایی برای شرکت در همایش‌ها و سمینارهای خارجی، تهیه و تأمین مقاله و مراودات علمی با پژوهشگران خارجی ایجاد شده است. از همه مهم‌تر، نبود دسترسی به استانداردها و پروتکل‌های داروسازی است که عاملی بسیار مهم در ارتقای سلامت دام و طیور و رفع بیماری‌های مشترک دام و انسان است، خلل زیادی در فعالیت مؤسسه به عنوان یک واحد تولید دارو ایجاد می‌کند. نتایج، نشان‌دهندۀ آسیب‌پذی  دو حوزه فعالیت‌های تولیدی و تحقیقاتی مؤسسه از تحریم‌هاست. ارتباطات علمی و فعالیت‌های پژوهشی پژوهشگران مؤسسه و کارهای علمی مشترک آنان با پژوهشگران خارجی نسبت به سال‌های گذشته کمتر شده است. این یافته دور از انتظار نیست؛ چرا که همان‌طور که اشاره شد، تحریم مانع مبادلۀ آزاد اطلاعات است (قانع، ۱۳۸۳) و موجب افت ارتباطات علمی می‌شود (معین، ۱۳۷۳).

در واقع در گذشته، ارتباطات علمی با کشورهای آمریکایی و اروپایی بیشتر بود؛ اما در حال حاضر این ارتباط بسیار کم‌رنگ و حتی در برخی موارد قطع شده است. در حال حاضر ارتباطات علمی بیشتر با کشورهای کمتر‌توسعه‌یافتۀ دنیا افزایش یافته است. در حیطۀ فعالیت‌های پژوهشی آسیب‌های مختلفی وجود داشته است؛ ازجمله دسترسی به منابع اطلاعاتی (به‌عنوان‌مثال مجله‌های بین‌المللی)، تجهیزات آزمایشگاهی، مواد لازم برای آزمایش‌ها، قطعات یدکی دستگاه‌های مورد استفاده در پژوهش دشوار شده است و درنتیجۀ این‌ها اجرای پژوهش‌ها زمان‌برتر و سخت‌تر شده است. اثرگذاری تحریم‌ها بر حوزه کاری رشته‌های مختلف متفاوت بوده است و متخصصان رشته‌های مختلف نگرش متفاوتی نسبت به میزان اثر تحریم‌ها دارند. اگرچه تحریم‌ها دارای آثار مثبتی، دست‌کم از نگاه عده‌ای از پژوهشگران نیز هستند؛ ازجمله: تقویت روحیه خودباوری و زمینه‌سازی برای بروز خلاقیت؛ اما آثار مخرب زیادی دارند که همگی آن‌ها نتیجۀ مستقیم تحریم نیستند و برخی را می‌توان با مدیریت صحیح از بین برد. ازجملۀ این موارد می‌توان به اثرات روانی تحریم بر پژوهشگران که گاه ناشی از فضای امنیتی ایجاد شده یا سخت‌گیری‌های مدیریتی است اشاره کرد.

این تحقیق که از معدود مطالعه‌ها درمورد اثر تحریم‌های علمی واقتصادی بر پژوهش و پژوهشگران بود، به شناخت بهتر اثر تحریم‌ها کمک کرد. اما لازم است مطالعات کمّی و کیفی در ابعادگسترده‌تری در سایر انواع نهادهای پژوهشی (مثلاً خارج از حوزۀ سلامت) نیز تکرار شود تا به شناخت جامعی از اثر تحریم‌ها و چگونگی مواجهه با آن برسیم. همچنین این تحقیق حوزه‌هایی از اثرگذاری تحریم‌ها را آشکار ساخت که می‌توان با اتخاذ تدابیر صحیح اثر تحریم‌ها را به حداقل رساند. به‌عنوان‌مثال اگر چه تحریم، اجرای امور پژوهشی را طولانی‌تر می‌کند، اما می‌توان با کاهش لختی نظام مدیریت پژوهش در ایران و چابک‌ترکردن آن، این اثر تحریم را خنثی کرد. بر اساس این پژوهش، می‌توان پیشنهادهایی به مسئولان ارائه داد؛ ازجمله اینکه در رفع موانع اداری و غیراداریِ ارتباطات علمی پژوهشگران کشور با پژوهشگران خارجی و مراکز علمی بین‌المللی بکوشند و تلاش کنند تا عوامل ایجادکننده و تقویت‌کنندۀ احساس خودتحریمی یا خودمحدودسازی را شناسایی و رفع کنند. برای رفع این موانع می‌توان همکاری میان سازمان‌های داخلی (مثل گمرک و غیره) را بیشتر کرد. همکاری بین سازمان‌های داخلی و مدیران بیشتر شود. مثلاً گمرک در شرایط تحریم، مؤسسۀ سرم‌سازی و مراکز این‌چنینی در داخل کشور را که در فهرست اصلی تحریم‌های خارجی قرار دارند، حمایت کرده و با حداقل هزینه‌ها، کالای سفارش داده‌ شدۀ مؤسسه را ترخیص کند. این حمایت خود از زمان‌برشدنِ رسیدن مواد اولیه و تجهیزات به مؤسسه جلوگیری می‌کند. از توان بخش خصوصی برای پشتیبانی از نهادهای پژوهشی نیز می‌توان بهره بهتری برد که این امر نیاز به برنامه‌ریزی دارد



[1] . Carter, B. E.

[2] . Ferrier, R. W.

[3] . Wikipedia.org

[4] . Elsevier

[5] . Taylor & Francis

[6] . New York The Sun

[7] . The Register

[8] . University of Twente

[9] . bbc.co.uk

[10] . Scidevnet

[11] . Petrecu, I.M.

[12] . triangulation

[13] . Strauss A.,Corbin. J.

ابراهیمی، قربانعلی. (1372). اجتماع علمی و ساختارهای آن. رهیافت، 5، 30-40.

استراس، آنسلم و کوربین، جولیت. (1384). اصول روش تحقیق کیفی؛ نظریه مبنایی؛ رویه‌ها و روش‌ها (ترجمۀ بیوک محمدی) تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

انصاریان، مجتبی. (1391). تحریم‌های بین‌المللی و یک‌جانبه علیه ایران از دیدگاه حقوق بشر: آثار آن بر حقوق اقتصادی و توسعه. پایان‌نامۀ دکترای تخصصی. دانشکده الهیات. دانشگاه پیام‌نور مرکز.

بی‌بی‌سی فارسی. (1393). لغو محدودیت دسترسی دانشجویان ایرانی به کورسرا. بازیابی‌شده در 11تیر1393از:

(1392). اقدام جدید غرب در راستای «تحریم علمی» ایران. بازیابی‌شده در 10 تیر1393 از:

http://www.tabnak.ir/fa/news/334851/ اقدام-جدید-غرب-در-راستای-تحریم-علمی-ایران

جام‌جم‌ آنلاین. (1392). اعتراض به تحریم علمی ایران. بازیابی‌شده در 27 آبان1392 از:

جلالی، رستم. (1391). نمونه‌گیری در پژوهش‌های کیفی. مجلۀ تحقیقات کیفی و آمیخته در علوم سلامت، 4 (1)، 313-314.

داورپناه، محمدرضا. (۱۳۹۱). ارتباط علمی: نیاز اطلاعاتی و رفتار اطلاع‌یابی. تهران: دبیزش؛ چاپار.

دلاور، علی. (1390). روش تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی. ویرایش 4، تهران: نشر ویرایش.

 

عزیزنژاد، محمد و سیدنورانی، سیدمحمدرضا. (1389). بررسی آثار تحریم بر اقتصاد ایران با تأکید بر تجارت خارجی. مجلس و پژوهش، 16 (16)، 165-210

فخاری، حسین، سلیمانی، داوود و دارایی، محمدرضا. (1392). بررسی اثرات تحریم‌های اقتصادی بر عملکرد شرکت‌های دانش‌بنیان کشور. فصل‌نامۀ سیاست علم و فناوری، 5 (3)، 1-16.

محمدی، اکرم. (1386). تأثیر ارتباطات علمی بر تولید دانش. مجلۀ جامعه‌شناسی ایران. 8(1)، 52-75.

قانع، محمدرضا. (1383). آرشیو مدارک الکترونیکی: شیوه‌ای نوین در ارتباطات علمی. اطلاع‌شناسی، 2 (2)، 77-100.

معین، محمد. (1382). فرهنگ فارسی (متوسط): شامل یک مقدمه و سه بخش: لغات، ترکیبات خارجی، اَعلام. تهران: امیرکبیر.

معین، مصطفی. (1373). کارنامۀ آموزش عالی: چشم‌اندازهای امیدبخش در آموزش عالی و آسیب‌پذیری‌های آن. فصل‌نامۀ علمی و فرهنگی وابسته وزارت فرهنگ و آموزش عالی، دفتر دانش، ۱، ۶۷.

ویکی‌پدیای فارسی. تاریخ دسترسی 2 تیر 1393 از: http://fa.Wikipedia.org/wiki/ تحریم‌ها_ علیه_ ایران

یاوری، کاظم و محسنی، رضا. (1389) آثار تحریم‌های تجاری و مالی بر اقتصاد ایران: تجزیه‌و‌تحلیل تاریخی. مجلس و پژوهش، 16(16)، 9-53.

یزدان‌فام، محمود. (1385). تحریم‌های بین‌المللی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. فصل‌نامۀ مطالعات راهبردی، 9(4)، 789-820.

Carter, B. E. (1988). International Economic Sanctions. Cambridge: Cambridge University Press.

Ferrier, R. W. (1982). The History of the British Peterleum Company. Cambridge: Cambridge University Press.

New York The Sun (2006). 40 Iranians Are Turned Back at a U.S. Airport. Retrieved 22 Apr 2013 From:

Petrecu, I.M. (2008). Rethinking Economic Sanction Success: Sanctions as Deterrents, Retrieved 22 Apr 2013 From: http://www.eea-esem.com/files/papers /EEA-ESEM/2011/2297/draft122710 all.pdf

Scidevnet (2007). Florida puts 6 countries off limits for its academics. Retrieved 22 Apr 2013 From: www.Scidev.net/global/

The Register. (2007). Yahoo! Mail and Hotmail strike out Iran. Retrieved 22 Apr 2014 From: http://www.theregister.co.uk/2007/11/07/yahoo-google-microsoft-iran/University of Twente. (2008). Iran students. Retrieved 22 Apr 2014 from:  

http://www.utwente.nl/en/news/2008/janury/Iran%20standpunt%20standpunt %20UT%20(Engels)%20280107.doc/