بررسی وضعیت تولید علم ایران در نمایه استنادی علوم پس از انقلاب اسلامی (1980-2016) و عملکرد آن در عرصه علم جهانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه سمنان

چکیده

هدف: هدف از این پژوهش بررسی وضعیت تولید علم ایران در حوزه علوم طی سال‌ها پس از انقلاب اسلامی و مقایسه آن با وضعیت تولید علم جهان، همچنین تعیین سهم ایران از تولید علم جهان در حوزه علوم و هر یک از رشته‌های زیرمجموعه آن (شاخه‌های 22گانه علوم) در کشور در همین مدت است.
روش‌شناسی: این پژوهش از نوع کاربردی علم‌سنجی است. جامعه مورد پژوهش شامل کلیه تولیدات علمی نمایه‌شدة ایران و جهان در نمایه استنادی علوم (SCI) در سال‌های 2016-1980 بوده است. تعداد کل تولیدات علمی ایران در حوزه علوم طی دوره مورد مطالعه 267626 مدرک و تعداد کل تولیدات علمی جهان در همین مدت به میزان 40297747 مدرک است که به شیوه سرشماری تمامی آنها مورد مطالعه قرار گرفتند.    
یافته‌ها: نتایج بررسی شاخص  Yiکه به وضعیت شاخه‌های مختلف علوم در یک کشور می‌پردازد نشان داد که به‌ترتیب شاخه‌های شیمی (با 95.‌‌‌‌16 درصد کل تولید علم ایران)، پزشکی بالینی (با 84.‌‌‌‌14 درصد کل تولید علم ایران)، مهندسی (با 80.‌‌‌‌12 درصد کل تولید علم ایران)، فیزیک (با 7.‌‌‌‌8 درصد کل تولید علم ایران) و علوم مواد (با 20.‌‌‌‌7 درصد کل تولید علم ایران) در بین شاخه‌های 22گانه عملکرد بهتری نسبت به دیگر شاخه‌ها داشته‌اند و این 5 شاخه بیشترین سهم را از تولید علم ایران به خود اختصاص داده‌اند. شاخص Xi که به بررسی وضعیت سهم یک کشور از تولید علم جهان در هر یک از شاخه‌های مختلف علوم می‌پردازد نیز نشان داد که به‌ترتیب شاخه ریاضیات (66.‌‌‌‌0 درصد)، مهندسی (63.‌‌‌‌0 درصد)، شیمی (57.‌‌‌‌0 درصد) و علوم کشاورزی (53.‌‌‌‌0 درصد) بالای 50.‌‌‌‌0 درصد بوده و در سایر حوزه‌ها کمتر از 50.‌‌‌‌0 درصد بوده است. نتایج شاخص فقر علمی (Sx) که برای محاسبه عملکرد نسبی کشورها با توجه به درصد جمعیت آن کشور از کل جمعیت جهان به کار می‌رود نشان داد که در سال‌های 1980-2009 وضعیت ایران در تک‌تک شاخه‌های موضوعی بیست و دوگانه زیر خط فقر علمی (زیر یک درصد) بوده است؛ اما از سال 2009 به بعد به بالای 1 درصد رسیده و درواقع بالای خط فقر علمی قرار گرفته است و حتی در برخی حوزه‌ها به بالای 2 درصد رسیده است. بررسی این شاخص در تمام حوزه‌ها در کشور از سال 1980 -2016 نیز نشان داد که این شاخص از 19.‌‌‌‌1 درصد در سال 2009 به حدود 2 درصد (99.‌‌‌‌1 درصد) در سال 2016 رسیده است.
نتیجه‌گیری: به نظر می‌رسد به دلیل ماهیت و مزایای اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی در تولید علم و توجه جوامع علمی به این پدیده، در آینده‌ای نزدیک شاهد تمایل بیشتر پژوهشگران و جوامع علمی به اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی در جهان و توجه بیشتر به الزامات فنی، فرهنگی و ساختاری مورد نیاز توسط ذی‌نفعان این حوزه باشیم.

کلیدواژه‌ها


امروزه واژه تولید علم در ادبیات کشور ما جایگاه خاصی پیدا کرده است و نهضت تولید علم و جنبش نرم‌افزاری مورد تأکید مسئولان نظام، ذهن مسئولان و برنامه‌ریزان امور علمی و پژوهشی را به خود معطوف داشته است (زلفی گل و کیانی بختیاری، 1387)؛ بنابراین لازم است وضعیت روشنی از تولید علم کشور در اختیار مسئولان و برنامه‌ریزان قرار داشته باشد تا بتوانند بر اساس این داده‌ها و آمار به امر مهم برنامه‌ریزی علمی و پژوهشی بپردازند.

یکی از مهم‌ترین شاخص‌های تولید علم در دنیا، تعداد مقالات چاپ‌شده در مجلات بین‌المللی مانند ISI است. تولید علم دارای دو شاخص کلی است، یکی تعداد مقالات علمی و پژوهشی با دستاوردهای بین‌المللی و دیگری میزان اثربخشی مقالات جهان علم؛ یعنی شاخص کمی (تعداد) و کیفی (استناد به مقالات). به اعتقاد موسوی (1383) با دستیابی به این دو شاخص تا حد زیادی می‌توان به میزان تولید علم یک کشور پی‌برد. در کشور ما در بُعد اول می‌توان گفت موفق بوده است، ازآنجایی‌که رتبه شانزدهم و پانزدهم دنیا را در تولید علم در سال‌های اخیر به خود اختصاص داده است. در سال‌های اخیر روند پیشرفت علم در ایران در ابعاد بین‌المللی به‌گونه‌ای بوده است که هیچ کشوری در جهان سرعت پیشرفت تولید علم ایران را نداشته است. بنا به گزارش ساینس متریکس نرخ رشد تولید علم ایران11 برابر نرخ رشد تولید علم دنیا بوده و در برخی سال‌ها (2010) نیز نرخ رشد تولید علم ایران 14 برابر نرخ رشد تولید علم دنیا بوده است و ایران سریع‌ترین رشد علم را در سطح جهان داشته است.

در میان کشورهای خاورمیانه، ایران و ترکیه نقش تعیین‌کننده‌ای را ایفا می‌کنند به‌ویژه اینکه جمهوری اسلامی ایران پیشروترین کشور در میان سایر کشورها محسوب می‌شود (آرچامبالت،1389). اینکه جمهوری اسلامی ایران در بین 25 کشور عمده تولیدکننده علم دنیا که 85 درصد تولید علم جهان را تولید می‌کنند، از نظر سرعت و نرخ رشد تولید علم، رتبه اول را کسب کرده است شاخص خوبی محسوب می‌شود؛ اما از نظر شاخص میزان استناد به مقالات که یک شاخص کیفی محسوب می‌شود به نسبت شاخص کمّی رشد قابل ملاحظه‌ای نداشته‌ایم، البته بازهم به نظر می رسد رشد خوبی در این زمینه داشته‌ایم. ایران درسال 2010 در رتبه 28 جهان از لحاظ تعداد استنادهای دریافت‌شده به پژوهش‌هایش بود. در سال 2011 رتبه ایران افزایش یافته و به رتبه 24 ارتقا یافت. در سال 2012 ایران همین رتبه را حفظ کرد و در سال 2013 رتبه استنادی ایران به 23 ارتقا یافت. در سال 2014 رتبه استنادی کشور مجدداً ارتقا یافته و به 22 رسید؛ بنابراین می‌بینیم که در مقایسه با سال 2010 رتبه ایران 6 پله ارتقا پیدا کرد. همچنین ایران به لحاظ رشد تولید علم برتر (شامل مقالات پراستناد و داغ و مقالاتی که در زمره 1درصد برتر دنیا قرار گرفته و درواقع مؤثرترین بخش از تولید علم محسوب می‌شوند) رتبه 20 دنیا را در اختیار دارد.

کمّیت تولید علم کشور و سرعت آن قابل توجه است، اما این مقادیر با توجه به جمعیت، چندان مطلوب نیست. بررسی شاخص‌های تعیین کیفیت نشان از رشد کیفیت تولیدات و مجلات علمی ایران در مقایسه با کشورهای همسایه (نظیر ترکیه) دارد. (کرامت‌فر، نوروزی چاکلی، اسپیراین،1394). با توجه به بهترین رتبه ایران در رشد کمّی (رتبه پانزدهم جهان) از نظر شاخص کیفی همپای رشد کمی رشد نداشته‌ایم؛ بنابراین باید با برنامه‌ریزی و ایجاد راهکارهایی، تولید علم ایران دو شاخص کمی و کیفی را با هم داشته تا تولید علم به تولید فناوری منجر شده و جنبه کاربردی پیدا کند.

 

یکی از شاخص‌های مهم رشد و توسعه‌یافتگی کشورهای جهان در سطح بین‌المللی تولید مقالات علمی و میزان استناد به این تولیدات علمی است. هر کشور سعی می‌کند به نسبت جمعیت خود از جمعیت جهان، سهمی در تولید علم جهانی داشته باشد. آن دسته از کشورهایی که نمی‌توانند به نسبت جمعیت خود تولیدات علمی داشته باشند زیر خط فقر علمی قرار دارند (صالح‌زاده، بیات، 1387). ایران کشوری پیشرو در تولید علم در سطح جهان محسوب می‌شود و طی سال‌های گذشته بیشترین رشد تولید علم جهان مربوط به ایران بوده است. با توجه به اینکه ایران حدود 1 درصد از جمعیت جهان را دارا می‌باشد. لازم است بررسی شود سهم ایران از تولید علم جهان در هر یک از شاخه‌های موضوعی به چه نحوی بوده است و روند آن در سال‌های پس از انقلاب اسلامی به چه نحو بوده است. آیا بین حوزه‌های موضوعی و سهم هر یک از این حوزه‌ها از تولید علم جهان تفاوت وجود دارد؟ شاخص‌های علم‌سنجی نظیر شاخص Yi، شاخص Xi و شاخص فقر علمی (Sx)، در مورد تولیدات علمی ایرانیان پس از انقلاب اسلامی چگونه بوده است؟ اینها سؤالاتی است که در روند رشد شتابان علمی ایران باید بدان پاسخ داده شود. هرچند بررسی پیشینه تحقیق نشان می‌دهد که شاخص فقر علمی دانشمندان ایرانی در سال‌های 1990 تا 2011 بررسی شده و با دانشمندان کشورهای برتر اسلامی مورد مقایسه قرار گرفته است (سهیلی، زاهدی، ملکی، دانش، 1392)، اما وضعیت شاخص‌های علم‌سنجی و تحلیل این شاخص‌ها نظیر شاخص توان علمی، شاخص فقر علمی و شاخص عملکرد نسبی یا سرانه هر کشور در تولید علم به‌صورت جامع از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون در شاخه‌های مختلف علمی در ایران بررسی و تحلیل نشده است. ازآنجایی‌که بیشترین تولید علم ایران و همچنین جهان در حوزه علوم پایه منتشر می‌شود (مرادی مقدم، 1391) و بالطبع بیشترین تولید علم ایران و جهان در نمایه استنادی علوم[1] ثبت می‌شود، سؤال این است که آیا در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران روند رشد و شاخص‌های مختلف علم‌سنجی به‌صورت جامع درباره تولیدات علمی ایران در این نمایه استنادی به تفکیک رشته‌های موضوعی بیست و دوگانه انجام شده است؟ بررسی‌ها نشان می‌دهد تاکنون پ‍ژ‍وهش جامعی از وضعیت تولید علم ایران در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی و مقایسه سهم ایران از تولید علم جهان در حوزه‌های مختلف علمی و نیز شاخص فقر علمی به‌صورت درازمدت صورت نگرفته است؛ بنابراین پژوهش حاضر به بررسی وضعیت تولید علم ایران در سال‌های پس از انقلاب اسلامی پرداخته و سهم ایران را از تولید علم جهان مشخص می‌کند.

سؤالات پژوهش

1. وضعیت تولید علم ایران و جهان پس از انقلاب اسلامی در شاخه‌های مختلف علمی حوزه علوم چگونه بوده و شاخه‌های علمی پرتحرک، میان‌تحرک و کم‌تحرک در عرصه تولیدات علمی ایران و جهان در حوزه علوم کدامند؟

2. سهم ایران از تولید علم جهان در شاخه‌های مختلف علمی حوزه علوم چگونه بوده و کدام شاخه‌ها بیشترین و کمترین سهم را از تولید علم ایران و جهان به خود اختصاص داده‌اند؟

3. وضعیت شاخص‌های مختلف علم‌سنجی نظیر شاخص Yi، شاخص Xi و شاخص فقر علمی (Sx) در شاخه‌های مختلف 22گانه حوزه علوم و نیز سرانه تولید علم ایران از تولید علم جهان در سال‌های 1980 تا 2016 به چه نحوی بوده است؟

 

پیشینه پژوهش

نقش کشورها در تولید علم بر اساس سهم آنان از جمعیت جهان تعیین می‌شود. هر کشور به نسبت سهم خود از جمعیت جهان باید تولید علم داشته باشد. اگر کشوری نسبت تولید علم آنان از نسبت جمعیت جهان بیشتر باشد دارای قدرت علمی است اما اگر نسبت تولید علم آن از جمعیت جهان کمتر باشد دارای فقر علمی است. این نسبت در کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته متوازن است، اما در برخی کشورها نیز این سهم متناسب و متوازن نیست و در اصطلاح شاخص فقر علمی در آنان زیاد می‌باشد. این نسبت هم در تک‌تک شاخه‌های موضوعی و هم در تمام شاخه‌های موضوعی در یک کشور صادق است.

سهم کشورهای پیشرفته از تولید علم جهان چندین برابر سهم جمعیت آنان از جمعیت جهان می‌باشد. به‌عنوان مثال سهم کشورهایی نظیر سویس و آمریکا از تولید علم در جهان به‌ترتیب نزدیک به 13 و 6 برابر سهم آنان از جمعیت جهان است (صالح‌زاده و بیات، 1388). این سهم کلی کشورها از تولید علم جهان در تمام شاخه‌های موضوعی 22 گانه محسوب می‌شود و اگر به‌صورت شاخه‌ای بررسی شود سهم برخی از کشورهای پیشرفته تولیدکننده علم جهان در شاخه‌ای خاص، حتی بیش از20 برابر سهم جمعیت آنان از جمعیت جهان می‌باشد این نشان می‌دهد که این کشورها نه تنها از خط فقر علمی عبور کرده‌اند بلکه چندین برابر سهم خود از جمعیت جهان در تولید علم جهان نقش داشته‌اند. کشور ایران هم در سال‌های اخیر از روند رشد تولید علم خوبی برخوردار بوده است و باید بررسی شود در سال‌های پس از انقلاب اسلامی در چه سال‌ها و همچنین در چه شاخه‌هایی از خط فقر علمی عبور کرده و در چه سال‌ها و در چه شاخه‌هایی زیر خط فقر علمی قرار داشته است. علاوه‌بر شاخص فقر علمی و سهم هر یک از شاخه‌های موضوعی از تولید علم جهان، وضعیت هر یک از شاخه‌های موضوعی پرتحرک و کم‌تحرک تولید علم در سطح جهان و در ایران نیز در شناسایی شاخه‌های مورد توجه در ایران و جهان مشخص نقش تعیین‌کننده‌ای خواهد داشت.

در این پژوهش در دو شاخه رشد علم و شاخص‌های علم‌سنجی همچون تحقیقات مربوط به کشورهای مختلف جهان و نیز ایران از حیث وضعیت رشد علم شاخه‌های موضوعی و سهم هر یک از این شاخه‌ها از تولید علم جهان، شاخص فقر علمی و بررسی وضعیت این شاخص در شاخه‌های علمی گوناگون، بحث و بررسی صورت گرفته است. در این زمینه تحقیقات مختلفی هم در سطح ایران و جهان انجام گرفته است که در ادامه به برخی از مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود.

اعتماد (1383) روند تولید علم ایران در سال‌های 2003-1970 و مقایسه آن با تولید علم جهانی را مورد بررسی قرار داد. وی از این بررسی نتیجه می‌گیرد که فعالیت علمی ایران در دهه آخر دوره قبل از انقلاب شکل می‌گیرد و به‌سرعت افزایش می‌یابد. نقطه عطف این افزایش سال 1974 (1352) بوده است که در این سال کشور با افزایش قیمت جهانی نفت و عایدات ارزی، شاهد رونق اقتصادی سطحی بود و به آن امکان می‌داد در زمینه آموزش عالی بیشتر سرمایه‌گذاری کند. از ویژگی‌های این دهه (دهه آخر دوره قبل از انقلاب)، تشویق اعضای هیئت علمی به فعالیت‌های پژوهشی، فراهم ساختن امکانات فرصت مطالعاتی برای اعضای هیئت علمی، تأسیس دانشگاه‌های شیراز و صنعتی شریف و افزایش بودجه تحقیقاتی دانشگاه‌ها که همگی ناشی از عایدات ارزی کشور و افزایش جهانی قیمت نفت بود که منجر به افزایش تولید علمی ایران در طول این دهه به حدود چهار برابر افزایش پیدا کرد.

عصاره و ویلسون (1384) نتایج تحقیق میزان مشارکت ایران از تولید علم جهان از طریق نمایه استنادی علوم در سال‌های 1999-1985 را مورد بررسی قرار دادند. نتایج پژوهش آنان نشان داد که انتشارات علمی ایران طی سال‌های مورد بررسی از افزایش چشمگیری برخوردار بوده است. مشارکت دانشمندان ایرانی با دانشمندان دیگر کشورها در تولید علم، درصد مشارکت‌های بین‌المللی میان دانشمندان ایرانی و نیز شبکه مشارکت‌های بین‌المللی میان دانشمندان ایرانی با کشورهای توسعه‌یافته و در حال رشد و شباهت‌ها و تفاوت‌های میان عناوین مجلاتی که این دانشمندان در خلق آثارشان به آنها استناد کرده‌اند و نیز روند ورود و خروج دانشمندان ایرانی در نمایه استنادی علوم با تأکید بر میزان تولید انتشارات علمی، و در نهایت تغییر در رتبه‌بندی مجلاتی که دانشمندان ایرانی مقالات خود را در آنها به چاپ رسانده‌اند. .‌‌‌‌

معین (1386) بررسی تولید علم ایران از سال 2002-1970 تحت یک بررسی اجمالی و سپس تولید علمی ایران و 15 کشور توسعه‌یافته و درحال‌توسعه را مورد مقایسه قرار داد. مقایسه بین ایران و 15 کشور دیگر در سال 2000 نشان داد که این 16 کشور درمجموع 69.‌‌‌‌2 درصد تولید علم جهان را تولید کرده‌اند که آمریکا، انگلستان و آلمان به‌ترتیب با 32.‌‌‌‌2 درصد، 7.‌‌‌‌8 درصد و 7 درصد در سه رده نخست قرار دارند و ایران با 0.‌‌‌‌12 درصد در رده سیزدهم این 16 کشور قرار داشت. آمریکا و 46.‌‌‌‌5 درصد تولیدات علمی و کشورهای توسعه‌یافته دیگر یعنی انگلستان، آلمان، ژاپن، فرانسه و کانادا 43.‌‌‌‌9 درصد تولید علمی این 16 کشور را داشته‌اند. کشورهای چین، هندوستان و کره جنوبی دارای اختلاف قابل توجه و وضعیت نسبتاً بالاتری از نظر تولید علمی در مقایسه با کشورهای ترکیه، مصر، عربستان سعودی، ایران، پاکستان، کویت و عراق می‌باشند.

صالح‌زاده و بیات (1388) در تحقیقی با عنوان بررسی جهش علمی ایران طی یک دهه (2008-1998) در دوره 10 ‌ساله مورد بررسی، نشان داد که سهم ایران از تولید علم جهان در ضعیف‌ترین شاخه 0.‌‌‌‌38 درصد و در بهترین شاخه 1.‌‌‌‌19 درصد بوده است و به‌طور متوسط سهم ایران از تولید علم جهان در شاخه‌های مختلف علوم بیش از مقدار 1 درصد (نسبت جمعیت ایران به جمعیت جهان) شده است. درواقع، اگر قبل از این دهه سهم ایران از تولید علم جهان زیر خط فقر علمی بوده است، اما در اواخر دهه مورد بررسی (سال 2008) در اغلب شاخه‌ها از خط فقر علمی عبور کرده است.

فتاحی، دانش، سهیلی (1390) با هدف بررسی تولیدات علمی پژوهشگران دانشگاه فردوسی مشهد در یک دوره 20 ساله به‌منظور تعیین میزان همکاری گروهی و ترسیم ساختار علمی این دانشگاه بر پایه میزان استنادهای دریافتی مدرک‌های منتشرشده پژوهشگران این دانشگاه تحقیقی را انجام دادند. یافته‌ها نشان دادند دانشگاه فردوسی مشهد در تولید علم جهانی از نرخ متوسط رشد برابر با 2.‌‌‌‌34 درصد برخوردار بوده است .تحلیل استنادهای مدارک مورد بررسی نشان داد که بین تعداد نویسندگان با تعداد استنادهای دریافتی و میزان مشارکت یک نویسنده با تعداد مدرک‌های منتشرشده توسط او رابطه مثبت وجود دارد.

سهیلی و همکاران (1392) تحلیل خط فقر علمی دانشمندان ایرانی و مقایسه آن با کشورهای برتر اسلامی در حوزه‌های علوم پایه طی سال‌های 1990 تا 2011 را مورد بررسی قرار دادند. نتایج تحقیق آنان نشان داد که ایران در بین کشورهای اسلامی با شاخص توان علمی 0.‌‌‌‌509 درصد و عملکرد نسبی 0.‌‌‌‌468 در رشته‌های فیزیک، شیمی، ریاضی در جایگاه اول و در رشته زیست در جایگاه دوم در بین کشورهای اسلامی قرار دارد. به لحاظ شاخص‌های Xi و Sx زیر خط فقر علمی قرار دارد.

کرامت‌فر، نوروزی چاکلی، اسپیراین (1394) پژوهشی با عنوان کمیت یا کیفیت؟: ارزیابی تطبیقی تولید علم ایران، ترکیه و مالزی طی سال‌های 2013- 1996، با توجه به کمبود بررسی پیرامون کیفیت تولید علم، با هدف بررسی کمیت و کیفیت تولید علم ایران و مقایسه آن با کشورهای ترکیه و مالزی انجام دادند. نتایج پژوهش نشان داد کمیت تولید علم کشور و سرعت آن قابل توجه است، اما این مقادیر با توجه به جمعیت، چندان مطلوب نیست. بررسی شاخص‌های تعیین کیفیت نشان از رشد کیفیت تولیدات و مجلات علمی ایران در مقایسه با کشور ترکیه دارد.

بررسی پیشینه موضوع در خارج کشور نیز مورد بررسی قرار گرفت.

نتایج تحقیق گوپتا و کارسیداپا[2] (2000) نشان داد که در فاصله سال‌های 1980-1907 رشد تراکمی (رشد تعداد انتشارات و تعداد مؤلفان) وجود داشته و انتشارات از نرخ رشد 5.‌‌‌‌58 درصد و نویسندگان از 5.‌‌‌‌80 درصد برخوردار بوده است. آنها در پژوهش خود ضمن مرور رویکردهای مختلف مطالعه رشد دانش علمی به بررسی رشد انتشارات حوزه تئوری‌های ژنتیک جمعیت، در فاصله سال‌های 1980-1907 پرداختند.

سنگام و کشاوا (2003) الگوی رشد حوزه علوم اجتماعی در 6 رشته: انسان‌شناسی، اقتصاد، تاریخ، روان‌شناسی، علوم سیاسی و جامعه‌شناسی در سال‌های 1999-1983 را مورد بررسی قرار دادند. نتایج پژوهش آنان نشان داد که متوسط نرخ رشد و نیز مدت زمان دو برابرشدن انتشارات در حوزه علوم اجتماعی طی سال‌های مورد بررسی افزایش یافته است.

لارسن و ون اینس[3] (2010) نرخ رشد انتشارات علمی در نمایه استنادی علوم (SCI) و علوم اجتماعی (SSCI)، طی سال‌های 2007-1907را مورد بررسی قرار دادند. آنها دریافتند که هیچ نشانه‌ای از اینکه نرخ رشد در 50 سال اخیر کاهش داشته باشد در نمایه استنادی علوم مشاهده نکردند اما انتشارات برخی قالب‌ها نظیر مقالات کنفرانس‌ها و مقالات مربوط به حوزه شبکه وب افزایش ویژه داشته است. از دیگر نتایج پژوهش این بود که پوشش مقالات برخی حوزه‌ها در SCI همچون حوزه کامپیوتر و مهندسی که قبلاً از نرخ رشد بالایی برخوردار بوده، کاهش یافته است. همچنین نرخ رشد در نمایه استنادی علوم اجتماعی به‌طور ملموسی پایین بوده است. نرخ رشد سالیانه بین 7.‌‌‌‌2 و 5.‌‌‌‌13 درصد در دوره مورد بررسی در نوسان بوده است. نرخ رشد سالیانه برای مقالات مجلات بین 2.‌‌‌‌2 تا 9 درصد و برای مقالات کنفرانس‌ها بین 6.‌‌‌‌1 تا 14 درصد در نوسان بوده است.

هدهدی نژاد، زاهدی، اشرفی، و شمسی[4] (2013) در پژوهشی به مطالعه علم‌سنجی حوزه طب سنتی در بین کشورهای اسلامی واقع در خاورمیشانه بین سال‌های 2011-1991 پرداختند. یافته‌های بررسی آنان نشان داد که سهم کشورهای اسلامی از تولید علم جهان در حوزه طب سنتی 7.‌‌‌‌2 درصد بوده است و کشورهای ترکیه، عربستان صعودی و ایران بیشترین سهم را در تولید مقالات علمی کشورهای اسلامی در این حوزه به خود اختصاص داده‌اند. بالاترین میزان شاخص فقر علمی در بین کشورهای اسلامی، مربوط به کشور کویت با 09.‌‌‌‌3 درصد در همین مدت بوده است.

مرور پژوهش های پیشین در زمینه تولید علم نشان می‌دهد که بیشتر پژوهش‌های انجام‌شده در ایران ناظر به بررسی شاخص‌های کمی و کیفی تولید علم در ایران و سهم آن از تولید علم جهان بوده است. در این مورد می توان به پژوهش‌های (صبوری (1383)؛ عصاره (1384)؛ صبوری (1385)؛ صبوری (1386)، نوروزی چاکلی و دیگران (1386)؛ معین (1386)؛ علیجانی (1386)؛ صبوری (1387) نوروزی چاکلی و دیگران (1388)؛ بهروزفر و داورپناه (1388) و نیاکان (1389)، صبوری (1390)، صبوری (1391)، کرامت‌فر، نوروزی چاکلی، اسپیراین (1394)، مروتی (1395 ) اشاره نمود.

پیشینه‌های پژوهش مربوط به شاخص‌های فقر علمی در ایران نیز مورد بررسی قرار گرفت. در این زمینه می‌توان به پژوهش‌های سهیلی و دیگران (1392)، صالح‌زاده و بیات (1387)، صالح‌زاده و بیات (1388) و هدهدی‌نژاد، زاهدی، اشرفی، و شمسی (2013) اشاره نمود. نتایج این قسمت از پژوهش‌ها نشان داد که به لحاظ شاخص‌های فقر علمی در ایران تا سال‌های 2009، ایران در برخی شاخه ها زیر خط فقر علمی قرار داشته اما از این سال به بعد روند عبور از خط فقر علمی در ایران آغاز شده است. همچنین وضعیت ایران در بین کشورهای اسلامی در وضعیت بهتری قرار داشته است، اما همان‌طور که بیان شد و در بررسی پیشینه‌ها مشخص شد تحقیق جامعی که به بررسی تمام شاخه های مختلف علوم در ایران و جهان و شاخص‌های فقر علمی و نیز سهم ایران از تولید علم جهان در درازمدت، همچنین بررسی وضعیت شاخه‌های پرتحرک و کم‌تحرک و سهم هر یک از شاخه‌های موضوعی پرتحرک و کم‌تحرک در مقایسه با وضعیت جهانی پرداخته باشد انجام نشده که تحقیق حاضر در این راستا انجام شده است.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از نوع کاربردی علم‌سنجی است. شاخص‌هایی نظیر Yi که به بررسی وضعیت شاخه‌های مختلف علوم در یک کشور (ایران) می‌پردازد، شاخص Xi که به بررسی وضعیت سهم یک کشور (ایران) از تولید علم جهان در هر یک از شاخه‌های مختلف علوم می‌پردازد، شاخص دیگری که مورد بررسی قرار گرفت شاخص فقر علمی (Sx) بود. این شاخص برای محاسبه عملکرد نسبی کشورها با توجه به درصد جمعیت آن کشور از کل جمعیت جهان به کار می‌رود.

جامعه آماری این پژوهش عبارت‌اند از:

- کلیه تولیدات علمی نمایه‌شده ایران[5] در نمایه استنادی علوم (SCI)[6] در سال‌های 2016-1980؛

- کلیه تولیدات علمی نمایه‌شده جهان در نمایه استنادی علوم (SCI) در سال‌های 2016-1980.

در این پژوهش از شیوه سرشماری استفاده شده و نمونه‌گیری به عمل نیامده است. تعداد کل تولیدات علمی ایران در پایگاه Web of science در سال‌های یادشده بیش از 175000 هزار مدرک و تولیدات علمی جهان بیش از 40 میلیون مدرک بود که همه اینها مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

برای گردآوری داده‌ها، پس از مراجعه به پایگاه WOS (وب‌آو ساینس[7]) و جستجو در زیر نام کشور (CU) و با اعمال محدودیت زمانی برای هر سال، ابتدا تعداد کل تولیدات علمی ایران و سپس تعداد کل تولیدات علمی جهان در نمایه استنادی علوم بازیابی شد. در مرحله بعد برای تک‌تک سال‌ها به همین ترتیب برای تمام 37 سال (2016-1980) این عمل تکرار شد. برای هر سال، علاوه‌بر اطلاعات مربوط به تولید علم ایران در حوزه علوم، اطلاعات مربوط به حوزه‌های موضوعی (طبقه‌بندی 172 رشته‌ای) نیز برای هر سال ذخیره شد، ولی چون در پایگاه Web Of Science موضوعات بر اساس طبقه‌بندی 172 رشته تقسیم‌بندی شده است، برای تحلیل داده‌ها از نظام طبقه‌بندی 22گانه ESI[8] استفاده شده است. برای تبدیل طبقه‌بندی 172گانه به طبقه‌بندی 22گانه ESI تک‌تک طبقه‌های موضوعی 172گانه مورد بررسی قرار گرفت تا در طبقه هم‌سنخ و مشابه خود در طبقه‌بندی 22گانه ESI ثبت شود[9]. در این زمینه لیست ترسیم موضوعات فرعی WOS(172 موضوع) به 22 حوزه کلی ESI مستخرج از رساله کارشناسی ارشد دیدگاه (1388) نیز مورد استفاده قرار گرفت.

یافته‌های پژوهش

در این قسمت به بررسی سؤالات پژوهش و پاسخ آنها و نیز تجزیه و تحلیل یافته‌ها پرداخته می‌شود.

سؤال اول پژوهش: وضعیت تولید علم ایران و جهان در سال‌های پس از انقلاب اسلامی در شاخه‌های مختلف علمی چگونه بوده و شاخه های علمی پر تحرک،میان تحرک و کم تحرک در عرصه تولیدات علمی ایران و جهان در حوزه علوم کدامند؟

در پاسخ به این سؤال داده‌های جدول شماره 1 و جدول شماره 2، تنظیم و تدوین شده است.

تحلیل و بررسی تولید علم ایران بر اساس موضوع و شناسایی و معرفی موضوعات برتر و نیز موضوعاتی که کمتر در آن زمینه تولید علم انجام شده، می‌تواند به تقویت هرچه بیشتر موضوعات برتر و شناسایی علل و نقاط ضعف موضوعاتی که در آنها تولید علم کمتری صورت گرفته است منجر شود. وضعیت تولید علم ایران در سه دهه (سال‌های 2000-1980) در موضوعات بیست و دوگانه ESI، در جدول شماره 1 نشان داده شده است.

جدول1: تولید علم ایران در شاخه‌های موضوعی 22 گانه ESI به همراه رتبه هر یک در سال‌های 2010-1980

نام شاخه موضوعی

تولید علم ایران در هر شاخه موضوعی

رتبه

نام شاخه موضوعی

تولید علم ایران در هر شاخه موضوعی

رتبه

شیمی

22600

1

محیط‌شناسی/ اکولوژی

3008

12

پزشکی بالینی

19788

2

ایمنی‌شناسی/ ایمونولوژی

2679

13

مهندسی

17069

3

علوم اعصاب و رفتار

2574

14

فیزیک

11638

4

علوم زمین

2536

15

علوم مواد

9598

5

بیولوژی و بیوشیمی

1768

16

علوم جانوری و گیاهی

7482

6

میکروبیولوژی

2254

17

علوم کامپیوتر

7094

7

علوم اجتماعی

1778

18

ریاضیات

5539

8

روان‌پزشکی و روانشناسی

915

19

فارماکولوژی/ سم‌شناسی

4976

9

علوم فضا

728

20

بیولوژی مولکولی و ژنتیک

4781

10

تجارت و اقتصاد

153

21

علوم کشاورزی     

4234

11

علوم میان‌رشته‌ای

32

22

 

 

 

 

بر اساس داده‌های جدول شماره 1، ده شاخه از شاخه های موضوعی برتر تولیدات علمی ایران در نمایه استنادی علوم طی سال‌های 2010-1980 در نمودار شماره 1 نشان داده شده است.

ده شاخه برتر تولید علم ایران طی سه دهه نشان داد موضوعات شیمی، پزشکی بالینی، مهندسی و فیزیک از موضوعات پیشتاز تولید علم ایران محسوب می‌شوند.

تولید علم جهان نیز در هر یک از شاخه‌های موضوعی 22 گانه ESI به همراه رتبه هر یک از شاخه‌ها در جدول شماره 2 آورده شده است.

جدول2. تولید علم جهان در شاخه‌های 22 گانه ESI به همراه رتبه هر یک از شاخه‌ها در سال‌های 2010-1980

نام شاخه موضوعی

تولید علم جهان

رتبه

نام شاخه موضوعی

تولید علم جهان

رتبه

پزشکی بالینی

9997871

1

ایمنی‌شناسی/ ایمونولوژی

993744

12

شیمی

3938519

2

علوم زمین

980653

13

بیولوژی مولکولی و ژنتیک

3332993

3

میکروبیولوژی

891087

14

فیزیک

3277512

4

ریاضیات

830188

15

مهندسی

2683054

5

علوم کشاورزی

804323

16

علوم جانوری و گیاهی

2118245

6

محیط‌شناسی/ اکولوژی

750493

17

علوم مواد

2038143

7

روان‌پزشکی و روانشناسی

636586

18

علوم کامپیوتر

1910821

8

علوم اجتماعی

533199

19

علوم اعصاب و رفتار

1782267

9

علوم فضا

348667

20

فارماکولوژی/ سم‌شناسی

1228774

10

تجارت و اقتصاد

102637

21

بیولوژی و بیوشیمی

1002891

11

علوم میان‌رشته‌ای

66341

22

 

 

 

 

 

 

 

 

 

داده‌های جدول شماره یک حاکی از آن است که شاخه‌های موضوعی برتر تولیدات علمی جهان در نمایه استنادی علوم طی سال‌های 2010- 1980، به‌ترتیب شاخه های موضوعی پزشکی بالینی، شیمی، بیولوژی مولکولی، فیزیک و مهندسی بوده که این حوزه‌ها از موضوعات پیشتاز تولید علم جهان محسوب می‌شوند.

در اینجا شاخه‌های موضوعی که تولید علم در آنها بالاست شاخه‌های موضوعی پرتحرک و شاخه‌هایی که تولید علم در آنها پایین است شاخه‌های کم‌تحرک نامیده شدند و شاخه‌هایی از علم هم که تولید علم در آنها نه زیاد و نه کم بوده است شاخه‌های میان‌تحرک نامیده شدند؛ بنابراین در این سؤال هدف این است که وضعیت شاخه‌های موضوعی تولید علم را از نظر میزان توجه نویسندگان کشورهای جهان و نیز نویسندگان ایرانی به انتشار مقالات و تولیدات علمی خود به آن شاخه موضوعی را مورد بررسی و شناسایی قرار دهیم.

می‌توان گفت که وضعیت تولید علم ایران و جهان طی سه دهه به‌صورت متوازن صورت نگرفته است و در برخی موضوعات تولیدات علمی زیاد و در برخی موضوعات نیز تعداد تولیدات علمی پایین بوده است.

طبق، داده‌های جدول2، شاخه‌های پرتحرک تولید علم ایران طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی شامل موضوعات شیمی، پزشکی بالینی، مهندسی، فیزیک، علوم مواد و علوم جانوری و گیاهی بوده و شاخه‌های میان‌تحرک نیز شامل شاخه‌های علوم کامپیوتر، ریاضیات، فارماکولوژی، بیولوژی مولکولی و ژنتیک، علوم کشاورزی و محیط‌شناسی بوده است. طی همین سال‌ها شاخه‌های کم‌تحرک نیز شامل شاخه‌های ایمونولوژی، ‌علوم اعصاب و رفتار، علوم زمین، بیولوژی و بیوشیمی و میکروبیولوژی و در نهایت شاخه علوم میان‌رشته‌ای بوده است.

شاخه‌های پرتحرک تولید علم جهان نیز طی سه دهه شامل شاخه‌های پزشکی بالینی، شیمی، بیولوژی مولکولی و ژنتیک، فیزیک، مهندسی و علوم جانوری و گیاهی بوده است. شاخه‌های میان‌تحرک جهان نیز شامل علوم مواد، علوم کامپیوتر، علوم اعصاب و رفتار،‌ فارماکولوژی، بیولوژی و بیوشیمی و ایمونولوژی بوده است. در همین مدت شاخه‌های کم‌تحرک جهان نیز شامل علوم زمین، میکروبیولوژی، ریاضیات، علوم کشاورزی، محیط‌شناسی و در نهایت علوم میان‌رشته‌ای بوده است.

مقایسه وضعیت تولید علم ایران و جهان از نظر شاخه‌های پرتحرک شبیه به هم هستند، البته با کمی اختلاف در ترتیب شاخه‌های موضوعی؛ زیرا در ایران شاخه شیمی اول است اما در جهان شاخه پزشکی رتبه اول را به خود اختصاص داده است. علوم مواد در بین تولیدات علمی ایران جزء شاخه‌های پرتحرک اما در بین تولیدات علمی جهان جزء شاخه های میان‌تحرک محسوب می‌شود. همچنین شاخه ریاضیات و علوم کشاورزی در ایران جزء شاخه‌های میان‌تحرک بوده اما در جهان در گروه شاحه‌های کم‌تحرک جای گرفته است. شاخه‌های کم‌تحرک ایران و جهان که شبیه به هم هستند شامل شاخه‌های علوم زمین، میکروبیولوژی و علوم میان‌رشته‌ای می‌باشند.

سؤال دوم پژوهش: سهم ایران از تولید علم جهان در شاخه‌های مختلف علمی حوزه علوم چگونه بوده وکدام شاخه ها بیشترین و کمترین سهم را از تولید علم ایران و جهان به خود اختصاص داده اند؟

برای سنجش عملکرد و موفقیت یک کشور از نظر شاخص تولید علم در سطح جهان در شاخه‌های مختلف علوم معیارهای متنوعی استفاده می‌شود که از جمله اینها می‌توان به تعداد مقالات نمایه‌شده یک کشور در نمایه‌های استنادی، ضریب تأثیر[10]، تعداد ارجاعات مقالات و شاخص اچ ایندکس[11] اشاره کرد. علاوه‌بر اینها با توجه به حداقل سهمی که هر کشور باید با توجه به جمعیت خود از تولید علم در جهان داشته باشد، از شاخصی به نام خط فقر علمی نام می‌برند (صالح‌زاده و بیات، 1387)؛ بنابراین، ایران که جمعیت آن تقریباً 5/1 درصد جمعیت جهان[12] است باید یک و نیم درصد تولید علم جهان را داشته باشد و اگر کمتر از یک و نیم درصد تولید علم جهان را در شاخه‌های مختلف علوم داشته باشد زیر خط فقر علمی خواهد بود. این شاخص در کشورهای پیشرفته نشان داده است که سهم آنها از تولید علم جهان چندین برابر جمعیت آنان است. به‌طور مثال سهم کشورهای سویس و آمریکا از تولید علم در جهان به‌ترتیب نزدیک به سیزده و شش برابر سهم آنها از جمعیت جهان است.

برای اینکه عملکرد یک شاخه از علوم نسبت به دیگر شاخه‌ها در سطح یک کشور یا کل جهان بررسی شود از دو فاکتور Yi و Xi استفاده می‌شود:

برای مقایسه شاخه‌های مختلف علوم یک کشور در سطح کل جهان فرمول Xi مورد استفاده قرار می‌گیرد:

تعداد کل مقالات چاپ‌شدة جهان در همان شاخه

 

تعداد مقالات شاخه‌ای خاص از علم در یک کشور

 

 

برای مقایسه شاخه­های مختلف علوم با یکدیگر در سطح یک کشور فرمول Yi مورد استفاده قرار می‌گیرد:

کل مقاله منتشر شده در آن کشور

 

تعداد مقالات هر شاخه از علم برای یک کشور

 

 

 

 

 

 

 

همچنین برای محاسبه عملکرد نسبی کشورها با توجه به جمعیت آنها، یعنی خط فقر علمی، از فرمول Sx استفاده می‌شود:

تعداد مقالات شاخه‌ای خاص از علم در یک کشور

 

تعداد کل مقالات چاپ‌شده در همان شاخه × درصد جمعیت آن کشور در جهان

 

 

 

 

 

 

جدول3: عملکرد هر یک ازشاخه‌های 22 گانه ESI در سطح کشور و سرانه تولید علم کشور از تولید علم جهان
طی سال‌های 2010-1980

نام شاخه موضوعی

تولید علم جهان
 (Ni)

تولید علم ایران

(ni)

شاخص

Yi

شاخص

Xi

شاخص

Sx

علوم کشاورزی

804323

4234

17.‌‌‌‌3

53.‌‌‌‌0

50.‌‌‌‌0

ریاضیات

830188

5539

15.‌‌‌‌4

67.‌‌‌‌0

64.‌‌‌‌0

بیولوژی و بیوشیمی

1002891

1768

32.‌‌‌‌1

18.‌‌‌‌0

17.‌‌‌‌0

میکروبیولوژی

891087

2254

69.‌‌‌‌1

25.‌‌‌‌0

24.‌‌‌‌0

شیمی

3938519

22600

95.‌‌‌‌16

57.‌‌‌‌0

54.‌‌‌‌0

بیولوژی مولکولی و ژنتیک

3332993

4781

58.‌‌‌‌3

14.‌‌‌‌0

13.‌‌‌‌0

پزشکی بالینی

9997871

19788

84.‌‌‌‌14

20.‌‌‌‌0

19.‌‌‌‌0

علوم میان‌رشته‌ای

66341

32

02.‌‌‌‌0

05.‌‌‌‌0

04.‌‌‌‌0

علوم کامپیوتر

1910821

7094

32.‌‌‌‌5

37.‌‌‌‌0

35.‌‌‌‌0

علوم اعصاب و رفتار

1782267

2574

93.‌‌‌‌1

14.‌‌‌‌0

13.‌‌‌‌0

تجارت و اقتصاد

102637

153

11.‌‌‌‌0

15.‌‌‌‌0

14.‌‌‌‌0

فارماکولوژی(سم‌شناسی)

1228774

4976

73.‌‌‌‌3

40.‌‌‌‌0

38.‌‌‌‌0

مهندسی

2683054

17069

80.‌‌‌‌12

63.‌‌‌‌0

60.‌‌‌‌0

فیزیک

3277512

11638

7.‌‌‌‌8

35.‌‌‌‌0

33.‌‌‌‌0

اکولوژی(محیط‌شناسی)

750493

3008

25.‌‌‌‌2

40.‌‌‌‌0

38.‌‌‌‌0

علوم جانوری و گیاهی

2118245

7482

6.‌‌‌‌5

35.‌‌‌‌0

33.‌‌‌‌0

علوم زمین

980653

2536

90.‌‌‌‌1

26.‌‌‌‌0

25.‌‌‌‌0

روان‌پزشکی و روان‌شناسی

636586

915

68.‌‌‌‌0

14.‌‌‌‌0

13.‌‌‌‌0

ایمونولوژی(ایمنی‌شناسی)

993744

2679

01.‌‌‌‌2

27.‌‌‌‌0

26.‌‌‌‌0

علوم اجتماعی

533199

1778

33.‌‌‌‌0

33.‌‌‌‌0

31.‌‌‌‌0

علوم مواد

2038143

9598

20.‌‌‌‌7

47.‌‌‌‌0

45.‌‌‌‌0

علوم فضا

348667

728

54.‌‌‌‌0

20.‌‌‌‌0

19.‌‌‌‌0

جمع کل تولید علم تمام شاخه های موضوعی‌

40249013

133269

-

33.‌‌‌‌0

31.‌‌‌‌0

 

 

 

داده‌های حاصل از پژوهش بر اساس فرمول‌های فوق محاسبه شد، نتیجه محاسبه هر یک از سه فرمول در قالب جدول شماره 3 ارائه شده است. در این جدول (Ni) تعداد کل مقالات جهانی در هر حوزه و (ni) تعداد مقالات ایران در هر حوزه است.

سؤال سوم پژوهش: وضعیت شاخص‌های مختلف علم‌سنجی نظیر شاخص Yi، شاخصXi و شاخص فقر علمی (Sx) در حوزه‌های مختلف بیست و دوگانه و نیز سرانه تولید علم ایران در جهان در سال‌های 1980 تا 2016 به چه نحوی بوده است؟

با توجه به شناسایی شاخه‌های پرتحرک تولید علم در ایران و جهان در جدول شماره 3، و سهم هر یک از شاخه‌های موضوعی ایران از تولید علم جهان، در ادامه در جدول شماره 4 بررسی شاخه‌های موضوعی با بیشترین و کمترین میزان تولید علم در ایران و جهان نمایش داده شده است.

جدول 4: وضعیت تولید علم ایران و جهان در هر یک از شاخه‌های موضوعی 22گانه

نام شاخه موضوعی

تولید علم جهان (Ni)

تولید علم ایران

(ni)

نام شاخه موضوعی

تولید علم جهان (Ni)

تولید علم ایران

(ni)

علوم کشاورزی

804323

4234

ریاضیات

830188

5539

بیولوژی و بیوشیمی

1002891

1768

میکروبیولوژی

891087

2254

شیمی

3938519

22600

بیولوژی مولکولی و ژنتیک

3332993

4781

پزشکی بالینی

9997871

19788

علوم­میان رشته‌ای

66341

32

علوم کامپیوتر

1910821

7094

علوم اعصاب و رفتار

1782267

2574

تجارت و اقتصاد

102637

153

فارماکولوژی (سم‌شناسی)

1228774

4976

مهندسی

2683054

17069

فیزیک

3277512

11638

اکولوژی (محیط‌شناسی)

750493

3008

علوم جانوری و گیاهی

2118245

7482

علوم زمین

980653

2536

روان‌پزشکی و روانشناسی

636586

915

ایمونولوژی (ایمنی‌شناسی)

993744

2679

علوم اجتماعی

533199

1778

علوم مواد

2038143

9598

علوم فضا

348667

728

جمع کل تولید علم تمام شاخه‌ها

40249013

133269

 

 

 

 

 

 

 

 

 

با توجه به داده‌های جدول شماره 3 و نیز جدول شماره 4، طی سال‌های 2010-1980، عملکرد شاخص Yi که به بررسی وضعیت شاخه‌های مختلف علوم در یک کشور (ایران) می‌پردازد نشان داد که به‌ترتیب شاخه‌های شیمی (با 95.‌‌‌‌16 درصد کل تولید علم ایران)، پزشکی بالینی (با 84.‌‌‌‌14 درصد کل تولید علم ایران)، مهندسی (با 80.‌‌‌‌12 درصد کل تولید علم ایران)، فیزیک (با 7.‌‌‌‌8 درصد کل تولید علم ایران) و علوم مواد (با 20.‌‌‌‌7 درصد کل تولید علم ایران) در بین شاخه‌های 22گانه عملکرد بهتری نسبت به دیگر شاخه ها داشته‌اند و این پنج شاخه با تولید بیش از نیمی از تولید علم ایران (49.‌‌‌‌60 درصد تولید علم ایران) بیشترین سهم را از تولید علم ایران به خود اختصاص داده‌اند که این شاخه موضوعی جزء شاخه‌های فعال و پرتحرک تولید علم ایران محسوب می‌شوند.

شاخص Xi که به بررسی وضعیت سهم ایران از تولید علم جهان در هر یک از شاخه‌های مختلف علوم می‌پردازد نیز نشان داد که به‌ترتیب شاخه‌های ریاضیات (66.‌‌‌‌0 درصد)، مهندسی (63.‌‌‌‌0 درصد)، شیمی (57.‌‌‌‌0 درصد) و علوم کشاورزی (53.‌‌‌‌0 درصد) بالای 50.‌‌‌‌0 درصد (نیم درصد) بوده و در سایر شاخه‌ها کمتر از 50.‌‌‌‌0 درصد بوده است. سهم ایران در کل در تولید علم جهانی طی این سه دهه 33.‌‌‌‌0 درصد بوده است.

همان‌طور که در جدول شماره 3 مشاهده شد مقدار شاخص Xi برای شاخه موضوعی ریاضیات بزرگ‌تر از مقدار آن برای شاخه شیمی است؛ بنابراین سهم تولیدات علمی ریاضیات ایران در کل تولیدات شاخه علمی ریاضیات جهان نسبت به شاخه شیمی که بالاترین تولید علم ایران را به خود اختصاص داده بیشتر بوده است و با وجود کمتربودن تعداد تولیدات علم ایران در شاخه ریاضیات نسبت به شاخه شیمی با توجه به بزرگ‌تربودن شاخص Xi می‌توان گفت شاخه ریاضیات عملکرد نسبی بهتری نسبت به شاخه شیمی داشته است.

شاخص دیگری که مورد بررسی قرار گرفت شاخص فقر علمی (Sx) بود. این شاخص برای محاسبه عملکرد نسبی کشورها با توجه به درصد جمعیت آن کشور از کل جمعیت جهان به کار می‌رود. نحوه محاسبه این شاخص به‌راحتی از طریق فرمول آنکه قبلاً بیان شد به دست می‌آید. درواقع اگر مقدار شاخص Xi را در هر شاخه از علوم بر درصد جمعیت آن کشور در جهان تقسیم کنیم، مقدار Sx به دست خواهد آمد. در مورد ایران که جمعیت آن بیش از 1 درصد جمعیت جهان است لذا تولیدات علمی ایران در هر حوزه بایستی از 1 درصد تولید علم جهان بیشتر باشد تا از شاخص فقر علمی عبور نماید. با توجه به داده‌های جدول شماره 3، مقدار شاخص Sx در کشور ایران طی سال‌های مورد بررسی )2016-1980) برای تمام حوزه‌ها زیر 1 درصد بوده است و درواقع زیر خط فقر علمی قرار داشته است. مقدار این شاخص برای شاخه ریاضیات (71.‌‌‌‌0 درصد) وضعیت بهتری نسبت به دیگر شاخه‌های 22 گانه داشته است. لازم به ذکر است که میانگین شاخص خط فقر علمی طی سال‌های 1980 تا 2009 در بیشتر شاخه‌ها پایین بوده است و در هیچ‌یک از شاخه‌های 22گانه بالای یک نبوده است. ولی با توجه به رشد چشمگیر تولید علم ایران در سال‌های اخیر و روشن‌ترشدن روند رشد طی سال‌های مورد مطالعه، وضعیت سرانه تولید علم ایران از تولید علم جهان در شاخه‌های موضوعی 22 گانه ESI، طی سال‌های 1980 تا 2016، وضعیت سهم کل تولیدات علمی ایران در سال‌های مختلف از تولید علم جهان در هر یک از سال‌های مذکور به همراه شاخص‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفت که در جدول شماره 5 نشان داده شده است.

با توجه به داده‌های جدول شماره 5، روند رشد علم در حدود چهار دهه قابل تحلیل است. در دهه اول سال‌های 1990-1980 تولیدات علمی روند رشد تقریباً ثابتی داشته است. در دهه دوم سال‌های 1998-1990 وضعیت مشابه دهه اول بر روند رشد علم حاکم بوده است و در دهه سوم از سال‌های 1998 به بعد روند رشد تولیدات علمی آغاز می‌شود. در این دوره است که روند رشد تولیدات علمی در ایران افزایش می‌یابد. بیشترین رشد در این دوره مربوط به سال‌های 2009 و 2010 می‌باشد. در دهه چهارم سال‌های 2010 تا 2016 نیز روند رشد نمایی تولید علم ایران ادامه پیدا می‌کند و به حدود 35000 می‌رسد. در پایان سال 2016 سرانه تولید علم در ایران به 13 درصد و سرانه تولید علم در جهان که درواقع سهم ایران از تولید علم جهان می‌باشد در این سال به عدد 2 نزدیک می‌شود و این به معنی آن است که 86.‌‌‌‌1 درصد تولید علم جهان توسط ایران در این سال صورت گرفته است که شاخص خیلی خوبی محسوب می‌شود؛ زیرا ما حدود یک درصد جمعیت دنیا را داریم اما حدود 2 درصد تولید علم دنیا را به خود اختصاص داده‌ایم که این یعنی عبور از خط فقر علمی. درواقع می‌توان گفت از سال 2009 به بعد کشور ایران از خط فقر علمی عبور کرده و از 11/ 1 درصد تولید علم دنیا در این سال به حدود 2 درصد تولید علم دنیا در پایان سال 2016 توسط ایران صورت گرفته است. همچنین شاخص فقر علمی از سال 2009 به بعد بالای یک رسیده است و این شاخص در سال 2016 به 2 درصد رسیده است که نشان‌دهنده نه تنها عبور از خط فقر علمی است بلکه بیش از دو برابر استاندارد شاخص فقر علمی (1 درصد تولید علم جهان به نسبت جمعیت هر کشور) در ایران تولید علم صورت گرفته است که امیدواریم این نویسد بخش شرایط رشد و بهبود شاخص‌های کیفی در برابر شاخص‌های کمی در سال‌های آینده باشد.

جدول 5: عملکرد سرانه تولید علم کشور از تولید علم جهان طی سال‌های 2016-1980

سال

تولید علم جهان (Ni)

تولید علم ایران

(ni)

شاخص

Yi

شاخص

Xi

شاخص

Sx

سال

تولید علم جهان (Ni)

تولید علم ایران

(ni)

شاخص

Yi

شاخص

Xi

شاخص

Sx

1980

568113

322

12.‌‌‌‌0

056.‌‌‌‌0

060.‌‌‌‌0

1999

979235

1165

43.‌‌‌‌0

11.‌‌‌‌0

12.‌‌‌‌0

1981

592502

255

09.‌‌‌‌0

043.‌‌‌‌0

040.‌‌‌‌0

2000

990268

1423

53.‌‌‌‌0

14.‌‌‌‌0

15.‌‌‌‌0

1982

622055

156

05.‌‌‌‌0

025.‌‌‌‌0

026.‌‌‌‌0

2001

982970

1779

66.‌‌‌‌0

18.‌‌‌‌0

19.‌‌‌‌0

1983

678919

143

053.‌‌‌‌0

021.‌‌‌‌0

022.‌‌‌‌0

2002

1033040

2413

90.‌‌‌‌0

23.‌‌‌‌0

24.‌‌‌‌0

1984

693505

134

0534.‌‌‌‌0

019.‌‌‌‌0

020.‌‌‌‌0

2003

1078611

3236

20.‌‌‌‌1

30.‌‌‌‌0

32.‌‌‌‌0

1985

698094

131

04.‌‌‌‌0

018.‌‌‌‌0

020.‌‌‌‌0

2004

1166037

4197

56.‌‌‌‌1

35.‌‌‌‌0

38.‌‌‌‌0

1986

708697

176

06.‌‌‌‌0

024.‌‌‌‌0

026.‌‌‌‌0

2005

1233512

5571

08.‌‌‌‌2

45.‌‌‌‌0

48.‌‌‌‌0

1987

719012

157

05.‌‌‌‌0

021.‌‌‌‌0

02.‌‌‌‌0

2006

1290787

7284

71.‌‌‌‌2

56.‌‌‌‌0

60.‌‌‌‌0

1988

702302

156

05.‌‌‌‌0

022.‌‌‌‌0

02.‌‌‌‌0

2007

1353121

10576

94.‌‌‌‌3

78.‌‌‌‌0

83.‌‌‌‌0

1990

660999

140

05.‌‌‌‌0

021.‌‌‌‌0

02.‌‌‌‌0

2008

1411843

13170

92.‌‌‌‌4

93.‌‌‌‌0

99.‌‌‌‌0

1991

689645

176

06.‌‌‌‌0

025.‌‌‌‌0

02.‌‌‌‌0

2009

1480149

16479

15.‌‌‌‌6

11.‌‌‌‌1

19.‌‌‌‌1

1992

709346

229

08.‌‌‌‌0

032.‌‌‌‌0

03.‌‌‌‌0

2010

1515655

19268

19.‌‌‌‌7

27.‌‌‌‌1

36.‌‌‌‌1

1993

723622

233

08.‌‌‌‌0

032.‌‌‌‌0

03.‌‌‌‌0

2011

1595579

24937

31.‌‌‌‌9

56.‌‌‌‌1

67.‌‌‌‌1

1994

764505

325

12.‌‌‌‌0

042.‌‌‌‌0

04.‌‌‌‌0

2012

1678974

26681

96.‌‌‌‌9

58.‌‌‌‌1

70.‌‌‌‌1

1995

804518

378

14.‌‌‌‌0

046.‌‌‌‌0

05.‌‌‌‌0

2013

1769600

27840

40.‌‌‌‌10

57.‌‌‌‌1

68.‌‌‌‌1

1996

905360

593

22.‌‌‌‌0

06.‌‌‌‌0

07.‌‌‌‌0

2014

1816376

27792

38.‌‌‌‌10

53.‌‌‌‌1

63.‌‌‌‌1

1997

943036

723

27.‌‌‌‌0

07.‌‌‌‌0

08.‌‌‌‌0

2015

1836786

31023

59.‌‌‌‌11

68.‌‌‌‌1

80.‌‌‌‌1

1998

950877

1028

38.‌‌‌‌0

10.‌‌‌‌0

11.‌‌‌‌0

2016

1865290

34852

02.‌‌‌‌13

86.‌‌‌‌1

99.‌‌‌‌1

جمع کل تولید علم

40297747

267626

 

 

 

 

 

 

 

 

66.‌‌‌‌0

 

سهم ایران از تولید علم جهان در تمام سال‌های قبل از 2009 زیر 1 درصد بوده است و از سال (2009 به بعد ایران توانسته است بیش از یک درصد تولید علم جهان را به خود اختصاص دهد.

با توجه به رشد چشمگیر تولید علم ایران در سال‌های اخیر و روند رشد سریع تولید علم در ایران، وضعیت سرانه تولید علم ایران از تولید علم جهان طی سال‌های 2009 تا 2016، و بهبود عملکرد سرانه تولید علم کشور از تولید علم جهان، به همراه شاخص‌های مختلف مورد بررسی قرار گرفت که در جدول شماره 6 نشان داده شده است.

با توجه به جدول شماره 6، در شاخص SX یا همان شاخص فقر علمی، سال‌های بعد از 2009 وضعیت تولید علم ایران به‌گونه‌ای بوده است که بالای خط فقر علمی قرار گرفته‌ایم، هرچند در تمام سال‌های قبل از 2009 تولید علم ایران زیر خط فقر علمی بوده است.

جدول 6: عملکرد سرانه تولید علم کشور از تولید علم جهان طی سال‌های 2009-2016

سال

تولید علم جهان (Ni)

تولید علم ایران

(ni)

شاخص

Yi

شاخص

Xi

شاخص

Sx

2009

1480149

16479

15.‌‌‌‌6

11.‌‌‌‌1

19.‌‌‌‌1

2010

1515655

19268

19.‌‌‌‌7

27.‌‌‌‌1

36.‌‌‌‌1

2011

1595579

24937

31.‌‌‌‌9

56.‌‌‌‌1

67.‌‌‌‌1

2012

1678974

26681

96.‌‌‌‌9

58.‌‌‌‌1

70.‌‌‌‌1

2013

1769600

27840

40.‌‌‌‌10

57.‌‌‌‌1

68.‌‌‌‌1

2014

1816376

29792

38.‌‌‌‌10

53.‌‌‌‌1

63.‌‌‌‌1

2015

1836786

31023

59.‌‌‌‌11

68.‌‌‌‌1

80.‌‌‌‌1

2016

1865290

34852

02.‌‌‌‌13

86.‌‌‌‌1

99.‌‌‌‌1

جمع کل تولید علم

11453964

175125

 

52.‌‌‌‌1

 

 

بحث و نتیجه‌گیری

موضوعات برتر تولید علمی ایران نشان داد که شاخه‌های موضوعی علوم پزشکی، شیمی، مهندسی، فیزیک و علوم مواد از رشد بهتری نسبت به دیگر شاخه‌ها برخوردار بوده‌اند.

بیشترین میزان رشد تولید علم ایران، در دهه چهارم (2016-210) رخ داده است. در نیمه دوم دهه سوم یعنی سال‌های 2010-2004 نیز میزان تولید علم ایران چشمگیر بوده و با توجه به دوره‌های قبلی قابل توجه بوده است.

در رابطه با شاخه­های موضوعی 22 گانه ESI، موضوعات برتر تولید علم ایران و جهان شباهت‌ها و تفاوت‌هایی وجود دارد. در ایران شاخه های موضوعی شیمی، پزشکی بالینی، مهندسی، فیزیک و علوم مواد پنج شاخه برتر موضوعی هستند که به ترتیب بیشترین تولید علم ایران در آنها صورت گرفته است؛ اما در وضعیت تولید علم جهان موضوعات پزشکی بالینی، شیمی، زیست‌شناسی مولکولی و ژنتیک، فیزیک و مهندسی پنج موضوع برتر محسوب می‌شوند. تشابه شاخه های موضوعی برتر در ایران با وضعیت جهانی آن متأثر از رشد علم جهان در این شاخه‌های موضوعی می‌باشد که همان‌طورکه در کل دنیا این شاخه‌های موضوعی شاخه‌های برتر محسوب می‌شوند، به ‌تبع آن این شاخه های موضوعی در ایران نیز رشد قابل توجه داشته و جزء شاخه‌های برتر محسوب می‌شوند. در شاخه‌های موضوعی کم‌تولید نیز بین وضعیت ایران و جهان تشابه وجود دارد و به‌ترتیب پنج شاخه موضوعی روان‌پزشکی و روان‌شناسی، علوم اجتماعی، علوم فضا، تجارت و اقتصاد و علوم میان‌رشته‌ای جای گرفته‌اند. پایین‌بودن تعداد تولیدات علمی ایران در حوزه‌های ذکرشده ناشی از این است که موضوعاتی همچون علوم اجتماعی، روان‌پزشکی و روان‌شناسی و نیز تجارت و اقتصاد از شاخه‌های موضوعی نمایه استنادی علوم اجتماعی محسوب می‌شوند که به‌واسطه روابط میان‌رشته‌ای و هم‌پوشانی بخشی از مقالات این شاخه های موضوعی در نمایه استنادی علوم نمایه می‌شوند (داورپناه، 1383)؛ بنابراین تعداد مدارک نمایه‌شده این حوزه‌ها در نمایه استنادی علوم پایین است.

یافته‌های پژوهش اعتماد (1383) در راستای پژوهش حاضر بوده و نشان‌دهنده رشد تولید علم ایران می‌باشد، به‌نحوی‌که سهم ایران از تولید علم جهان از 0003.‌‌‌‌0 درصد در سال 1349 به 29.‌‌‌‌0 درصد در سال 1383 رسیده است (اعتماد،1383). این نسبت در سال 1387 (2008) به 02.‌‌‌‌1 درصد رسید که رشد 340 درصدی را طی 37 سال نشان می‌دهد. طی سال‌های 2009 و 2010 نیز سهم ایران از تولید علم جهان افزایش یافته است و در برخی از حوزه‌ها مثل مهندسی و کشاورزی حتی به بیش از 2 درصد رسیده است. در سال‌های اخیر نیز رتبه ایران در تولید علم به رتبه اول منطقه و رتبه پانزدهم و شانزدهم جهان ارتقاء یافته است که خیلی زودتر از پیش‌بینی سند چشم‌انداز 1404 به این رتبه نائل آمده است. همه اینها نشان از جهش علمی ایران در سال‌های اخیر دارد که بررسی و شناخت ویژگی‌های وضعیت تولید علم ایران را ضروری کرده است. پژوهش حاضر نشان داد که سهم ایران از تولید علم جهان از سال 2009 به بعد به بالای 1 درصد رسید (11.‌‌‌‌1 درصد) و این روند رشد ادامه داشت تا اینکه در پایان سال 2016 سهم ایران از تولید علم جهان دو برابر شد یعنی به 2 درصد رسید. درواقع در سال 2016 حدود 2 درصد (99.‌‌‌‌1) کل تولید علم دنیا به‌نسبت جمعیت آن از جهان در ایران تولید شده است این در حالی است که ایران حدود 1 درصد جمعیت دنیا را در اختیار دارد و اگر 1 درصد تولید علم دنیا را انجام دهد مشمول شاخص فقر علمی نمی‌شود؛ بنابراین ایران از سال 2009 به بعد در بالای خط فقر علمی قرار گرفته و این شاخص در پایان سال 2016 به عدد حدود 2 رسیده است. این نشان می‌دهد ایران از منظر شاخص‌های علم‌سنجی در دهه چهارم بعد از انقلاب اسلامی در وضعیت خوبی قرار دارد.

رشد تولید علم در برخی شاخه‌ها همچون شیمی، پزشکی، مهندسی، فیزیک و علوم مواد که پنج شاخه موضوعی نخست تولید علم ایران محسوب می‌شوند نسبت به شاخه‌های دیگر بیشتر بوده است، نتایج این قسمت از پژوهش در راستای پژوهش سهیلی و همکاران (1392) بوده است، به‌نحوی‌که عملکرد شاخص  Yiکه به بررسی وضعیت شاخه‌های مختلف علوم در یک کشور می‌پردازد، نشان داد که به‌ترتیب شاخه‌های شیمی (با 95.‌‌‌‌‌‌‌16 درصد کل تولید علم ایران)، پزشکی بالینی (با 84.‌‌‌‌‌‌‌14 درصد کل تولید علم ایران)، مهندسی (با 80.‌‌‌‌‌‌‌12 درصد کل تولید علم ایران)، فیزیک (با 7.‌‌‌‌‌‌‌8 درصد کل تولید علم ایران) و علوم مواد (با 20.‌‌‌‌‌‌‌7 درصد کل تولید علم ایران) در بین شاخه‌های موضوعی 22 گانه عملکرد بهتری نسبت به دیگر شاخه‌ها داشته‌اند و این پنج شاخه بیشترین سهم را از تولید علم ایران به خود اختصاص داده‌اند.

شاخص Xi نشان داد که به‌ترتیب شاخه های موضوعی ریاضیات (66.‌‌‌‌‌‌‌0 درصد)، مهندسی (63.‌‌‌‌‌‌‌0 درصد)، شیمی (57.‌‌‌‌‌‌‌0 درصد) و علوم کشاورزی (53.‌‌‌‌‌‌‌0 درصد) بالای 50.‌‌‌‌‌‌‌0 درصد بوده و در سایر حوزه‌ها کمتر از 50.‌‌‌‌‌‌‌0 درصد بوده است. در میان شاخه‌های موضوعی 22 گانه، وضعیت شاخه ریاضیات نسبت به دیگر شاخه‌ها بیشتر و بهتر بوده است. علت این امر نیز سهم زیادتر تولید علم ایران در این حوزه از کل تولید علم جهان در حوزه ریاضیات می‌باشد. میانگین سهم ایران از کل تولید علم جهانی طی سال‌های 1980 -2016، 66.‌‌‌‌‌‌‌0 درصد بوده است.

مقدار شاخص Sx در کشور ایران طی سال‌های (2010-1980) برای تمام شاخه‌ها ی موضوعی زیر 1 بوده است و درواقع زیر خط فقر علمی قرار داشته است. نتایج این قسمت با نتایج سهیلی و همکاران (1392) همخوانی دارد. اما طی سال‌های 2016-2010 این شاخص به بالای 1 رسیده است که نشان‌دهنده این است که به‌نسبت جمعیت ایران از جمعیت جهان که حدود 1 درصد است ما بیش از 1 درصد تولید علم داشته‌ایم و این یعنی بالای شاخص فقر علمی بنابراین در ایران طی این سال‌ها فقر علمی نداشته‌ایم. عدد شاخص فقر علمی در پایان سال مطالعه این پژوهش یعنی سال 2016 به عدد حدود 2 رسیده است و این نشان‌دهنده وضعیت خوب تولید علم در ایران بوده است. شاخص Xi نیز نشان داد که سهم ایران از تولید علم دنیا در پایان سال 2016 به 86.‌‌‌‌‌‌‌1 درصد رسیده است.

با توجه به رشد چشمگیر تولید علم ایران در سال‌های اخیر، مقدار شاخص Sx برای هر یک از شاخه‌های موضوعی 22 گانه در این سال‌ها به‌تنهایی نیز محاسبه شد و مشخص شد در سال‌های بیان‌شده مقدار شاخص Sx در11 شاخص موضوعی بالای 1 بوده است. نتایج پژوهش صالح‌زاده و بیات (1388) نیز گویای رشد علمی ایران و عبور از خط فقر علمی در سال‌های اخیر می‌باشد. نتایج پژوهش هدهدی‌نژاد، زاهدی، اشرفی، و شمس (2013) نیز نشان داد که بالاترین میزان شاخص فقر علمی در بین کشورهای اسلامی، مربوط به کشور کویت با 09.‌‌‌‌‌‌‌3 درصد بوده است.

در سال 2009 و 2010 مقدار شاخص Sx در شاخه موضوعی مهندسی به‌ترتیب 12.‌‌‌‌‌‌‌2 و 46.‌‌‌‌‌‌‌2 بوده است و این شاخه موضوعی بهترین عملکرد را در بین شاخه‌های موضوعی 22 گانه از نظر شاخص Sx به خود اختصاص داده است. از سال 2009 به بعد روند رشد تولیدات علمی در ایران به نحوی بوده است که باعث بهبود عملکرد شاخص‌های علم‌سنجی در ایران شده و از این سال به بعد ایران توانسته است از خط فقر علمی عبور نموده و به‌عنوان یک کشور قدرتمند به جمع کشورهای برتر در تولید علم در دنیا بپیوندد.

پیشنهادهای پژوهش

-   با توجه به یافته‌های پژوهش، توازنی در تولید علم در تمام شاخه ها دیده نمی‌شود. برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران علمی باید با آسیب‌شناسی موضوعات کم‌تحرک در ایران علل عدم توازن رشد علم ایران در این شاخه های موضوعی را بررسی نمایند تا مشخص شود چه عواملی در عدم توازن رشد شاخه های موضوعی دخیل بوده و این علل و عوامل در قالب پژوهش‌های مختلف شناسایی و از شاخه‌های موضوعی پرتحرک مانند شیمی، پزشکی، مهندسی و فیزیک به‌عنوان الگویی برای رشد سایر شاخه‌های موضوعی کم‌تحرک همانند اقتصاد و علوم اجتماعی و تجارت استفاده شود تا رشد تولید علم در ایران در شاخه های موضوعی مختلف به‌صورت نسبتاً متوازن صورت پذیرد.

-   پیشنهاد بعدی این است که همان‌طور که نتایج تحقیق نشان داد شاخه ریاضی بهترین عملکرد را در سهم ایران از شاخه های موضوعی جهان به خود اختصاص داده است درحالی‌که در بین شاخه‌های پرتحرک ایران جای ندارد اما در مقایسه با وضعیت جهانی بهترین عملکرد را داشته است. این نکته باید مورد توجه برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران علمی کشور قرار گیرد تا با بررسی عمیق و پژوهش مجزایی درباره دلایل و عوامل رشد این شاخه موضوعی در ایران به‌نسبت رشد آن در جهان انجام پذیرد و به‌عنوان الگویی مورد استفاده سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان علمی در ایران قرار گیرد.

-   پیشنهاد آخر اینکه بررسی وضعیت رشد علم ایران و شاخص‌های مختلف علم‌سنجی در سال‌های پس از انقلاب اسلامی ایران (1980 تا 2016) نشان می‌دهد که سال 2009 تا 2016 شاید با فراز و نشیب‌هایی در تولید علم در ایران مواجه بوده‌ایم اما می‌توان سال‌های ذکرشده را سال‌های طلایی رشد علم در ایران پس از انقلاب اسامی نام برد. پیشنهاد می‌شود بررسی عوامل مؤثر بر رشد تولید علم ایران در این سال‌ها، مورد توجه سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان علمی کشور قرار گرفته و همین روند ادامه یابد.



[1] . Science Citation Index

[2] . Gupta & Karsidapa

[3] . larsen& von ins

[4] . Hodhodinezad, N. , Zahedi, R. , Ashrafi rizi, H., Shamsi, A

[5] . منظور از تولید علم ایران، آثار علمی ایرانیان است که طی سال‌های مورد بررسی (2016-1980) در نمایه استنادی علوم منتشر شده است.

[6] . Science Citation Index

[7] . Web Of Science

[8] . Essential Science Indicator

[9] . طبقه‌بندی 22گانه بر اساس پایگاه ESI به‌ترتیب شامل: 1. علوم کشاورزی، 2. بیولوژی و بیوشیمی، 3. شیمی، 4. پزشکی بالینی، 5. علوم کامپیوتر، 6. تجارت و اقتصاد، 7. مهندسی، 8. محیط‌شناسی/ اکولوژی، 9. علوم زمین، 10. ایمنی‌شناسی/ ایمونولوژی، 11. علوم مواد، 12. ریاضیات، 13. میکروبیولوژی، 14. بیولوژی مولکولی و ژنتیک، 15. علوم میان‌‌رشته‌ای، 16. علوم اعصاب و رفتار، 17. سم‌شناسی/فارماکولوژی، 18. فیزیک، 19. علوم جانوری و گیاهی، 2. روان‌پزشکی و روان‌شناسی، 21. علوم اجتماعی کلی، و 22. علوم فضا.

[10] . Impact Factor

[11] . h- Index.

[12]-  بنا به گزارش مرکز آمار ایران در سال 1395جمعیت ایران 80 میلیون نفر (80635557) و بنا به گزارش آمار جهانی،جمعیت جهان نیز در همین سال حدود  7.4 میلیارد نفر(7432000000 بوده است که جمعیت ایران حدود 07/1  درصد جمعیت جهان است. مرکز آمار ایران ir.www.amar.org .amar.org

آرچامبالت، اریک. (1389). سی سال در علم: نگاهی به وضعیت علمی کشورهای جهان؛ ترجمه فرشید دانش. شیراز: پایگاه استنادی علوم جهان اسلام.

اعتماد، شاپور، امامی، یحی، حیدری، اکبر، نبی سربلوکی، محمد، مهرداد، مرتضی.(1383). ساختار معرفتی علم در ایران (سال 2001). نامه علوم اجتماعی، 1(21)، 242-219.

بهروزفر، هدایت؛ محمدرضا داورپناه.(1388). میزان رؤیت‌پذیری مقاله‌های مجله‌های علمی ایرانی نمایه‌شده در مؤسسه اطلاعات علمی (ISI) در مقایسه با مقاله‌های ایرانی چاپ‌شده در مجله‌های علمی بین‌المللی خارجی. کتابداری و اطلاع‌رسانی آستان قدس رضوی، 12(3)، 113-87.

حیدری، غلام. (1389). پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی علم‌سنجی. کتابداری و اطلاع‌رسانی آستان قدس رضوی، 14(1)، 96-71.

سهیلی، فرامرز، زاهدی راضیه، ملکی، مریم، دانش، فرشید. (1392). تحلیل خط فقر دانشمندان ایرانی و مقایسه آن با کشورهای برتر اسلامی. پژوهش‌نامه مدیریت و پردازش اطلاعات. 28(4): 894-879.

داورپناه، محمدرضا. (1383). روابط میان‌رشته‌ای در علوم انسانی: تحلیل استنادی. مطالعات تربیتی و روان‌شناسی، 18(2)، 36-17.

داورپناه، محمدرضا. (1386). ارتباط علمی: نیاز اطلاعاتی و رفتار اطلاع‌یابی. تهران: دبیزش؛ چاپار.

داورپناه، محمدرضا. (1389) شاخص توان علمی: الگویی برای سنجش و مقایسه باروری علمی رشته‌ها. کتابداری و اطلاع‌رسانی آستان قدس رضوی. 13(51)، 15-5.

دیدگاه، فرشته.(1388). مطالعه الگوهای مشارکت علمی پژوهشگران ایرانی در پژوهش‌های بین‌المللی (نمایه استنادی علوم) طی سال‌های 2007-1998. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه شیراز.

زلفی گل، محمدعلی؛ کیانی بختیاری، ابوالفضل. (1387). فصلنامه تولید علم، 3(6)،23-35.

صبوری، علی‌اکبر؛ پورساسان، نجمه. ( 1383). تولید علم ایران در سال 2004. رهیافت، شماره 34، 66-60.

صبوری، علی‌اکبر؛ پورساسان، نجمه. (1385). تولید علم ایران در سال 2005. رهیافت، شماره 37،.52-49.

صبوری، علی‌اکبر. (1386). تولید علم ایران در سال 2006. رهیافت، شماره 38، 45- 40.

صبوری، علی‌اکبر. (1391). تولید علم ایران در سال 2012. نشریه نشاء علم، 2(2)، 15-6.

صالح زاده، صادق؛ بیات، مهدی.( 1388). جهش علمی ایران در طی یک دهه( 1998-2008). رهیافت. شماره 44،30-36.

صالح‌زاده، صادق؛ بیات، مهدی. (1387). خط فقر در علم کجا و چگونه؟ رهیافت. شماره 42، 38-24.

عصاره، فریده؛ ویلسون، اس. ( 1384). انتشارات علمی ایرانیان: مشارکت، رشد و توسعه از سال 1985-1999. ترجمه آتوسا کوچک. فصلنامه کتاب، شماره 62، 131-144.

علیجانی، رحیم؛ کرمی، نورالله. (1386). بررسی بیست سال تولید علم ایران بر اساس پایگاه اطلاعاتی آی. اس. آی. اطلاع‌یابی و اطلاع‌رسانی، شماره 5 ،4-44.

کرامت‌فر، عبدالصمد، نوروزی چاکلی، عبدالرضا، اسپیراین، فرشته. (1394). کمیت یا کیفیت؟ ارزیابی تطبیقی تولید علم ایران، ترکیه و مالزی طی سال‌های 1996-2013. مجله علم‌سنجی کاسپین، 2(1)، 38-33.

فتاحی، رحمت‌الله، دانش، فرشید، سهیلی، فرامرز. (1390). بررسی وضعیت جهانی تولیدات علمی دانشگاه فردوسی مشهد در سال‌های 1990 تا 2010 در وبگاه علوم(Web Of Science)  با هدف ترسیم نقشه علمی این دانشگاه. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. 1(1)، 196-175.

مرادی‌مقدم، حسین(1391). بررسی الگوی رشد علم ایران در حوزه علوم و مقایسه آن با الگوی جهانی رشد علم. پایان‌نامه دکتری. دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی.

موسوی، میر فضل‌الله.(1383). احراز جایگاه نخست علمی در منطقه. رهیافت، شماره 35، 59-45.

نوروزی چاکلی، عبدالرضا، نورمحمدی، حمزه‌علی، وزیری، اسماعیل، اعتمادی‌فر، علی. (1386). تولید علم ایران در سال‌های 2005 و 2006 بر اساس آمار پایگاه‌های مؤسسه اطلاعات علمی (آی.اس.آی). فصلنامه کتاب، شماره 71، 90-71.

نوروزی چاکلی، عبدالرضا، حسن‌زاده، محمد، نورمحمدی، حمزه‌علی، اعتمادی‌فر، علی. (1388). پانزده سال تولید علم ایران در پایگاه‌های مؤسسه اطلاعات علمی (ISI) 1993-2007. فصلنامه کتاب، شماره 77،. 200-175.

نیاکان، شهرزاد. (1389). تولیدات علمی ده ساله ایرانیان در سطح بین‌المللی (1998-2007). فصلنامه کتاب. شماره 84.، 86-72.

Essential Science Indicators (2011). Available at:

       http://thomsonreuters.com/products_services/science/science_products/a-z/essential_science_indicators/

Fernandez-cano, A., Torralbo M. & Vallejo, M. (2004). Reconsidering Price’s model of scientific growth: An overview.Scientometrics . 61(3): 301-321.

Hodhodinezad, N. , Zahedi, R. , Ashrafi rizi, H., Shamsi, A.(2013). A Scientometric Study of General Internal Medicine Domain among Muslim Countries of Middle East (1991 – 2011), ACTA INFORM MED, 21(1), 51-59.

Gilbert, G.N.(1978). Measuring the growth  of science : Areaview of indicators of scientific  growth. Scientometrics. 1(1).

Gupta, B.M. &karsidapa, C.R. (2000). Modeling the growth of literature in the area of theoretical population genetics .Scientometrics.49(2) :321-355.

Larsen, P.O. & Von ins,  M.(2010). The rate of growth in scientific publication and the decline in coverage provided by Science Citation Index. Scientometrics. 84(3): 575–603.

Osareh. F. &concepcion W.(2000). A comparision of Iranianscientific publications in the Science Citation Index: 1985-1989 and 1990-1994. Scientometrics. 48(3): 427- 442.

Sangam S.L.,  Keshava (2003). Growth Pattern of Literature in the field of Social Science. Journal of Information Management.Vol.4(1):77-84.

Thomson Reuters(2011). ISI. Web of  knowledge , Science Citation Index expanded. Retrieved December 31,2011 Available at http://www.Web of knowledge .com

Vinkler, peter (2010). The evaluation of research by scientometric indicators. Oxford: Chandos Pub.

World Population by Year. Retrieved December 31,2016 Available at http://www.worldometers.info/world-population/world-population-by-year/