تجزیه و تحلیل شبکه همکاری علمی جهان در حوزه حقوق مالکیت فکری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه تهران

2 استادیار علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشگاه علامه‌طباطبایی

چکیده

هدف: پژوهش حاضر به تجزیه ‌و تحلیل شبکۀ همکاری علمی ‌جهانی، در حوزۀ حقوق مالکیت فکری و شناسایی خوشه‌های موضوعیِ برون‌دادهای علمی حوزه، در پایگاه اطلاعاتی استنادی علوم می‌پردازد.
 
روش‌شناسی: این پژوهش از نوع پژوهشهای کاربردی علم سنجی است که با روش تحلیل هم رخدادی و تحلیل شبکه انجام شده است.جامعۀ پژوهش را تعداد 5752 پیشینۀ پژوهشی تشکیل می‌دهد که در قالب مقاله، مقاله‌کنفرانس، نقد و بررسی و... از سال 1982 تا سال 2014 در پایگاه وب آو ساینس نمایه شده‌اند.           
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد متوسط نرخ رشد سالانۀ انتشارات حوزۀ حقوق مالکیت فکری، طی سال‌های مورد ‌بررسی در پایگاه استنادی علوم 3.63 درصد می‌باشد. کشور آمریکا با تولید 2003 مقاله رتبۀ نخست را در بین کشورها در اختیار دارد. از دید تحلیل‌ شبکۀ همکاری علمی، کشور آمریکا مهم‌ترین کشور در شکل‌‌دهی، جهت‌دهی و هدایت شبکۀ همکاری در حوزۀ حقوق مالکیت فکری است. همچنین دانشگاه برکلی مهم‌ترین دانشگاه در شبکۀ همکاری دانشگاه‌ها و مؤسسات در این حوزه شناخته شد. به لحاظ موضوعی، برون‌دادهای علمیِ حوزه در پنج خوشۀ موضوعی شکل گرفته است که مهم‌ترین خوشۀ آن شامل حوزه‌های موضوعی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، فعالیت‌های تحقیق و توسعه، شرکت‌های بازرگانی و انتقال تکنولوژی است.
نتیجه‌گیری: می‌توان گفت کشور آمریکا نقش کلیدی و مرکزی در شکل‌دهی، هدایت و رهبری جریان‌های علمی حوزۀ حقوق مالکیت فکری داشته و بیشترین همکاری در داخل شبکه، متناظر با این کشور است. باتوجه ‌به خوشۀ اصلی حوزه، می‌توان گفت که اهمیت حقوق مالکیت فکری در مبحث اقتصاد، به‌ویژه اقتصاد بین‌الملل جایگاه ویژه‌ای داشته و توجه به آن یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌ها و ملزومات توسعۀ اقتصادی است.     

کلیدواژه‌ها


جهانی‌شدن یکی از مهم‌ترین پدیده‌های عصر حاضر است. براین‌اساس توجه به مالکیت فکری، یکی از الزامات جامعۀ جهانی است؛ به‌ویژه به این سبب که جهان به‌سوی جامعۀ اطلاعاتی در حرکت است (ایلیه[1]، 2014). مالکیت فکری به‌طورکلی به معنی حق ‌و حقوقی است که به افراد به سبب فعالیت فکری در صنعت، علوم، ادبیات و کارهای هنری داده می‌شود. هدف حقوق مالکیت فکری، حمایت از تولیدکنندگان خدمات و کالاهای فکری، با ارائۀ امتیازات به آن‌هاست (سازمان جهانی مالکیت فکری[2]، 2004). پرویموا براگا و همکاران[3] (2000) معتقدند اهمیت حقوق مالکیت فکری از کشوری به کشور دیگر متفاوت است که این تفاوت ناشی از منابعی است که این کشورها برای خلق و ایجاد برون‌دادهای فکری اختصاص می‌دهند. براین‌اساس به نظر می‌رسد کشورهای مختلف جهان، برای موفقیت در حوزه‌های مختلف علمی، اقتصادی، اجتماعی و دیگر حوزه‌ها، نیاز به تدوین زیرساخت‌های مالکیت فکری و توجه به این مهم در حوزه‌های مختلف دارند. یکی از نمودهای توجه به حقوق مالکیت فکری، تولید محتوای علمی در این حوزه از سوی کشورهای مختلف است.

از مهم‌ترین و علمی‌ترین روش‌های ارزیابی و بررسی فعالیت‌های علمی کشورهای مختلف و به‌ تبع آن دانشگاه‌ها و نویسندگان مختلف، استفاده از روش‌ها و ابزارهای علم‌سنجی می‌باشد. در واقع داده‌های مربوط به فعالیت‌های علمی و پژوهشی، مبنایی برای ارزیابی کیفی و کمّی کشورها و دانشگاه‌ها و نویسندگان قرار می‌گیرد (ویلسون[4]، 2011). در واقع هدف مطالعاتِ مبتنی‌بر ارزیابی‌های علمی، ارائۀ بازنمودهایی از ساختارهای حوزه‌های پژوهشی در قالب گروه‌ها و شبکه‌های مختلفی است (زوپیک و چاتر، 2014) که درک روند و جریان حوزه‌های علمی و تعاملات بین بازیگران مختلف در آن را تسهیل و عینی‌تر می‌کند. در مطالعات علم‌سنجی و اطلاع‌سنجی، پژوهشگران به مطالعۀ شبکه‌های استنادی، هم‌استنادی و نیز شبکه‌های همکاری می‌پردازند و البته شکل‌های مختلف تعامل میان بازیگران را در قالب این شبکه‌ها مورد مطالعه قرار می‌دهند (اگه و روسو، 1990) و با استفاده از تحلیل شبکۀ اجتماعی به تجزیه ‌و تحلیل تعاملات حاکم بر این شبکه می‌پردازند. در درون شبکه‌های علمی، بسیاری از ایده‌های جدید شکل می‌گیرد. این شبکه‌ها به عنوان جاهایی شناخته می‌شوند که می‌توان در آنجا بهترین متخصصان، بهترین تجهیزات و پیشرفته‌ترین علوم را پیدا کرد (ویلسون، 2011). بنابراین بررسی جامع و کامل حوزۀ حقوق مالکیت فکری درجهت درک تعاملات بین بازیگران مختلف و نیز شناسایی بازیگران قطب و مرکزی و جایگاه آن‌ها در این شبکه‌های علمی ضروری است. در واقع، پژوهش حاضر در صدد شناسایی نویسندگان، دانشگاه‌ها و کشورهای مهم و تأثیر‌گذار در شبکۀ همکاری علمی در حوزۀ حقوق مالکیت فکری است.

پیشینۀ پژوهش

بررسی پیشینۀ پژوهش، تعدادی از مطالعات کتاب‌سنجی را در حوزۀ حقوق مالکیت فکری نشان می‌دهد. فنگ هو و ژو ژانگ (2006) به مطالعۀ مروری تعداد 417 مقاله از سال 2000 تا 2004 پرداختند و روند پژوهشی حوزۀ مالکیت فکری در چین را مورد بررسی قرار دادند. پژوهش آن‌ها نشان داد روند شکل‌گیری برون‌داد علمی کشور چین در حوزۀ مذکور به لحاظ توزیع جغرافیایی، موضوعات پژوهشی و روش‌شناسی پژوهش، دچار ناهماهنگی و عدم تعادل است و شکاف اساسی بین جریان و روند علمی حوزۀ حقوق مالکیت فکری چین با روند علمی این حوزه در بعد بین‌المللی وجود دارد. سواین و پاندا[5] (2010) به مطالعۀ کتاب‌سنجی مجلۀ حقوق مالکیت فکری پرداختند و به بررسی استنادی 322 مقالۀ این مجله از سال 2002 تا 2010 اقدام کردند. بررسی آن‌ها نشان داد که به‌طورکلی میزان همکاری پژوهشگران پایین است و خوداستنادی مجلۀ مذکور بالا است. ناتاراجان[6] (2014) نیز به مطالعۀ علم‌سنجی مجلۀ حقوق مالکیت فکری از سال 2003 تا 2010 اقدام کرد. وی به بررسی موضوعات تحت پوشش مجله، توزیع سالانۀ مقالات، الگوهای همکاری پژوهشگران و میزان همکاری آنان پرداخت و نشان داد که بیشتر مقالات مجله به وسیلۀ تنها یک نویسنده تدوین شده است و ثبت اختراعات از موضوعات مورد توجه مجله در سال‌های مورد بررسی بوده است. وانگ و همکاران (2015) به بررسی ریشه‌های حقوق مالکیت فکری و توسعۀ آن با استفاده از روش‌های کتاب‌سنجی پرداختند. براین‌اساس آن‌ها تعداد 773 مقاله در موضوع حقوق مالیکت فکری که بین سال‌های 1980 تا 2012 منتشر و در پایگاه‌های وب آو ساینس و اسکوپوس نمایه شده بود را مورد بررسی قرار دادند. پژوهش آن‌ها نشان داد حقوق مالکیت فکری، حوزۀ پژوهشی روبه‌رشدی است که ریشه‌های نظری آن در حوزه‌های مدیریت، حقوق و اقتصاد می‌باشد.

همان‌طور که مرور پیشینه‌ها نشان داد، پژوهش‌های انجام‌شده در ارتباط با حقوق مالکیت فکری، یا محدود به بررسی تلاش‌های علمی کشوری خاص است، مانند فنگ و ژو ژانگ (2006) که به بررسی وضعیت پژوهش کشور چین در این حوزه پرداخته است و یا مثل  سواین و پاندا (2010)  و ناتاراجان محدود به مطالعۀ مجله‌ای خاص است. براین‌اساس هدف اصلی پژوهش حاضر که بررسی شبکه‌های همکاری علمیِ حوزۀ حقوق مالکیت فکری و تجزیه‌ و تحلیل تعاملات حاکم بر روابط علمی میان بازیگران مختلف در بعد جهانی است، در پژوهش‌های قبلی مورد توجه قرار نگرفته است.

روش‌شناسی پژوهش

این پژوهش از نوع کاربردی علم سنجی و البته توصیفی است که به توصیف یک حوزۀ علمی از زوایای مختلف می‌پردازد و با نگاه کلان به حوزه، شمایی کلی از آن ترسیم می‌کند تا راهگشای دست‌اندرکاران حوزه‌های علمی‌پژوهشی، اقتصادی، سیاسی در آینده باشد. شبکه‌های اجتماعی، شبکه‌هایی شامل افراد و گره‌ها و ارتباطات بین آن‌ها است که افراد، گره‌ها را تشکیل می‌دهند و ارتباط بین افراد، یال‌های بین گره‌ها یا نودها را شکل می‌دهند. چنانچه گره‌ها و یال‌های آن‌ها پیچیده‌تر شود، برای درک بیشتر به تجزیه‌ و تحلیل این شبکه‌ها نیاز داریم که نرم‌افزارهای تجزیه ‌و تحلیل شبکه‌های اجتماعی به محققان اجازۀ شناسایی، تجزیه‌ و ‌تحلیل و شبیه‌سازی گره‌ها و یال‌ها را می‌دهد تا شبکه‌هایی با اندازۀ متفاوت را بررسی کنند. پاژک ازجملۀ این نرم‌افزارهاست که برای تحلیل و ترسیم شبکه‌های بزرگ با هزاران گره به‌کار می‌رود (باتاقلج و مروار، 2014). باتوجه ‌به هدف پژوهش، روش تحلیل  هم رخدادی و تحلیل شبکه، مبنای انجام این کار تحقیقاتی است.

روش تحلیل شبکه، روشی است که به بررسی اشکال مختلف رابطه بین مدارک، نویسندگان، واژگان، مؤسسات، سازمان‌ها و غیره می‌پردازد که یک شبکۀ احتماعی را تشکیل می‌دهند. در این روش به بررسی تعامل بین افراد، سازمان‌ها، گروه‌ها و غیره پرداخته می‌شود و الگوهای تعاملات بین این موارد را برای شناسایی گروه‌های مهم به ‌منظور تسهیل همکاری مؤثرتر میان آن‌ها نمایان می‌سازد. در این پژوهش از تحلیل شبکۀ اجتماعی برای به‌دست ‌آوردن درکی از گره‌ها در پژوهشگران حقوق مالکیت فکری استفاده گردیده است (سهیلی و عصاره، 1392). پژوهش حاضر درصدد ترسیم شبکه‌های همکاری علمیِ حوزۀ حقوق مالکیت فکری، مضبوط در پایگاه اطلاعاتی استنادی علوم است. جامعۀ پژوهش حاضر کلیۀ تولیدات علمی است که با استفاده از جست‌وجوی زیر بازیابی شده‌اند:

(Topic "intellectual property "AND Topic  law OR right)

تعداد داده‌های جامعۀ پژوهش 5752 رکورد است که این رکوردها شامل مقالۀ مجله، نقد و بررسی، مقالۀ در دست چاپ، مقالۀ سمینار، گزارش و یادداشت می‌باشد. برای تجزیه‌ و تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار‌های علم سنجی HistCite، BibExcel، Pajek ، Netdraw  و Ucinet استفاده گردید.

یافته‌های پژوهش

متوسط نرخ رشد سالانۀ انتشارات حوزۀ حقوق مالکیت فکری در طی سال‌های1982  تا 2014 با استفاده از میانگین هندسی[7] در اکسل محاسبه گردید. محاسبۀ مقدار رشد سالانۀ انتشارات برای سال‌های مذکور عدد 63.3 را نشان می‌دهد.

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار1. روند رشد تولیدات علمیِ حوزۀ حقوق مالکیت فکری در نمایۀ استنادی وبگاه علوم، بین سال‌های 1982 تا 2014

 

 

 

 

 

 

نمودار شمارۀ 1 روند رشد تولیدات علمی حوزۀ حقوق مالکیت فکری را بین سال‌های 1982 تا 2014 نشان می‌دهد. همان‌طور که در نمودار فوق نمایان است، تولیدات علمی حقوق مالکیت فکری با انتشار یک مقاله در سال 1982 شروع شده است و با میانگین رشد 3.63 درصدی، پژوهشگران حوزۀ حقوق مالکیت فکری توانسته‌اند تعداد 5764 رکورد را تا اواخر سال 2014 در پایگاه استنادی علوم منتشر کنند. نکتۀ قابل‌توجه در نمودار فوق این است که با وجود رشد صعودی میزان انتشارات در سال‌های اخیر، میزان انتشارت در سال 2014 روند نزولی را تجربه کرده است.

برای محاسبه و بررسی میزان همکاری علمی نویسندگان حوزه نیز ابتدا مقالات براساس تعداد نویسندگانشان رتبه‌بندی شدند و سپس با استفاده از فرمول زیر ضریب همکاری[8] گروهی نویسندگان محاسبه گردید.

 

 

 

 

 

 
 

: تعداد مقالات دارای تعداد   نویسنده

: مقالات دارای 1 نویسنده، 2 نویسنده، 3 نویسنده و...

: تعداد کل مقالات منتشرشده

: بیشترین تعداد نویسندۀ مقالات

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول1. رتبه‌بندی مدارک حوزۀ حقوق مالکیت فکری در پایگاه استنادی علوم، براساس تعداد نویسنده

نویسنده

فراوانی مدارک

(fj/n) × (J/1)

یک‌نویسنده‌ای

3012

52.0= (5695.3012) × (1.1)

دونویسنده‌ای

1482

13.0= (5695.1482) × (2.1)

سه‌نویسنده‌ای

700

040.0 = (5695.700) × (3.1)

چهارنویسنده‌ای

271

0119.0 = (5695.271) × (4.1)

پنج‌نویسنده‌ای

96

003.0= (5695.96) × (5.1)

شش‌نویسنده‌ای

46

0013.0= (5695.46) × (6.1)

هفت‌نویسنده‌ای و...

88

0021.0= (5695.88) × (7.1)

جمع

5695

29.0 = 083.07 - 1

 

براساس یافته­های جدول 1 ضریب همکاری گروهی نویسندگان حوزۀ حقوق مالکیت فکری برابر با 0.29 نشان داده شد که ضریب همکاری ضعیفی را نشان می‌دهد و از سطح همکاری پایینی برخوردار است. ضریب همکاری رقمی بین صفر تا 1 است. این ضریب هرچه به 1 نزدیک‌تر باشد، سطح همکاری بالاتر است و برعکس هرچه به صفر نزدیک‌تر باشد، سطح همکاری گروهی بین نویسندگان حوزه کمتر است (هانمن و ریدل[9]، 2005). بیشتر مقالات حوزۀ حقوق مالکیت فکری از سوی فقط یک نویسنده نوشته شده است.

شبکۀ هم‌تألیفی کشورها در حوزۀ حقوق مالکیت فکری

شبکۀ هم‌تألیفی کشورهای مختلف جهان در شکل ۱ نشان داده شده است. این شبکه، همکاری‌های علمی بین‌المللی را در حوزۀ حقوق مالکیت فکری نشان می‌دهد.

همان‌طور که در شکل 1 مشاهده می‌کنید، کشور امریکا در مرکزیت این شبکه قرار گرفته و به‌نوعی همۀ ارتباطات و جریان‌های علمی حوزۀ حقوق مالکیت فکری در بُعد بین‌المللی با همکاری و وساطت این کشور شکل می‌گیرد و همچنین جریان می‌یابد. علاوه بر کشور امریکا، کشورهای انگلیس، آلمان، فرانسه، هلند و ایتالیا از کشورهای فعال و تأثیرگذار حوزۀ حقوق مالکیت فکری هستند که با همکاری کشور امریکا توانسته‌اند بدنۀ اصلی شبکۀ همکاری کشورهای مختلف جهان را شکل داده و جریان آن را هدایت کنند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل1. شبکۀ همکاری علمی کشورها در حوزۀ حقوق مالکیت فکری

     جدول2: شاخص‌های پیوستگی شبکۀ هم‌تألیفی کشورهای مختلف، در حوزۀ حقوق مالکیت فکری

Score

    Item

8.5

   Average degree

0.1

   Density

2.3

   Average Distance

 

 

 

 

یافته­های جدول 2 نشان می­دهد که کشورها به‌طور متوسط با 8.5 کشور دیگر در تولید برون‌دادهای علمی خویش همکاری داشته‌اند و بااین‌وجود، شبکۀ شکل‌گرفته با تراکم 0.1، شبکه‌ای به‌شدت سست است و بیانگر آن است که ارتباطات علمی کمتری بین کشورها شکل گرفته است و در واقع اکثر کشورها با چند تا از کشورهای بارز همکاری کرده‌اند؛ درحالی‌که همکاری کمتری با همدیگر داشته‌اند. شبکه همچنین با میانگینِ فاصلۀ 3.2 نشان می‌دهد که در داخل شبکۀ همکاری بین‌المللی، کشورها به‌طور متوسط باید حداقل 3.2 گام بردارند تا بتوانند با کشور دیگر در درون این شبکه همکاری کنند. براین‌اساس این شاخص بیانگر فاصلۀ نسبتاً زیاد کشورها از هم برای شکل‌دهی به همکاری علمی می‌باشد.

رتبۀ کشورهای هسته و مهم در شکل‌دهی به شبکۀ همکاری کشورها در حوزۀ حقوق مالکیت فکری، براساس شاخص‌های مرکزیت، در جدول ۳ ارائه شده است.

همان‌طور که می‌بینید، کشور آمریکا هستۀ اصلی و مهم‌ترین کشور در حوزۀ حقوق مالکیت فکری است؛ چرا که نه‌تنها بیشترین تولیدات علمی حوزه را در اختیار دارد، بلکه به لحاظ شاخص‌های مرکزیت درجه‌ای، مرکزیت بینابینی و مرکزیت نزدیکی، بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده است. کشور چین باوجود اینکه بعد از کشور امریکا با تولید 518 مقاله رتبۀ دوم را ازاین‌حیث در اختیار دارد، اما به لحاظ شاخص‌های مرکزیت جایگاه قابل ‌اتکایی در شبکه ندارد. به عبارتی، برون‌داد علمی این کشور، در فرایند شکل‌گیری شبکۀ بین‌المللی علمی حوزه جایگاه چندانی ندارد.

     جدول3. رتبۀ کشورهای مهم در شبکۀ هم‌تألیفی، براساس شاخص‌های مرکزیت

Score

Closeness

Score

Betweeness

Score

Degree

Score

Record

71

USA

31

USA

356

USA

2003

USA

68

UK

21

UK

248

UK

518

PRC [10]

62

GER

13

GER

160

GER

495

UK

57

Australia

11

France

121

Neth [11]

256

GER

 

 

 

 

 

 

 

شبکۀ همکاری مؤسسات علمی و دانشگاه‌ها در حوزۀ حقوق مالکیت فکری

شبکۀ هم‌تألیفی دانشگاه‌ها و مؤسسات مختلف جهان در شکل ۲ ترسیم شده است که همکاری‌های علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات مختلف را در سطح جهان در حوزۀ حقوق مالکیت فکری نشان می‌دهد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل2. شبکۀ همکاری علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی در حوزۀ حقوق مالکیت فکری

 

 

 

 

 

همان‌طور که در شکل 2 مشاهده می‌کنید، دانشگاه برکلی در مرکز این شبکه قرار گرفته و به ارتباطات و جریان‌های علمی حوزه حقوق مالکیت فکری در بعد بین‌المللی، در میان دانشگاه‌های مختلف شکل داده است. همچنین علاوه بر دانشگاه برکلی، دانشگاه‌های هاروارد، دوک،[12] پن، و مؤسسه اقتصادی NBER  از مؤسسات و دانشگاه‌های فعال و تأثیرگذار حوزۀ حقوق مالکیت فکری هستند که با همکاری دانشگاه برکلی توانسته‌اند بدنۀ اصلی شبکۀ همکاری بین مؤسسات و دانشگاه‌های مختلف جهان را شکل داده و جریان آن را هدایت کنند.

جدول4. شاخص‌های پیوستگی شبکۀ هم‌تألیفی دانشگاه‌ها در حوزۀ حقوق مالکیت فکری

Score

    Item

4.32

   Average degree

0.006

   Density

4.4

   Average Distance

دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی به‌طور متوسط با 32.4 دانشگاه دیگر در تولید برون‌دادهای علمی خویش همکاری داشته‌اند و بااین‌وجود، شبکۀ شکل‌گرفته با تراکم 006.0 شبکه‌ای به‌شدت سست است و بیانگر آن است که ارتباطات علمی کمتری بین دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی شکل گرفته است. شبکه همچنین با میانگین فاصله 4.4 نشان می‌دهد که در داخل شبکۀ همکاری، دانشگاه‌ها به‌طور متوسط باید حداقل 4.4 گام بردارند تا بتوانند با دیگر دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی در درون این شبکه همکاری کنند. براین‌اساس، این شاخص بیانگر فاصلۀ زیاد کشورها از هم برای شکل‌دهی به همکاری علمی می‌باشد.

دانشگاه‌های هسته و مهم در شکل‌دهی به شبکۀ همکاری در حوزۀ حقوق مالکیت فکری براساس شاخص‌های مرکزیت، در جدول ۵ ارائه شده است.

جدول 5. رتبۀ دانشگاه‌های مهم در شبکۀ هم‌تألیفی، براساس شاخص‌های مرکزیت

Score

Closeness

Score

Betweeness

Score

Degree

Score

Record

1.169

Univ Calif Berkeley

11.7

Univ Calif Berkeley

56

Univ Calif Berkeley

95

Univ Calif Berkeley

1.167

Harvard Univ

7.4

Harvard Univ

51

Univ Penn

72

Harvard Univ

1.166

Duke Univ

5.8

Univ Munich

47

Harvard Univ

60

Univ Penn

1.166

NBER

5.3

Yale Univ

39

Duke Univ

47

NYU

 

همان‌طور که در جدول می‌بینید دانشگاه برکلی اصلی‌ترین و مهم‌ترین دانشگاه در حوزۀ حقوق مالکیت فکری است؛ چرا که به‌تنهایی بیشترین تولیدات علمی حوزه را در اختیار دارد، بلکه همچنین به لحاظ شاخص‌های مرکزیت درجه‌ای، مرکزیت بینابینی و مرکزیت نزدیکی، بیشترین امتیاز را به خود اختصاص داده است. نکتۀ قابل ‌توجه اینکه بیشتر دانشگاه‌های مهم در شکل‌دهی به بدنۀ همکاری علمی، از کشور آمریکا هستند.

شبکۀ همکاری نویسندگان در حوزۀ حقوق مالکیت فکری

 

 

 

 

 

 

 

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل3. شبکۀ همکاری علمی نویسندگان در حوزۀ حقوق مالکیت فکری

براساس یافته­های شکل 3 شبکۀ همکاری نویسندگان حوزۀ حقوق مالکیت فکری در بعد جهانی به‌خوبی شکل نگرفته است. در واقع بیشتر همکاری‌ها بین چند نویسنده شکل گرفته است. مهم‌ترین مؤلفه در شبکۀ همکاری که گره‌های آن به صورت دایرۀ قرمز نشان داده شده است، مبین این است که نویسندگان مهم شبکه، یک شبکۀ کوچک شکل داده‌اند که همکاری با یکدیگر را به همکاری با دیگر نویسندگان ترجیح می‌دهند.

 

جدول6. شاخص‌های پیوستگی شبکۀ هم‌تألیفی نویسندگان در حوزۀ حقوق مالکیت فکری

Score

    Item

3.2

   Average degree

0.005

   Density

3.5

   Average Distance

444

 

 

 

 

 

یافته­های جدول 6 نشان می­دهد که تراکم شبکه با عدد 005.0 به‌شدت سست و شکننده است و شبکه با میانگین درجۀ 3.2 نیز مبین این است که سطح همکاری نویسندگان و پیوندهای بین نویسندگان در شبکه پایین است و در نتیجه نویسندگان با میانگین فاصلۀ 3.5 از هم دور هستند.

جدول7. رتبۀ نویسندگان مهم در شبکۀ هم‌تألیفی براساس شاخص‌های مرکزیت

Score

Betweeness

Score

Degree

Score

Record

0.313

Lemley MA

87

Ohta, T

39

Lemely, MA

0.308

Harhoff D

87

Zafar, O

21

Samuelson, P

0.286

Verspagen B

87

Watts, M

18

Delgado, J

0.276

Frietsch R

83

Collis, P

17

Maskus, KE

 

 

 

 

 

 

براساس یافته­های جدول 7 لملی[13] با تولید 39 مقاله در این حوزه، فعال‌ترین نویسندۀ حوزه شناخته می‌شود. این نویسنده همچنین با دریافت بیشترین درجۀ بینابینی، مهم‌ترین نویسنده از این لحاظ شناخته می‌شود؛ چرا که همان‌طور که در شبکۀ همکاری نویسندگان در شکل ۳ نیز مشهود است، این نویسنده با قرارگرفتن در مرکز یکی از مؤلفه‌های شبکه، انسجام شبکه را حفظ کرده است. اوهاتا، ظفر و واتس از نویسندگان مهم شبکۀ همکاری حوزۀ حقوق مالکیت فکری به لحاظ مرکزیت درجه می‌باشند و نویسندگان مرکزی و قطب حوزۀ حقوق مالکیت فکری هستند.

خوشه‌های موضوعی حوزۀ حقوق مالکیت فکری

برای ترسیم خوشه‌های موضوعیِ برون‌دادهای علمی حوزۀ حقوق مالکیت فکری، از هم‌رخدادی واژگان در چکیدۀ مقالات استفاده شد و برای این منظور، نرم‌افزار  Vosviewerبرای ترسیم خوشه‌های موضوعی برون‌دادهای پژوهشی حوزۀ حقوق مالکیت فکری به‌ کار گرفته شد. خوشه‌های موضوعی حوزۀ حقوق مالکیت فکری در پنج خوشۀ موضوعی کلی شکل گرفته است. خوشه‌های مختلف با رنگ‌های متفاوت در شکل ۴ نشان داده شده است.

اطلاعات مربوط به خوشه‌های موضوعی مختلف حقوق مالکیت فکری در جدول ۸ ارائه شده است.

مهم‌ترین خوشۀ موضوعیِ حوزۀ حقوق مالکیت فکری که در جدول 4 نشان داده شده است، از 212 اصطلاح موضوعی تشکیل شده است. مهم‌ترین موضوعات این خوشه شامل سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، فعالیت‌های تحقیق و توسعه، شرکت‌های بازرگانی و انتقال تکنولوژی است. در واقع جهت‌گیری این خوشه در حوزه‌های اقتصادی و توجه به جایگاه حقوق مالکیت در روابط اقتصادی می‌باشد. خوشۀ دوم از 204 اصطلاح موضوعی تشکیل شده است که موضوعات مورد توجه این خوشه حق مؤلف، حقوق مالکیت فکری، قوانین ثبت اختراع و حقوق بین‌الملل می‌باشد. جهت‌گیری پژوهشی این حوزه توجه به جنبه‌های نظری و بنیادهای حقوق مالکیت فکری است. خوشۀ سوم از 204 اصطلاح موضوعی تشکیل شده است که تجارت، معاهدات، توافقات و قراردادهای تجاری ازجمله موضوعات مهم این خوشه است. خوشه‌های چهارم و پنجم که به ترتیب هرکدام از 134 و 16 اصطلاح موضوعی تشکیل یافته‌اند و به لحاظ موضوعی به حوزه‌های مجازی، محتواهای دیجیتالی، تکنولوژی اطلاعات، نرم‌افزارها و سخت‌افزارها اختصاص دارند.

 

 

 

 

 

 

 

شکل4. خوشه‌های موضوعی برون‌دادهای علمی حوزۀ حقوق مالکیت فکری

 

 

 

 

 

جدول 8. موضوعات مهم در خوشه‌های موضوعی حوزۀ حقوق مالکیت فکری

تعداد کل اصطلاحات

موضوعات مهم زیر پوشش

برچسب خوشه

خوشه براساس رنگ

212

سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، تحقیق و توسعه، شرکت‌های بازرگانی، انتقال تکنولوژی

نوآوری

رنگ قرمز

204

حق مؤلف، حقوق مالکیت فکری، قانون ثبت اختراع، حقوق بین‌الملل، استفادۀ منصفانه

مالکیت

رنگ سبز

 

204

تجارت، معاهده و توافق، قرارداد، قوانین

کشورها و معاهده

رنگ آبی

 

 

134

محتوای دیجیتالی، اعتبار، سخت‌افزار، نرم‌افزار

 

رنگ زرد

16

تکنولوژی اطلاعات، ارتباطات راه دور

 

رنگ بنفش

 

 

 

بحث و نتیجه‌گیری

نتایج پژوهش نشان داد که برون‌دادهای علمی حقوق مالکیت فکری با میانگین رشد 3.63 درصدی روند رشد خوبی را از زمان انتشار اولین مقاله در سال 1982 تا سال 2014 نشان می‌دهد. ولی با وجود رشد صعودی میزان انتشارات در سال‌های اخیر، میزان انتشارت در سال 2014 روند نزولی را تجربه کرده است. شاید بتوان علت آن را به رکود اقتصادی پیش‌آمده نسبت داد که در سال‌های اخیر، به‌ویژه در سال 2014، اکثر کشورها از جمله کشورهای اروپایی آن را تجربه کرده‌اند؛ چرا که حقوق مالکیت فکری به لحاظ شکل‌گیری و بنیانی به رشته‌های حقوق، اقتصاد و مدیریت وابسته است (Wang, et al, 2015) و براین‌اساس شاید بتوان تأثیرات رکود اقتصادی را بر مطالعات حقوق مالکیت فکری نیز محرز دانست. همچنین ترسیم شبکه‌های همکاری علمی در سه سطح شبکه همکاری کشورها، مؤسسات و نویسندگان، نشان می‌دهد که سطح همکاری‌ها در بُعد کشوری از شرایط نسبتاً خوبی برخوردار است. در واقع به سبب اهمیت حقوق مالکیت فکری در روابط بین کشورها به‌ویژه در حوزه‌های اقتصادی، کشورها به همکاری علمی با هم در این حوزه تمایل خوبی نشان داده‌اند. هرچند که بیشتر همکاری‌ها در این شبکه متناظر با کشور آمریکا است. این کشور در شکل‌دهی، هدایت و رهبری جریان‌های علمی در حوزۀ حقوق مالکیت فکری جایگاه مرکزی و به عبارتی قطبیت دارد و درنتیجه اکثر کشورها به‌نوعی سعی کرده‌اند با پیوندهایی که با این کشور برقرار می‌کنند، به‌نوعی وارد جریان علمی حوزۀ حقوق مالکیت فکری شوند. علاوه‌­بر کشور آمریکا، کشورهای انگلیس، آلمان و فرانسه از کشورهای مهم و تأثیرگذار در شبکۀ همکاری علمی کشورهای جهان در این حوزه به شمار می‌روند.

در بُعد دانشگاهی و مؤسسات علمی، بیشتر همکاری‌های علمی در بین مؤسسات و دانشگاه‌های مختلف آمریکا شکل گرفته است و در واقع به‌نوعی همکاری درون‌کشوری بین مؤسسات و دانشگاه‌های این کشور حاکم است. دانشگاه برکلی از دانشگاه‌های مهم و مرکزی حوزۀ حقوق مالکیت فکری در سطح جهان است که در جهت‌دهی به آیندۀ پژوهشی حوزه حقوق مالکیت فکری نقش محوری را بازی می‌کند. شبکۀ همکاری علمی در بین نویسندگان در مرحلۀ شکل‌گیری قرار دارد. در واقع باتوجه ‌به شبکۀ همکاری حوزه می‌توان گفت نویسندگان بیشتر با همکاران شناخته‌شدۀ خود شبکۀ کوچکی را شکل داده‌اند که بیشتر تمایل به همکاری با همدیگر دارند. بنابراین شبکۀ همکاری علمی نویسندگان نسبت به شبکۀ همکاری کشورها،مؤسسات ودانشگاه از ویژگی‌های شاخص یک شبکه برخوردار نیست وهنوز درمرحلۀ شکل‌گیری قرار دارد. ضریب همکاری گروهی نویسندگان در حوزۀ حقوق مالکیت فکری برابر با29.0 نیز مبین آن است که نویسندگان حوزه تمایل به همکاری علمی کمتری داشته‌اند و براین‌اساس بیش از سه‌هزار مورد از مقالات مورد بررسی حوزۀ حقوق مالکیت فکری،در پژوهش حاضر به‌صورت تک‌نویسنده‌ای تدوین شده‌اند.

به لحاظ شکل‌گیری خوشه‌های موضوعی، حوزه‌های اقتصادی و نقش و اهمیت حقوق مالکیت فکری در روابط اقتصادی، موضوعی است که بیشترین توجهات را از سوی نویسندگان حوزه به خود اختصاص داده است. موضوعات اساسی این خوشه شامل سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، فعالیت‌های تحقیق و توسعه، شرکت‌های بازرگانی و انتقال تکنولوژی است و  بیانگر اهمیت بیش‌ازپیش مالکیت فکری و معنوی در روابط تجاری و اقتصادی است. در واقع می‌توان گفت یکی از مؤلفه‌ها و ملزومات اساسی توسعۀ اقتصادی، مبحث حقوق مالکیت فکری و توجه به جنبه‌های مختلف آن است. باتوجه ‌به درهم‌پیچیدگی حوزۀ اقتصاد با مسئلۀ حقوق مالکیت فکری، به نظر می‌رسد می‌توان پژوهشی در زمینۀ جایگاه حقوق مالکیت فکری در قوانین داخلی و بین‌المللی در حمایت از حوزه‌های اقتصادی انجام داد و میزان پیوستگی قوانین با حوزۀ اقتصاد، به‌ویژه در بُعد داخلی را مورد بررسی قرار داد. همچنین باتوجه ‌به اینکه در این پژوهش شبکۀ همکاری حوزۀ حقوق مالکیت فکری در سطح جهانی مورد بررسی قرار گرفت، پیشنهاد می‌شود پژوهشی با محوریت کشور ایران در این زمینه صورت بگیرد تا وضعیت همکاری پژوهشگران ایرانی در حوزۀ مذکور هم در سطح داخلی و هم بین‌المللی مورد بررسی قرار گیرد.



[1] . Ilie                                                                                      5. Zupic & Čater

[2] . World Intellectual Property Organization                   6. Egghe, & Rousseau

[3] . Primo Braga, C. et.al                                                      7. Feng-hua, Z., & Xue-zhong, Z.

[4] . Wilson

[5] . Swain, Dillip K.; Panda, K. C.                       3. Wang, B & et.al.

[6] . Natarajan, M.                                                  4. Batagelj, & Mrvar

[7] . Geomean

[8] . Collaboration Coefficient (CC)

[9] . Hanneman, R.A & Riddle, R.

[10] . People Republic of China                            4. University of Penn

[11] . Netherlands                                                     5. National Bureau of Economic Research

[12] . Duke University                                            

[13] . Lemely

سهیلی، فرامرز و عصاره، فریده. (1392). بررسی تراکم و اندازۀ شبکۀ اجتماعی موجود در شبکۀ هم‌نویسندگی مجلات علم اطلاعات. پژوهش‌نامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 29(2)، 351-372.

باجی، فاطمه و عصاره، فریده. (1391). ساختار شبکۀ هم‌نویسندگی حوزۀ علوم اعصاب ایران با استفاده از رویکرد شبکۀ اجتماعی. پژوهش‌نامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 21، 71-92.

Batagelj, V., & Mrvar, A. (2014). Pajek. In Encyclopedia of Social Network Analysis and Mining (pp. 1245-1256). New York: Springer  

Chen, C. M.; Paul, R. J. (2001). Visualizing a knowledge domains intellectual structure. Computer, 34 (3), 65-71.

Egghe, L; Rousseau, R. (1990). "introduction to informetrics : quabtitative methods in library, documentation and information science”. Amsterdam: Elsevier.

Feng-hua, Z., & Xue-zhong, Z. (2006). Intellectual property research in China :a bibliometric analysis from 2000 to 2004 [J]. Science Research Management. 4.

Hanneman, R.A; Riddle, R.(2005). Introduction to social network methods. Retrieved from: Http://Faculty.ucr.edu/hanneman/. January 2015.

Hu, C., & Racherla, P. (2008). Visual representation of knowledge networks: A social network analysis of hospitality research domain. International Journal of Hospitality Management, 27(2), 302-312.

Ilie, L. (2014). Intellectual Property Rights: An Economic Approach. Procedia Economics and Finance, 16, 548-552.

Lowe, M. (2003). Reference analysis of the American historical review.  Collection building. 22 (1), 13-18.

Natarajan, M. (2014). Scientometric appraisal of the journal of intellectual property rights. Brazilian Journal of Information Science: Research Trends,7(2), 7-19.

Primo Braga, C., Fink, C., Paz Sepulveda, C. (2000). Intellectual property rights and economic development. World Bank Discussion Papers, 412

Swain, Dillip K.; Panda, K. C. (2012). Journal of intellectual property rights, 2002-2010: A bibliometric study. Chinese Librarianship: an International Electronic Journal, 33, 1.12.

World Intellectual Property Orgnization (2004). WIPO Intellectual Property Handbook. (2nd ed.). Jeneva, D.C.: WIPO.     

Wang, Tao, et al. (2012). On social computing research collaboration patterns: a social networks perspective. Front. Comput. Sci. 6(12), 122-130.

Wang, B., Chai, K. H., & Subramanian, A. M. (2015). Roots and development of intellectual property management research: A bibliometric review. World Patent Information, 40,10-20.

Wilson, J. (2011). Knowledge, networks and nations: Global scientific collaboration in the 21st century. The Royal Society.

World Intellectual Property Orgnization (2004). WIPO Intellectual Property Handbook. (2nd ed.). Jeneva, D.C.: WIPO.

Zupic, I., & Čater, T. (2014). Bibliometric Methods in Management and Organization. Available at SSRN 2267251.

     https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=226725.