تحلیل استنادی مقالات اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) از سال 1385 تا1390

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی پردیس علوم و تحقیقات همدان

2 استادیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی

3 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

هدف: هدف از پژوهش حاضر، تعیین وضعیت مقالات اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران بوده‌‌است که میان سال‌های 1385 تا 1390 در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام نمایه ‌شده‌اند.
           
روش‌شناسی: این پژوهش از نوع کاربردی بوده و با روش تحلیل استنادی که ازجمله روش‌های علم‌سنجی است، انجام ‌شده ‌‌است.
           
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان‌می‌دهند از کل 1640 نفر عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، 1237 نفر، 12477 عنوان مقاله در این پایگاه داشته‌اند. تعداد استناد به مقالات بسیار کم و به میزان 341 استناد بوده ‌است. پردیس کشاورزی و منابع طبیعی بیشترین میزان مقاله و بیشترین درصد استناد را در این پایگاه داشته‌‌است. رشد تولید مقالات از سال 1385 تا 1389 به‌صورت صعودی بوده، تنها در سال 1390 با افت کم مقاله نسبت‌به سال 1389 مواجه شده‌است؛ رشد استنادها نیز در این مدت، روندی نزولی را طی‌کرده‌‌است. محمدرضا بی‌همتا، عضو هیئت علمی پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، بیشترین تعداد مقاله و علی‌اکبر صبوری، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک، بیشترین استناد را در این پایگاه دریافت‌کرده‌اند.
           
نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق حاضر نشان دادند که برخی از اعضای علمی در دوره مورد نظر فاقد تولیدات علمی نمایه شده در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام بوده­اند.
            

کلیدواژه‌ها


علم و فناوری نیروهای، محرک جامعه معاصر ما هستند که تحلیل این نیروها در جهت تبیین سیاست‌ها و مدیریت تحقیق‌های علمی ضروری است؛ با توجه به این موضوع، به تحلیل اعتبار پیشرفت‌های علمی و فناوری نیازداریم که این ارزیابی عملکرد پژوهشی برمبنای روش‌های کتاب‌سنجی و شاخص‌های آن انجام‌‌می‌شود (موئد[1]، 2002: 281). تحلیل استنادی، یکی از روش‌های کتاب‌سنجی است که به ارزیابی متون علمی براساس شمارش استنادهای تعلق­گرفته به آن متون می­پردازد (عصاره، 1377: 34). تحلیل استنادی ازجمله کاربردهای استناد است که رابطه‌ میان مدرک استنادکننده و مدرک استنادشده را بررسی‌‌می­کند و به مطالعه‌ قواعد حاکم بر این رابطه می‌پردازد. در دانشنامه‌ کتابداری و اطلاع‌رسانی، «استناد» اینچنین تعریف‌شده‌است «یادداشت ارجاعی به اثری که از آن عبارتی نقل‌شده‌‌است یا ارجاعی به یک اثر یا یک منبع موثق به‌منظور اثبات صحت یک مطلب یا یک نظر» (سلطانی و راستین، 1379: 14). اغلب، پژوهشگران در نوشته‌های خود به آثاری که ربط موضوعی با نوشته آنها دارد، ارجاع ‌می­دهند و از این آثار برای تأیید نظر خویش استفاده‌می‌کنند یا تفاوت نظر خود را با اندیشه‌ها و یافته‌های جدید نشان ‌می‌دهند؛ این آثار را که به منابع یا مأخذ نیز شهرت‌دارند، «استنادشده یا سند» و نوشته‌ای را که به آنها استنادمی‌کنند، «استناد‌کننده یا متن» می‌نامند (حری، 1381: 176)؛ به ‌بیان‌ دیگر، تحلیل استنادی به بررسی و ارزیابی آثار، منابع و نویسندگان آنها و مجلاتی که این منابع در آنها منتشرمی­شوند یا کشورهای تولیدکننده این منابع می­پردازد. به عقیده لنکستر، یکی از کاربردهای تحلیل استنادی، شناسایی نویسندگانی است که بیشتر از دیگران مورد استناد قرارمی­گیرند (چاوشی نجف‌آبادی و شعبانی، 1388: 22). با تحلیل استنادی صاحبان پژوهش‌های ضعیف، فعالیت‌های پژوهشی را یا ادامه ‌نمی‌دهند و کنارمی‌روند یا اصلاح‌شده و به پژوهشگرانی فعال تبدیل‌می‌شوند و به مقاله‌های ضعیف نیز استناد نمی‌شود (مک رابرتز و مک رابرتز[2]، 1989: 344). امروزه تمام یا بخشی از اعضای هیئت علمی و پژوهشگران دانشگاه‌ها، براساس مقالاتی که منتشر ‌می‌کنند و تعداد استنادهایی که مقالات منتشرشده آنها در مجلات علمی معتبر دریافت‌ می‌کنند، مورد قضاوت و ارزیابی قرار می‌گیرد.

امروزه استناد و رتبه‌بندی اطلاعات به جنبه‌های کلیدی مدیریت‌ دانش در نهادهای دانشگاهی و پژوهشی تبدیل ‌شده ‌‌است (هرثر[3]، 2009: 361) و استنادها، راهنمای پژوهشی مفیدی برای جستجو و ارزیابی اطلاعات محسوب ‌می‌شوند. دانشگاه تهران، دانشگاهی جامع و بین‌المللی است که در حوزه‌های مختلف آموزش، پژوهش و فناوری فعالیت ‌دارد. سالانه، پژوهشگران این دانشگاه، پژوهش‌هایی مختلف در سطح ملی و بین‌المللی انجام‌می‌دهند و این پژوهش‌ها سهمی عظیم در تولیدهای علمی کشور دارند (سند چشم‌انداز دانشگاه تهران در افق 1404، 1390).

پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)[4] توسط مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری هدف بنیان‌گذاری پایگاه استنادی مستقل و خاص دانشمندان جهان اسلام و مراکز اسلامی و مرتبط با سایر پایگاه‌های استنادی علمی جهان در سال 1380 پا به عرصه وجود نهاد؛ این پایگاه پس از ایالات متحده آمریکا و هلند، سومین نظام استنادی جهان را بنیان‌گذاری‌ کرده ‌‌است. با توجه به اهمیت این پایگاه در میان کشورهای جهان اسلام و همچنین نمایه ‌شدن بسیاری از مجلات علمی آنها در آن، تعیین جایگاه و میزان مشارکت دانشمندان اسلامی در این پایگاه به‌عنوان مرجع استنادی کامل و معتبر برای کشورهای اسلامی، همانند نمایه استنادی علوم، امری لازم و ضروری است. با توجه به اینکه استناد، روشی برای کسب اعتبار علمی است و هرچه یک مقاله، بیشتر مورد استناد قرارگیرد، معروف‌تر و اهمیت آن در جامعه علمی بیشتر می‌شود، ضروری است که وضعیت منابع علمی تولیدشده توسط اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران از این نظر ارزیابی‌شود.

بیان مسئله پژوهش

حجم زیادی از پژوهش‌های محققان کشور به‌صورت مقالات فارسی و در مجلات فارسی منتشرمی‌شود. پایگاه استنادی علوم جهان اسلام این مقالات را از سال 1378 تاکنون در این پایگاه نمایه‌کرده و بستری مناسب برای مطالعات علم‌سنجی محققان فراهم ‌آورده ‌است؛ این پایگاه در بخش فارسی به تجزیه ‌و تحلیل مجلات و ارزیابی و رتبه‌بندی مراکز علمی و نویسندگان همانند پایگاه استنادی علوم، می‌پردازد، با این تفاوت که برای زبان فارسی و کشورهای اسلامی، طراحی و بومی شده ‌است. مقالات علمی از منابع رسمی تبادل اطلاعات در جامعه علمی و دانشگاهی است و این مقالات، حاصل تلاش‌ها و مطالعات علمی و پژوهشی محققان هستند؛ بنابراین میزان استناد به این منابع، اهمیت آنها را دوچندان‌می‌کند، زیرا نشان‌دهنده میزان استفاده آنها توسط محققان دیگر و تأثیر مطالب آنها در نوشته‌های دیگران است. یکی از کاربردهای تحلیل استنادی، استفاده از روش‌های علمی و معتبر برای ارزیابی مقالات پژوهشگران با استفاده از میزان استناد به آنهاست؛ با این مطالعات می‌توان به میزان فعالیت علمی و پژوهشی افراد و میزان تأثیرگذاری مطالعات آنها پی‌برد. با توجه به مطالب گفته‌‌شده و اهمیت دانشگاه تهران به‌عنوان دانشگاهی جامع در کشور، می‌توان اینچنین نتیجه‌ گرفت که تعیین تعداد مقالات اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران و میزان استناد به آنها در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام می‌تواند معرف درجه اعتبار و میزان فعالیت پژوهشی این استادان باشد؛ بنابراین تعیین سطح مشارکت اعضای هیئت علمی این دانشگاه و تجزیه‌وتحلیل کمی و کیفی فعالیت‌های علمی آنان می‌تواند به تشخیص روند پژوهش، تولید و رشد دانش و اطلاعات درزمینه‌های علمی گوناگون کمک‌کند و به رسالت این دانشگاه درراستای چشم‌انداز آن جامه‌عمل‌بپوشاند؛ بنابراین مسئله اصلی این پژوهش، این است که فعالیت علمی اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران در قالب تولید مقاله و اثربخشی مقالاتشان با ارزیابی استنادهای آنان، در طول سال‌های 1385 تا 1390 در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام که سومین پایگاه استنادی در جهان است، چگونه است؟

پرسش‌های پژوهش

1. دانشکده‌های فعال دانشگاه تهران از لحاظ تولید مقاله و استناد کدام‌اند؟

2. کدام اعضای هیئت علمی، بیشترین تعداد مقاله و بیشترین استناد را دارند؟

3. پراستنادترین مقالات اعضای هیئت علمی کدام‌اند؟

4. کدام مجلات، بیشترین تعداد مقاله و استناد را داشته‌اند؟

5. اعضای هیئت علمی در چه سال‌هایی بیشترین و کمترین تعداد مقاله و استناد را دارند؟

پیشینه پژوهش

در پژوهش­های انجام ‌‌شده، از روش تحلیل‌ استنادی برای سنجش وضعیت استناد، شیوه­های استناد، تأثیر استنادی و میزان خوداستنادی استفاده‌شده ‌‌است. اغلب پیشینه‌ها نیز به تحلیل استنادی مقالات مجلات، موضوع یا رشته‌ای خاص یا مأخذ پایان‌نامه‌ها مربوط‌اند و پژوهش‌هایی که به ارزیابی کیفیت مقالات اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها به‌عنوان بدنه‌ اصلی و علمی آنها پرداخته‌باشند، بسیار کم هستند؛ همچنین، پژوهش­هایی هم که به این مهم پرداخته‌اند، به‌طور معمول از نمایه استنادی علوم (ISI)[5] استفاده‌ کرده‌اند؛ درحالی‌که تعدادی بی‌شمار از مقالات پژوهشگران ایرانی به زبان فارسی و در مجلات فارسی منتشرمی‌شوند و پایگاه استنادی علوم جهان اسلام به‌عنوان سومین پایگاه استنادی جهان، اغلب این مقالات را نمایه‌می‌کند که این امر می‌تواند کمکی شایان به مطالعات تحلیل استنادی ارائه‌دهد.

هاریداسان[6] و کول شرستا[7] (2007) در تحقیق خود با عنوان «تحلیل استنادی مقالات مجله سازمان دانش» با مطالعه این مجله در دوره 9 ساله 1993 تا 2001، نشان‌دادند که به‌طور متوسط به‌ازای هر مقاله، 21 استناد وجود‌‌دارد و منبع اصلی استنادها، کتاب‌هایی هستند که در نیمه دوم قرن، یعنی از سال 1982 تا 1991 منتشر شده‌اند. نویسندگان آمریکا، انگلیس و آلمان، به‌ترتیب، بیشترین مشارکت را داشته‌، هند، رتبه هفتم را در این پژوهش به خود اختصاص ‌داده ‌‌است. از لحاظ توزیع زبانی، بیشترین زبان استفاده‌شده، انگلیسی و پس از آن، آلمانی و فرانسه هستند. نیم‌عمر استنادی مجلات، چهارده سال بوده، الگوهای استنادی، نشان‌دهنده استفاده از خوداستنادی است. 

در پژوهشی که فاسا[8] (2011) با عنوان «تحلیل استنادی پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد گروه اقتصاد و توسعه کشاورزی دانشگاه فدرال تکنولوژی آکور نیجریه» انجام‌داد، مشخص شد که دانشجویان از منابعی مختلف در کارهای تحقیقاتی‌شان استفاده‌می‌کنند و مجلات، بیشترین میزان استفاده را در میان منابع اطلاعاتی دارند. یک‌سوم استنادها به منابع بیست سال پیش یا قدیمی‌تر، مربوط بودند و نشان‌دهنده این بود که عمده منابع موجود در کتابخانه به‌روز و جدید نبودند. بیش از نیمی از منابع استنادشده به‌وسیله یک نویسنده نوشته ‌شده‌ بودند و مجلات خارجی با 72درصد، نسبت‌به مجلات داخلی، بیشترین میزان استناد را داشتند؛ همچنین بیشترین استنادها به سال 2006 مربوط بود.

موضوع تحقیق باناتپانوار[9]، بیرادار[10] و کاناپاناوار[11] (2013) با عنوان «تحلیل استنادی پایان‌نامه‌های دکترای رشته گیاه‌شناسی دانشگاه کومپو در هند» نشان ‌داد که محققان این دانشگاه به‌طور عمده از مجلات استفاده ‌می‌کنند. الگوی استنادی منابع نشان‌‌ داد که استناد به مجلات، بیش از 77/74درصد؛ استناد به کتاب‌ها 20/16درصد و استناد به مقالات کنفرانس‌ها 48/4درصد بوده‌ است که این امر نشان‌دهنده اهمیت مجلات و وابستگی محققان به آنها برای کارهای تحقیقاتی است. استفاده از مجلات توسط پژوهشگران گیاه‌شناسی با قانون برادفورد مطابقت ‌دارد.

مختاری نبی (1382) در پایان‌نامه خود با عنوان «تحلیل استنادی مقالات تألیفی مدیریت در مجلات مورد تأیید کمیسیون بررسی نشریات علمی کشور در سال‌های 1375 تا 1380» نشان‌‌داد که در 220 عنوان مقاله، 4116 بار از مأخذ دیگر استفاده ‌شده ‌‌است. تعداد متوسط استناد در هر مقاله 70/18 استناد است. بالاترین میزان استناد، 84/64درصد به کتاب، مربوط است و از لحاظ زبانی نیز، زبان انگلیسی با 59/71درصد، دارای بیشترین استناد ‌است. میزان استناد به منابع تألیفی، 64/75درصد بسیار بیشتر از منابع ترجمه در متون فارسی است. استنادها دارای میانگین نیم‌عمر 63/8 سال هستند. بیشترین میانگین نیم‌عمر به پایان‌نامه‌ها (34/9 سال)، مربوط است و کمترین میانگین نیم‌عمر به منابع الکترونیکی (76/0 سال) اختصاص‌ دارد. 

در پژوهشی که محمدی ‌استانی و اصغرپور‌ مهربانی (1390) با عنوان «تحلیل استنادی مقالات فصلنامه روش‌شناسی علوم انسانی» انجام‌‌دادند، یافته‏ها نشان‌‌ دادند که در 135 عنوان مقاله چاپ‌شده، از 3014 استناد استفاده ‌شده‌ ‌است و میانگین استناد برای هر مقاله 99/22 و هر شماره 4/163 استناد است. نویسندگان مقالات، تمایلی کمتر به کار گروهی داشته، تنها 15/28درصد مقالات، حاصل کار گروهی بوده‌اند. از لحاظ جنسیت، 7/94درصد نویسندگان مقالات را نویسندگان مرد تشکیل ‌می‌دهند. با بررسی انواع منابع اطلاعاتی، مشخص شد که کتاب‌ها بالاترین استناد را به خود اختصاص‌داده‌اند و مجلات با وجود اینکه حاوی تازه‌ترین مقالات علمی و تحقیقاتی هستند به‌نسبت کتاب‌ها استنادی کمتر داشته‌اند. از لحاظ زبان، منابع انگلیسی، بیشترین استنادها را دارند و نسبت قابل‌توجهی از مقالات، خوداستنادی دارند.

روش‌شناسی پژوهش

در این پژوهش، مقالات اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام از سال 1385 تا 1390 (که شامل 12477 عنوان مقاله است)، بررسی ‌شدند. این پژوهش از لحاظ هدف کاربردی بوده و با روش تحلیل استنادی که ازجمله روش‌های علم‌سنجی است، انجام ‌شده ‌است. جامعه آماری این پژوهش، شامل 12477 عنوان مقاله از اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران است که اسامی آنها در وب‌سایت این دانشگاه[12] با عنوان «اعضای هیئت علمی» درج‌شده و این مقالات در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام میان سال‌های 1385 تا 1390 نمایه ‌شده‌اند؛ تعداد این اعضا در اردیبهشت ماه 1392 در این وب‌سایت 1640 نفر بوده که در 26 پردیس، دانشکده، مؤسسه و مرکز تحقیقاتی در حال تدریس هستند.

لازم به یادآوری ‌است که پردیس‌های دانشگاه هریک، مجموعه‌ای از دانشکده‌ها را دربر می‌گیرند و در تحقیق حاضر به این دلیل که در وب‌سایت دانشگاه از آنها به‌عنوان پردیس نام‌ برده ‌شده‌‌است و همچنین آشنایی بیشتر مخاطبان با نام پردیس‌ها، یافته‌های تحقیق براساس نام پردیس‌ها طبقه‌بندی ‌شده‌‌است؛ همچنین مقالات با استفاده از گزینه جستجوی پیشرفته نمایه استنادی علوم ایران استخراج‌ شده‌اند. نام هریک از اعضا با جستجوی نام در قسمت نمایه نویسنده تعیین‌ شد؛ در این مرحله تاحد ممکن تلاش‌شد که این اسامی با نام مستند قرارداده ‌‌شوند و از نام مستند در نمایه نویسنده استفاده ‌‌شود، زیرا ناهماهنگی در نگارش اسامی وجود داشت؛ همچنین در قسمت نمایه منبع، نیز نام دانشگاه تهران انتخاب و زمان انتشار مقالات به سال‌های 1385 تا 1390 محدود شد؛ این اطلاعات در فاصله زمانی اردیبهشت تا شهریور سال 1392، جمع‌آوری و درنهایت، داده‌های مربوط به تعداد مقالات، تعداد استناد، عناوین مجلات، عناوین مقالات پراستناد و سال چاپ مقاله، مشخص و اطلاعات در نرم‌افزار Excel وارد شدند.

تجزیه‌وتحلیل داده‌ها و یافته‌های پژوهش

یافته‌های پژوهش در قالب پاسخ به پرسش‌ها در ادامه مقاله بیان‌شده‌است.

پرسش 1. دانشکده‌های فعال دانشگاه تهران از لحاظ تولید مقاله و استناد کدام‌اند؟

داده‌های گردآوری‌شده نشان‌می‌دهند از میان 12477 عنوان مقاله نمایه‌شده در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی با دارابودن 4236 عنوان مقاله (34درصد)، پردیس دانشکده‌های فنی با 1020 عنوان مقاله (8درصد) و دانشکده دامپزشکی با 784 عنوان مقاله (6درصد) در رتبه‌های اول تا سوم از لحاظ تعداد مقاله قرارگرفته‌اند.

همان‌طورکه در جدول 1 مشهود است، دانشکده علوم و فنون نوین دانشگاه تهران به دلیل تازه‌تأسیس‌بودن، هیچ عنوان مقاله‌ای در نمایه استنادی علوم ایران نداشته­‌است.

جدول 2، توزیع فراوانی استنادهای مقالات دانشکده‌ها را به‌ترتیب نزولی درصد استنادها نشان‌ می‌دهد؛ طبق این جدول، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی با 74/5درصد و پس از آن دانشکده حقوق و علوم سیاسی با 51/5درصد و مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک با 21/5درصد، بیشترین درصد استنادها را به خود اختصاص‌داده‌اند.

پرسش 2. کدام اعضای هیئت علمی، بیشترین تعداد مقاله و بیشترین استناد را دارند؟

درخصوص فعال‌ترین اعضای هیئت­علمی از لحاظ تعداد مقاله در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، جدول 3، نشان‌‌داد که محمدرضا بی‌همتا از پردیس کشاورزی و منابع طبیعی با دارا بودن 125 عنوان مقاله در این پایگاه در رتبه اول تعداد مقالات و محمدعلی بشارت از دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی و محمد‌ جعفری از پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، به‌ترتیب با 119 و 94 عنوان مقاله در رتبه‌های دوم و سوم قراردارند. به دلیل زیاد بودن تعداد افراد، در جدول‌های 3 و 4، تنها اسامی دوازده نفر اول از لحاظ تعداد مقاله و تعداد استناد آورده ‌‌شده ‌است.

جدول 1. توزیع فراوانی مقالات دانشکده‌ها به‌ترتیب نزولی تعداد مقالات

پردیس یا دانشکده

تعداد مقالات

درصد مقالات

پردیس یا دانشکده

تعداد مقالات

درصد مقالات

پردیس کشاورزی و منابع طبیعی

4236

34

پردیس هنرهای زیبا

260

2

پردیس دانشکده‌های فنی

1020

8

پردیس فارابی

259

2

دانشکده دامپزشکی

784

6

مؤسسه ژئوفیزیک

259

2

دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی

777

6

دانشکده الهیات و معارف اسلامی

238

2

دانشکده مدیریت

739

6

دانشکده محیط زیست

205

2

دانشکده جغرافیا

558

4

دانشکده زبان‌ها و ادبیات خارجی

131

1

دانشکده تربیت بدنی و علوم ورزشی

508

4

دانشکده کارآفرینی

100

1

دانشکده حقوق و علوم سیاسی

499

4

دانشکده مطالعات جهان

46

1

دانشکده علوم اجتماعی

475

4

مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک

36

0

دانشکده اقتصاد

380

3

مرکز تحقیقات بین‌المللی بیابان

9

0

پردیس ابوریحان

355

3

مؤسسه لغت‌نامه دهخدا

4

0

پردیس علوم

318

3

پردیس بین‌المللی کیش

2

0

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

279

2

دانشکده علوم و فنون نوین

0

0

مجموع

12477

100

 

 

 

 

 

 

 

جدول 2. توزیع فراوانی استنادهای مقالات دانشکده‌ها به‌ترتیب نزولی درصد استنادها

پردیس یا دانشکده

تعداد مقالات

تعداد استنادها

درصد استنادها

پردیس کشاورزی و منابع طبیعی

784

45

74/5

دانشکده حقوق و علوم سیاسی

508

28

51/5

مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک

499

26

21/5

دانشکده جغرافیا

558

28

01/5

دانشکده علوم اجتماعی

1020

46

50/4

دانشکده اقتصاد

777

35

50/4

دانشکده مدیریت

739

29

92/3

دانشکده تربیت بدنی و علوم ورزشی

380

11

89/2

پردیس هنرهای زیبا

475

12

52/2

دانشکده دامپزشکی

355

8

25/2

مؤسسه ژئوفیزیک

318

5

57/1

دانشکده محیط زیست

279

4

43/1

دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی

4236

58

37/1

پردیس دانشکده‌های فنی

260

3

15/1

دانشکده زبان‌ها و ادبیات خارجی

259

2

77/0

پردیس ابوریحان

259

1

38/0

پردیس بین‌المللی کیش

238

0

0

پردیس علوم

205

0

0

پردیس فارابی

131

0

0

دانشکده ادبیات و علوم انسانی

100

0

0

دانشکده الهیات و معارف اسلامی

46

0

0

دانشکده کارآفرینی

36

0

0

دانشکده مطالعات جهان

9

0

0

مرکز تحقیقات بین‌المللی بیابان

4

0

0

مؤسسه لغت‌نامه دهخدا

2

0

0

دانشکده علوم و فنون نوین

0

0

0

مجموع

12477

341

100

 

 

 

 

جدول 3. توزیع فراوانی تعداد مقالات اعضای هیئت علمی

اعضای هیئت علمی

تعداد مقالات

درصد

تعداد استناد

اعضای هیئت علمی

تعداد مقالات

درصد

تعداد
استناد

محمدرضا بی همتا

125

1

2

حسین آذرنیوند

83

66/0

1

محمدعلی بشارت

119

95/0

25

عبدالمجید لیاقت

78

62/0

0

محمد جعفری

94

75/0

0

حسین شعبانعلی

75

60/.

0

حسین ارزانی

87

69/0

2

محمدرضا نقوی

72

57/0

1

حسن احمدی

84

67/0

1

علی اسدی

71

56/0

1

عباسعلی گائینی

84

67/0

4

سید محمود حسینی

67

53/0

0

 

 

 

 

 

 

 

جدول 4. پراستنادترین اعضای هیئت علمی در مقالات مورد بررسی

اعضای هیئت علمی

تعداد مقالات

تعداد استناد

درصد

اعضای هیئت علمی

تعداد مقالات

تعداد
استناد

درصد

علی‌اکبر صبوری

7

21

300

افسر جعفری حجین

2

1

50

محمدجواد ناطق‌پور

1

2

200

محمدحسین رمضان

2

1

50

قاسم مطلبی

3

3

100

حسین عباسی نژاد

17

8

06/47

علی‌اکبر موسوی موحدی

6

5

33/83

حسن جعفری تبار

5

2

40

سیدمحمدرضا رضازاده

5

4

80

اسفندیار زبردست

8

3

5/37

مجید غمامی

3

2

67/66

حمیدرضا جلائی‌پور

8

3

5/37

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 4، نشان‌داد که علی‌اکبر صبوری از مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک، محمدجواد ناطق‌پور از دانشکده علوم اجتماعی و قاسم مطلبی از پردیس هنرهای زیبا به‌ترتیب بیشترین درصد استنادها را به خود اختصاص‌داده‌اند.

پرسش 3. پراستنادترین مقالات اعضای هیئت علمی کدام‌اند؟

براساس پرسش سوم پژوهش مبنی‌بر پر‌استناد‌ترین مقالات اعضای هیئت علمی، مقاله محمدعلی بشارت با عنوان «پایایی و اعتبار مقیاس سلامت روانی (MHI)» که در مجله روان‌شناسی بالینی و شخصیت در سال 1385 نمایه‌شده‌‌است، با دوازده استناد و مقاله علی‌اکبر صبوری با عنوان «تولید علم ایران در سال 2006» که در مجله رهیافت در سال 1385 نمایه‌شده‌‌است، با نه استناد، بیشترین دریافت‌کننده استناد از میان مقالات دیگر دانشگاه تهران در سال‌های مورد تحقیق بودند.

جدول 5، عناوین هشت مقاله اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران را که در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، میان سال‌های 1385 تا 1390، بیشترین تعداد استناد را داشتند، نشان‌می‌دهد. به دلیل فراوانی مقالات، فقط عنوان مقالاتی که تا چهار استناد را دریافت‌کرده‌اند در این جدول آمده ‌است.

 

جدول 5. توزیع هشت مقاله پراستناد اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام

عنوان مقاله

نویسنده

تعداد استناد

عنوان مجله

سال انتشار

 

 

 

 

پایایی و اعتبار مقیاس سلامت روانی (MHI)

 

 

 

محمدعلی بشارت

12

روان‌شناسی بالینی و شخصیت

1385

 

 

 

تولید علم ایران در سال 2006

 

 

 

علی‌اکبر صبوری

9

رهیافت

1385

تعدیل نامتقارن و انتقال قیمت در بازار گوشت قرمز ایران

صفدر حسینی

5

اقتصاد کشاورزی و توسعه

1385

محتوای اطلاعاتی جریان‌های نقدی و تعهدی در بازار سرمایه ایران

بیتا مشایخی

5

بررسی حسابداری و حسابرسی

1385

وضعیت پژوهش علمی ایران در مقایسه با سایر کشورهای جهان اسلام

علی‌اکبر موسوی موحدی

4

رهیافت

1385

قومیت و باروری: تحلیل رفتار باروری گروه‌های قومی در ایران

محمدجلال عباسی شوازی

4

نامه علوم اجتماعی

1385

کارپایه مفهومی و مفهوم‌سازی سرمایه اجتماعی (با تأکید بر شرایط ایران)

ملیحه شیانی

4

رفاه اجتماعی

1385

تبیین رضایت زناشویی و سلامت روانی برحسب سبک‌های مقابله

محمدرضا رضازاده

4

روان‌شناسی معاصر

1385

 

 

 

 

 

پرسش 4. کدام مجلات، بیشترین تعداد مقاله و استناد را داشته‌اند؟

 یافته‌ها در این خصوص نشان‌‌دادند که از 789 عنوان مجله ISC که تعداد 12477 عنوان مقاله از اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران در آنها نمایه‌شده‌‌است، مجله علوم کشاورزی ایران با 423 عنوان مقاله، مجله تحقیقات دامپزشکی دانشگاه تهران با 286 عنوان مقاله و مجله منابع طبیعی ایران با 271 عنوان مقاله، از لحاظ تعداد مقالات تألیفی درج‌شده توسط اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران در این نشریات، مقام اول تا سوم را داشته‌اند.

جدول 6. توزیع فراوانی تعداد مقالات مجلات

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 7. توزیع فراوانی مقالات مجلات براساس درصد استنادها

عنوان مجله

تعداد مقاله

تعداد استناد

درصد استناد

رهیافت

16

27

75/168

فصلنامه دانشکده پرستاری و مامایی شهید بهشتی

1

1

100

نامه علوم اجتماعی

36

20

56/55

روان‌شناسی بالینی و شخصیت

22

12

55/54

بررسی‌های حسابداری و حسابرسی

46

21

65/45

روان‌شناسی معاصر

36

15

47/41

مطالعات زنان

5

2

40

مطالعات تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد

6

2

33/33

علوم تربیتی دانشگاه شهید چمران اهواز

3

1

33/33

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 6، توزیع فراوانی تعداد مقالات مجلات را به‌ترتیب نزولی تعداد مقالات آورده ‌است. به دلیل فراوانی عنوان مجلات در جدول بالا تنها عنوان نه مجله اول آورده ‌شده ‌‌است.

در این بررسی از آزمایش برادفورد برای تعیین مجلات هسته، به دلیل اندک‌بودن تعداد استنادها صرف‌نظرشده و تنها مجلات براساس میزان استناد به آنها، مرتب و مجلات پراستناد مشخص شده‌اند.

 

تعداد استنادهای مقالات از 74 عنوان مجله که مقالاتشان استناد دریافت‌ کرده‌‌ بودند، نیز براساس جدول7، مجله رهیافت، فصلنامه دانشکده پرستاری و مامایی شهید بهشتی و نامه علوم اجتماعی، به‌ترتیب، بیشترین درصد استناد را به خود اختصاص‌داده‌‌اند. در جدول  بالا نیز به دلیل فراوانی عنوان مجلات، تنها عنوان نه مجله اول آورده ‌شده ‌‌است.

پرسش 5. اعضای هیئت علمی در چه سال‌هایی بیشترین و کمترین تعداد مقاله و استناد را دارند؟

برای تعیین سال‌هایی که در آنها بیشترین و کمترین میزان مقاله و استناد وجودداشته‌‌است، داده‌های گردآوری‌شده نشان‌ می‌دهند که میان سال‌های 1385 تا 1390، تعداد 12477 عنوان مقاله به‌وسیله اعضای هیئت علمی یا با همکاری آنها در مجلات تحت پوشش ISC منتشرشده ‌است.

 

 

 

 

 

جدول 8. توزیع فراوانی مقالات اعضای هیئت علمی از سال 1385 تا 1390

سال مقاله

فراوانی

درصد

1385

1466

8/11

1386

1714

7/13

1387

2009

1/16

1388

2521

2/20

1389

2604

9/20

1390

2163

3/17

مجموع

12477

100

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 9. توزیع فراوانی استنادهای مقالات اعضای هیئت علمی از سال 1385 تا 1390

سال مقاله

فراوانی

درصد

1385

214

7/62

1386

89

1/26

1387

33

7/9

1388

5

5/1

1389

0

0

1390

0

0

مجموع

341

100

 

 

 

 

همان‌گونه‌که در جدول 8، مشاهده‌می‌شود، انتشار مقاله ازسوی اعضای هیئت علمی در منابع تحت پوشش ISC، دارای روندی صعودی در طول این سال‌ها بوده؛ به‌طوری‌که مقالات منتشرشده از 1466 مورد در سال 1385 به 2604 مورد در سال 1389 افزایش ‌یافته ‌است و تنها در سال 1390 با افت کمی به 2163 عنوان رسیده ‌است.

جدول 9، توزیع فراوانی استنادها را براساس سال نشان‌ می‌دهد. درخصوص استناد به مقالات، طی این سال‌ها، با روند نزولی استناد روبه‌رو بوده‌ایم به‌نحوی‌که تعداد استنادها از 214 استناد در سال 1385 به پنج (5) استناد در سال 1388 رسیده‌‌است و در سال‌های 1389 و 1390 نیز استنادی وجودندارد؛ یعنی مقالات جدیدتر، کمتر استناد دریافت‌ کرده‌اند؛ در این خصوص می‌توان یکی از دلایل آن را صرف زمان بیشتری برای دریافت استناد دانست، زیرا در مراجعات بعدی به پایگاه استنادی علوم جهان اسلام و بررسی مجدد یافته‌های گذشته مشاهده‌ شد که میزان استناد به مقدار زیادی افزایش‌ یافته ‌است.

همچنین، یافته‌های پژوهش نشان‌‌دادند که تعداد 12477 عنوان مقاله از اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام نمایه‌شده‌اند که از این تعداد مقاله، 341 عنوان مقاله (7/2درصد)، استناد دریافت‌کرده‌اند؛ همچنین از 1640 نفر عضو هیئت علمی، 149 عضو در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، استناد دریافت‌کرده ‌‌بودند.

جدول 10، درصد فراوانی تعداد استنادها را نشان ‌می‌دهد. با توجه به یافته‌های پژوهش، 54درصد اعضای هیئت علمی، یک استناد، 24درصد اعضای هیئت علمی دو استناد و 10درصد آنها سه استناد داشته‌اند.

جدول 10. درصد فراوانی تعداد استنادهای اعضای هیئت علمی

فراوانی اعضای هیئت علمی

درصد

تعداد استناد

80

54

1

36

24

2

15

10

3

9

6

4

2

1

5

2

1

6

5

4

بیش از 6

 

 

 

 

 

 

 

بحث و نتیجه‌گیری

با توجه به یافته‌های پژوهش می‌توان‌دریافت که پردیس کشاورزی و منابع طبیعی از لحاظ تعداد مقاله با 34درصد و از لحاظ تعداد استناد با 74/5درصد، رتبه اول را در میان دانشکده‌های دانشگاه تهران آورده‌اند؛ محمدرضا بی‌همتا از اعضای هیئت علمی این دانشگاه با دارابودن 125 عنوان مقاله و محمد جعفری با 94 عنوان مقاله از دیگر اعضای این دانشکده، به‌ترتیب، رتبه‌های اول و سوم را از لحاظ تعداد مقاله دارند. مجله علوم کشاورزی ایران با 423 عنوان مقاله و مجله منابع طبیعی ایران با 271 عنوان مقاله که هر دو با موضوع کشاورزی و صاحب امتیازی پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، مقاله منتشرمی‌کنند، رتبه اول و دوم تعداد مقاله را در میان دیگر مجلات کسب‌ کرده‌اند؛ این موفقیت‌ها برای پردیس کشاورزی و منابع طبیعی می‌تواند ناشی از تنوع موضوع‌ها در این رشته، فعالیت بیشتر اعضای هیئت علمی آن در ارائه پژوهش‌های علمی و بازخورد مؤثر این پژوهش‌ها در میان پژوهشگران دیگر باشد که این نکات، باعث افزایش کیفیت مقالات و افزایش میزان استناد به آنها می‌شوند.

دومین دانشکده فعال را براساس یافته‌های پژوهش می‌توان مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک نامید، زیرا علی‌اکبر صبوری، عضو هیئت علمی این مرکز، رتبه اول درصد استنادها را در میان اعضای هیئت علمی دارای استناد کسب‌کرده و مقاله ایشان رتبه دوم را از لحاظ تعداد استناد داشته ‌است و این مرکز در میان دانشکده‌های دانشگاه تهران نیز از لحاظ درصد استناد، رتبه سوم را به خود اختصاص‌داده‌است. محمدجواد ناطق‌پور، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی، رتبه دوم درصد استنادهای اعضای هیئت علمی و مجله رهیافت نیز با صاحب امتیازی این دانشکده، رتبه اول درصد استنادها را در میان مجلات داشته‌است. محمدعلی بشارت عضو هیئت علمی دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، از نظر تعداد مقاله‌ (119 عنوان)، رتبه دوم را کسب‌کرده و مقاله ایشان نیز عنوان پراستنادترین مقاله را از آن خود کرده‌‌است. از میان دانشکده‌های دیگر دانشگاه تهران، دانشکده علوم و فنون نوین، هیچ عنوان مقاله‌ای در این پایگاه نداشته‌‌است که این امر می‌تواند به دلیل تازه تأسیس ‌بودن این دانشکده و همچنین اعضای جدید باشد. دانشکده‌های ادبیات و علوم‌ انسانی، الهیات و معارف اسلامی، کارآفرینی، مطالعات جهان و پردیس‌های علوم، بین‌المللی کیش و فارابی و همچنین مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و مرکز تحقیقات بین‌المللی بیابان، مقالاتشان هیچ استنادی در طول این دوره 6 ساله دریافت‌نکرده‌اند. رشد تولید مقالات از سال 1385 تا 1389، روندی صعودی را طی‌کرده‌‌است که این امر می‌تواند به دلیل اجرای سیاست‌های تشویقی جدید در سال‌های اخیر درخصوص تولید مقالات علمی باشد؛ اما تعداد استنادها در این مدت، روندی نزولی را طی‌کرده‌‌است که این هم می‌تواند به دلیل عدم سپری‌ شدن زمان لازم برای دریافت استناد و مورد استفاده قرارگرفتن مقاله، توسط پژوهشگران باشد.

همچنین یافته‌های پژوهش نشان‌‌دادند، از کل مقالات نمایه‌شده در این پایگاه که اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران، آنها را نوشته‌اند، 7/2درصد آنها استناد دریافت‌ کرده‌اند که رقمی بسیار ناچیز هم برای پژوهشگران دانشگاه و هم برای پژوهش‌های علمی آنان است؛ همچنین 54درصد اعضای هیئت علمی هم که در این پایگاه استناد دریافت ‌کرده ‌بودند، تنها یک استناد داشته‌اند؛ بنابراین اعضایی هم که در طول سال‌های 1385 تا 1390 در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، استناد دریافت‌ کرده‌اند، میزان استناد به آنها بسیار کم است؛ درنتیجه، باید تدابیری اندیشید تا اعضای هیئت علمی به تولید مقاله و ارتقای کیفیت مقاله ترغیب‌شوند تا هم از نظر کمی و هم از نظر کیفی، یعنی دریافت استناد، دارای اعتبار علمی شوند



[1] . Moed

[2] . Macroberts & Macroberts

[3] . Herther

[4] . Islamic World Science Citation Center

[5] . Institute for Scientific Information

[6] . Haridasan

[7] . Kulshrestha

[8] . Fasae

[9] . Banateppanvar

[10] . Biradar

[11] . Kannappanavar

[12] . www.ut .ac.ir

چاوشی نجف‌آبادی، زهرا و شعبانی، احمد. (1388). بررسی مفاهیم، تعاریف و کارکردهای تحلیل استنادی در حوزة علم‌سنجی. فصلنامه دانش‌شناسی، 2(4)، 15-24.

حری، عباس. (1381). دایره‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی (ج. 1). تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

سلطانی، پوری و راستین، فروردین. (1379). دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: فرهنگ معاصر.

عصاره، فریده. (1377). تحلیل استنادی. فصلنامه کتاب، 34-48.

محمدی استانی، مرتضی و اصغرپور مهربانی، داوود. (1390). تحلیل استنادی مقالات فصلنامه روش‌شناسی علوم انسانی. روش‌شناسی علوم انسانی، 17(68)، 169-190.

مختاری نبی، ابراهیم. (1382). تحلیل استنادی مقالات تألیفی مدیریت در مجلات مورد تأیید کمیسیون بررسی نشریات علمی کشور در سال‌های 1375 تا 1380. پایان‌نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی. دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران. تهران.

معاونت برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات (اداره کل برنامه، بودجه و تحول سازمانی). (1390). سند چشم‌انداز دانشگاه تهران در افق 1404؛ بازیابی شده از: ttp://ut.ac.ir/files/cheshmandaz.pdf

Banateppanvar, K., Biradar, B.S., & Kannappanavar, B.U. (2013). Citation analysis of doctoral theses in botany submitted to Kuvempu University, India: A case study. Collection Building, 32(1), 12-20.

Fasae, J. K. (2011). Citation analysis of  M.Tech theses submitted to the Department of Agricultural Economics and Extension, Federal University of Technology Akure, Nigeria. Collection Building,  30(4), 179-183.

Haridasan, S., & Kulshrestha, V. K. (2007). Citation analysis of scholarly communication in the Journal of Knowledge Organization. Library Review, 56(4), 299-310.

Heather, N. K. (2009). Research evaluation and citation analysis: Key issues and implications. The Electronic Library, 27(3), 361-375.

Mac Roberts, M.H., & Mac Roberts, B.R. (1989). Problems of citation analysis: A critical review. JASIS, 40(5), 342-349.

Moed, H. F. (2002). Measuring China’s research performance using the Science   Citation Index. Scientometrics, 53(3), 281-296.